Түөрт уон

кыыстаах

Микиитэ саар ыраахтааҕы

Алыс байан, аар-саарга

Аатырбыт Микиитэ саарга

Үчүгэйи үөдүппэккэ,

Куһаҕаны күөдьүппэккэ —

Бар дьоно, сирэ-дойдута

Байылыаттык олорбута.

Саар аа-дьуо, аатыгар эрэ,

Дойдутун салайара,

Таҥараҕа үҥэрэ,

Тото-хана аһыыра,

Көрүлүүрэ, иһэрэ:

Киниэхэ үгүс көссүүтэ

Түөрт уон кыыһы төрөппүтэ —

Баай муҥутаан Микиитэ

Барыларын ииппитэ:

Түөрт уон кэрэ кыргыттары,

Төрүт аанньал курдуктары —

Түөстэрэ, самыылара

Имиллэҥнии хамсыыллара,

Харахтара мичилиҥнээн,

Тэҥ тиистэрэ кэчигирээн,

Хойууккатын суһуохтара,

Көнөккөтүн уҥуохтара,

Бу бииллэрэ синньигэһин,

Саҥалара минньигэһин,

Өйдөрө-мэйиилэрэ

Үтүөкэннээх дииллэрэ!

Арай биир эрэ... бэрт кыра

Итэҕэстээх курдуктара...

Бай, ол тугуй! Дьэ хайдах,

Барахсаттар туохтара

Сайдыбатах-сатамматах?!

Ээ, бэрт кыра, дьоҕус-дьоҕус!

Быктардыҥ да этэ оҕус!

Оттон били туохтара...

Умсулҕаннаах маллара:

Кистээбэккэ эттэххэ,

Сирэйинэн биэрдэххэ —

Таҥараһыт цензура

Таба көрдө да туура

Сонно тута сууттуоҕа,

Сиэтэр да тотуо суоҕа!

Таҥара быыһаа... Кыргыттар

Били туохтара... чэ, дьахтар

Атахтарын ыккардыгар

Баары сүгүн биэриминэ

Харыстыыр күндү тээбиринэ...

Быһа этиэхпин саллабын...

Хайдах сатаан таайтарабын?

Чэ, дьахтартан мин таптыыбын —

Уоһун, түөһүн, тараһатын...

Түһэн иһэбин, түһэн иһэбин...

Онтон көрдүүр тэриэбэбин —

Ымыы гыммыт ырабын

Булан ылабын, булан ылабын...

Өйдөөтүгүт? Дьоҕус, кыра,

Эр дьон бары ымсыыра

Санаан тахсар тэриллэрэ —

Кыһалҕатын быатыгар

Кыргыттарга мэлигирэ...

Ол, дьэ, күндү «туохтара»

Оннук адьас суохтара —

Көтөҕөөччү дьахталлартан

Төрөөттөрүн кытары

Айахтарын сөҕө атан

Истибиттэр дьон бары:

Кыргыттар ийэлэрэ

Кыбыстыыга киирбиттэрэ,

Саар санааҕа түспүтэ,

Саппаҕыра өспүтэ.

Тойотторо, хотуттара,

Аймахтара, чаҕардара

Түөрэ бары истибиттэр

Уонна олус дьиксиммиттэр...

Баттанан, биир эмэ абарбыт

Баара күлүөн баҕарбыт,

Ол эрэн тута кыатаммыт:

Тылыттан ыйаныаҕын,

Хаатыргаҕа сыһыллыаҕын

Ким сөбүлүөй? — куттаммыт!

Саар бары чаҕардарын,

Тойотторун, хотуттарын

Мунньан баран тыл эппит —

Кытаанахтык сэрэппит:

«Ким эмэ кыргыттары

Күлүү гынар буоллаҕына,

Кинилэри утары

Хаадьы тылы ыыттаҕына,

Кэлэр-барар ыалдьыттарга

Кистэлэҥи астаҕына,

Туора дьоҥҥо, дойдуга

Хобу-сиби тастаҕына,

Сурах-садьык бардаҕына —

Дьахталлары тылгытын

Төрдүттэн быстарыаҕым,

Эр дьоннору малгытын

Туура тартаран ылыаҕым —

Оонньообоппун билэҕит,

Сэрэппэтэҕэ диэйэҕит!»

Бары нөрүс гыннылар,

Саҥата суох тарҕастылар —

Биир да киһи, кутталыттан,

«Чып» да диэннэр саҥарбаттар...

Күнүүһүт ойохторбут

Тылларын быстардаллар —

Уҥа-хаҥас ойутуохпут

Диэн эрдэрэ кэтэһэллэр,

Мээнэ тыллаһан «туурдаран»,

Мэлдьи да утуйан хаалан

Мэлитиэхтэрэ диэннэр

Ойохторо дьиксинэллэр...

Кыргыттар улааталлар —

Кыбысталлар, сааталлар,

Саар санаарҕаан муҥнанар...

Биирдэ бас-көс дьонун мунньар,

Тыл-өс баран хаалыа диэннэр

Чаҕардартан кистээннэр,

Сүбэлэһии бөҕө буолар:

Баай дьоннор — байаарыннар

Бары толкуйга ыллараннар

Олордулар... Арай онтон

Биир кырдьаҕас баай тойон

Саар иннигэр тоҥхох гынна,

Тараҕайын тарбанна

Уонна: «Күн ыраахтааҕы, —

Диэтэ, — мин бүгүн быданнааҕы

Буолбуту кэпсиэм — баалаама,

Наһаалаата дии санаама...

Чэ, кэпсиим кырдьыгынан,

Билэр этим эдэр сылдьан

Абааһыны кытары

Куудьуһар аптаах дьахтары —

Ити курдук итэҕэстээҕи

Эмтиир-томтуур идэлээҕи...

Улахан манньаҕа иэйэн,

Оннук омсолоох киһини,

Тэриэбэтин булан биэрэн,

Олус дьоллуур этэ кини!

Баарын-суоҕун, ханна тиийтин

Билигин адьас билбэппин...»

Саар Микиитэ омуннурда —

Сонно тута ойон турда:

«Дьахтары була охсуохха!

Көрдөтө дьону ыытыахха!

Өскүөрүтүн албыннаатын,

Наадабытын булбатын,

Онон-манан кубулдьуттун,

Отоойкоҕо олортун —

Тос мааскатын ылыаҕа,

Кутаа уокка умайыаҕа!

Эппит тылбын кэстэхпинэ,

Биитэр умнан кээстэхпинэ —

Ыраахтааҕы аатырымыым,

Эриэн ыт элэгэр барыым!»

Тута, сити кэнниттэн,

Отой чып кистэлинэн

Ыраах-чугас сирдэргэ,

Түҥкэтэх да түбэлэргэ

Сорук-боллур кулуттар

Суол арааһын туппуттар...

Аан дойдуну барыыллар,

Ааһаллар күннэр-дьыллар —

Суох, кими да булбаттар

Сорук-боллур уолаттар...

Сор-муҥ буолла суох суолга...

Онтон арай биир уолга,

Дьэ, туох эрэ тигистэ —

Баран истэ, баран истэ...

Хата, доҕоор, арай биирдэ

Хараҥа ойуурга киирдэ —

Арааһа, уолу тааҕы-таах

Абааһы сирдиир бадахтаах!

Бардар баран истэ... дьэ —

Балаҕан көстөр иһирдьэ...

Онно баара кырдьыбыт,

Эмээхсин буолан хаалбыт

Абырыахтаах дьахтарбыт...

Саартан ыйаахтаах киһи буолан

Хорсуннук дьиэҕэ киирдэ уолан,

Тоҥхох гынаат, соругун тиэрдэ,

Туох баарын тоҕо тэбээн биэрдэ:

Түөрт уон кыыс төрөөн үөскээбитин

Кинилэр туохтара итээбитин...

Эмээхсин тута сэрэйдэ,

Уолу төттөрү үтэйдэ:

«Бар-бар, таҕыс, чугаһаама,

Төттөрү киирэ сатаама,

Үс хоноот, биирдэ эргиллээр,

Тугу ыытарбын ыла кэлээр», —

Диэн били аптаах эмээхсинэ

Бэрт кытаанахтык саҥарда,

Батары көрдө уолу, ол кэннэ

Ааны көхсүнэн астарда...

Эмээхсин аанын хатанна —

Үс түүннээх күн устата

Абааһылардыын алтыста...

Тиһэҕэр, дьэ, табылынна —

Үһүс түүн үөмэн ааһыыта

Киниэхэ биир абааһыта

Аҕалла дьикти холбуканы

(Ахтымаҥ күннээх таҥараны!)...

Кистэлэҥи арыйдахха,

Онно баары аҕыннахха —

Өрүү эр дьону умсугутан,

Үөрдэн эбэтэр арыт ытатан,

Өйдөрүн сүүйбүт, куттарын туппут

Дьахтар сэбинэн холбука туолбут!

Онно баара тугу талбытыҥ,

Туохха баҕара санаабытыҥ —

Араас өҥнөөх, араас суортаах,

Мунну туурар дыргыйар сыттаах,

Кыараҕас да, киэҥ да кээмэйдээх,

Сороҕо өссө куудара түүлээх...

Эмээхсин бэрийдэ, талла,

Түөрт уон тээбирини ылла,

Ыраас өрбөххө суулаата,

Холбукаҕа хаалаата...

Дойдутун диэки айанныыр

Кулуту ыраах суолга алгыыр.

Кулут уолбут бардар барар,

Суола ыраах — күн-түүн ааһар,

Арыт атын хабыалатар,

Аһаан ылар, сынньанар.

Биирдэ эмиэ тохтоото —

Үссэнэргэ санаммыта,

Уол оҕо бэрдэ, дьорҕоото

Ыһыгын эрдэ хааччыммыта:

Атын өртөөн кэбистэ,

Аһаан-сиэн кимириттэ,

Амтаннааҕы иҥэриннэ —

Арыгы куттан истэ,

Харса суоҕун киллэриннэ...

Ата чугас мэччийэр,

Уол санаата көччүйэр —

Булумньулаах тиийиитэ

Кинини, дьэ, саар Микиитэ

Үөрэ-көтө көрсүөҕэ,

Үрдүк олбоххо олордуоҕа,

Ас бөҕөнөн күндүлүөҕэ,

Граф, кинээс да оҥоруоҕа!

Оттон, дьэ, бу холбуката —

Туохтааҕа буолуой мантыката?

Эмээхсин, дьэ, тугу эрэ укта?!

Хайаан да бэрт наадалааҕы,

Олус күндү сыаналааҕы

Көрдөттөҕө ыраахтааҕы...

Холбукатын ылан, хап-сабар

Тобугун үөһэ уурар,

Хаппаҕын аппата сатыыр —

Хараҕар туох да көстүбэт,

Кулгаахтарын даҕайталыыр —

Отой тыас-уус иһиллибэт,

Сыллаан көрөөт — уҥа таалла!

Дыргыйан түһэн! Эдэр уол

Соноҕоһо туран хаалла —

Арыйан көрүө суохтааҕын

Тулуйбата: холбукатын

Күлүүһүн аһан арыйан баран

Соһуйан тылыттан мата сыһар:

Түөрт уон чыычаах көтөн тахсан

Лабааларга олордулар:

Ырыалара чыбыгырыыр,

Кутуруктара сырбаҥалыыр!

Уол ыксаата... Ыҥыртыы сатыыр...

«Түһүҥ!» — дии-дии хаһыытыыр,

Килиэбиттэн бытарытан

Ымсыырдар... син биир — дьэ эрэй:

Көҥүл-босхо ыллыы сылдьан

Хааччахха тоҕо киириэхтэрэй —

Хатааһыннаах холбукаҕа,

Хаайыы курдук хараҥаҕа?!

Арай уолдьах, суол устунан,

Тоҥхоччу кырдьан бөкчөгөр,

Тайах маһынан далбаатанан,

Биир эмээхсин иһэрэ көстөр...

Эмээхсинтэн уолбут муҥнаах

Тобуктаан туран ааттаһар:

«Ол чыычаахтары, дьэ, мин хайдах

Төннөрөбүн холбукабар?

Төннөрбөтүм да, төбөм быстар!» —

Уонна туох-ханнык буолбутун

Кэпсээн биэрэр — сорун-муҥун.

Эмээхсин көрдө талахтары,

Онно олорор чыычаахтары,

Топ гына силлээтэ суолга,

Маннык ньаамырҕаата уолга:

«Сыыспыккын, ол эрэн мунчаарыма —

Ыһыытаан-хаһыытаан айдаарыма,

Таһааран көрдөр тэриэбэҕин —

Кэлиэхтэрэ диэн эрэнэбин!»

Эмээхсиҥҥэ махтанаатын,

Тэрилин ороон таһаараатын

Төбөтүн өрө чолоҥнотто,

Холбукатын иһигэр укта,

Топ-топ тоҥсуйда, онон хотто —

Чыычаахтара сонно тута

Туох бааллара бары үөрүнэн,

Биир да хаалбакка улуу үөрүүнэн

Тирилэһэн көтөн кэллилэр,

Холбукаҕа симилиннилэр...

Уол аны баҕас эндэппэккэ,

Өйдөнүөх бокуой биэрбэккэ

Холбукатын сабаат хатаата,

Үөрүүтүттэн өссө ыллаата

Уонна сонно айаннаата...

Сарыабыналар үөрүүлэрин

Сатаан хоһуйан эппэппин,

Оттон дьоллоох аҕа — саар Микиитэ

Улуу малааһыны тэрийбитэ:

Нэдиэлэ устата арыгылааһын,

Онтон биир ый — абырахтанааһын...

Саар бас-көс дьонун маанылаата,

Аптаах эмээхсини манньалаата,

Ол манньата диэн буолбуттара:

Кыыллар хаппыт уҥуохтара,

Өлбүт дьон икки дьардьамата

(Музейтан ылан ыытта —

Атыны ыытар сатаммата:

Абааһыга сыһыаннааҕы

Ыытыахтааҕа ыраахтааҕы),

Сорук-боллур да манньата

Ботуччу соҕус буолбута...

Остуоруйам манан бүттэ —

Буолар буолла, бүттэ-сүттэ...

Үөҕээччилэр үксүлэрэ

Билигин миэхэ этиэхтэрэ:

Туох абааһытын суруйаҕын —

Солуута суоҕу айаҕын?!

Кинилэргэ хардарабын:

Дьээбэриэхпин баҕарабын...

Сэмэн РУФОВ тылбааһа,

СӨ норуодунай суруйааччыта.

Тылбаасчыттан

Улуу дьоннор диэн, дьэ, ураты да буолаллар эбит — мин Пушкины 70-тан тахса сыл устата аахтым, киниттэн бэрт элбэх хоһооннорун уонна «Медный всадник» поэматын нойосуус билэбин да буоллар, хас аахтаҕым аайы мин кинини саҥа арыйбыт курдук буолабын — дьикти баҕайы. Нуучча уонна негр хааннара булкуспута вулканическай талааны биэрбитин сөҕүөххэ эрэ сөп. Уопсайынан, атын-атын хааннаах дьоннор ордук талааннаах буолаллар быһыылаах: Н. Карамзин, М. Лермонтов, Н. Некрасов, А. Герцен, В. Жуковскай, И. Бунин, Л. Толстой, М. Горькай (бэрт элбэх дьону ааттаталыахха сөп).

Пушкин бу дьээбэ остуоруйатын «сэмэйэ суох» диэннэр мээнэ таһаарбаттар этэ, арай 1956 сыллааҕы 10 томнаах академическай таһаарыыга бэчээттэммит. 1991 сыллаахха Томскай куоракка (тыл тылбыллара уурайан көҥүл-босхо сүүрбүтүн кэннэ) мөлүйүөн аҥаара тирээһинэн тахсыбытыттан түбэһэн ылан баран, мин тылбаастаан көрөргө санаммытым. Тоҕо? Бу остуоруйа-поэманы бэл биһиги профессордарбыт, академиктарбыт да үгүстэрэ ааҕа иликтэр эбит, сорохтор маннык суруйуу баарын да билбэттэр. Пушкин аанньал буолбатах этэ — итии африканскай хааннаах киһи хаартылыыра даҕаны, дьахтардыыра даҕаны, арыгылыыра даҕаны — аҕыйах тылынан эттэххэ: ничто человеческое ему не было чуждо. Кини дьээбэ айымньылара манан эрэ бүппэттэр, холобура, «Тень Баркова» да ылыҥ, оттон «Монах» диэн поэмата суола суох сүтэн хаалла. Көссүүлэрин туһунан бэйэтэ суруйбут «Дон жуанский список» диэн икки испииһэктээх, онно 34 дьахтары киллэрбит, дьэ, олор истэригэр графинялар, княгинялар да бааллар, доҕоттор! Сир үрдүгэр биирдэ олорон ааһарга олох минньигэс мүөтүттэн амсайан хаалыахха — уонна хаһан иккиһин эргиллээри диэн «сөпкө» быһаарыналлар эбит.

Билигин Пушкин бу «сэмэйэ суох» остуоруйа-поэматын сахалыы тылбаастаан таһаарар сөп дуо диэн боппуруос үөскүүр. Биириһинэн — улуу гений айан хаалларбыта биһиэхэ барыта күндү. Иккиһинэн — аньыылаах сир оҕото улуу поэт бу айымньытынан биһиэхэ өссө ордук чугаһыырга дылы гынар. Үсүһүнэн — кини манна ыраахтааҕыны уонна хараҥа итэҕэли хаадьылыыра-элэктиирэ көстөр. Төрдүһүнэн — бу остуоруйатын кини бэйэтэ бэчээттэтиэн баҕарталаан ылбыта. Ол курдук, 1825 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Михайловскай сыылкаҕа олорон, быраатыгар Лев Пушкиҥҥа уонна айымньыларын бэчээттэтээччи поэт, профессор киһиэхэ П.А. Плетнёвка, саҥа айымньыларын кинилэринэн таһаартараары сылдьан, маннык суруйбута: «60 пиес! Довольно ли будет для I тома? Не прислать ли вам для наполнения Царя Никиту и 40 его дочерей?» Онно ити 60 хоһоонуҥ тиийбэт, өссө аҕал диэбиттэрэ буоллар, кини остуоруйатын ол саҕана бэчээккэ да таһаарарга бэлэм эбит.

Онон саха норуотун кырдьаҕас, билиҥҥэ диэри аар-саарга аатырар хаһыата бу айымньыны бэйэтин ааҕааччыларыгар сахалыы аан бастаан билиһиннэрэргэ ылыммытыттан уонна мин таптыыр хаһыаппар тахсарыттан олус үөрэбин, астынабын. Мин бу тылбааска санаабын уурбутум, быһыта-орута тылбаастыы сатаабытым ыраатта, ону, дьэ, быйыл саас бу кэнники икки ыйга ситэри оҥордум. Ааҕааччылар сөбүлүөх буоллахтарына, өссө туспа кинигэ оҕото оҥорон таһаарар баҕалаахпын. Онон редакцияҕа киирэр суруктары күүтэбин.