А.Е. Кулаковскай. «Ойуун түүлэ»

Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» поэмата суруллубута быйыл 100 сылын туолар. Быйыл бу айымньыны хаһыстаан да төхтөрүйэн аахтым, сырыы аайы ис хоһооно арыллан, далааһына кэҥээн иһэр. Олох курдук муҥура суох, киһи курдук киэлитэ биллибэт буолар эбит улуу айымньы. Алексей Елисеевич биир үйэ анараа өттүгэр, оччотооҕу түҥкэтэх Хачыкаакка олорон суруйбут айымньыта билигин даҕаны суолтатын сүтэрбэт, хата өссө күүһүрэн, ис хоһооно сытыырхайан иһэр.

«ТОЛКУЙДААў ЭРЭ ТУКАЛАРЫАМ!»

Биллэн турар, хас биирдии көлүөнэ тус-туһунан саныыр, олоҕу да айымньыны да ырыҥалыыр. «Ойуун түүлүн» үгүстүк ырыппыттара, араастаан араҥалаабыттара, кэпсээбиттэрэ, суруйбуттара. Мин ону билинэбин, ылынабын бүүс-бүтүннүү сөпкө эппиттэрэ, этэллэр даҕаны. Ол эрэн хас киһи баар да оччо санаа баар-диэн мээнэҕэ эппэттэр. Онон бэйэм бытырыыс санаабын быктаран көрүөхпүн баҕарабын. Аныгы киһи быһыытынан, айымньыны билиҥҥи олох хараҕынан ырыта саныыбын.

Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, «Ойуун түүлүн» ырааһынан эттэххэ, өйдөөбөт этим. Арай, үөрэхтээх буолуҥ, үөрэхтэниҥ –диэн санаа дьэс курдук иҥэн хаалбыт. Оттон устудьуоннуу сылдьан, бу айымньы улахан историческай суолталааҕын, саха норуотугар улуу киһи кэс тыла буоларын өйдөөбүтүм. Билигин хаттаан санаатахха, ити өйдөбүллэртэн саҥа өйдөбүл ситэрилэн-хоторуллан сиэллэнэн-кутуруктанан тахсар эбит. Ол эрэн, билигин даҕаны «Ойуун түүлүн» бүүс бүтүннүү ыраас лиискэ ууруллубут курдук дьэҥкэтик өйдөөтүм диир кыаҕым суох. Арай кыра санаалар баалларын сурукка-бичиккэ киллэрэрдии сананным.

«ТҮҮЛ ТҮҺЭЭН ТҮўНЭҺИННЭХПИНЭ…»

Арааһа, киһи аһаҕас эттээх, айылҕаттан айдарыылаах, сүдү бөлүһүөк буоллаҕына биирдэ маннык айымньыны суруйара буолуо. Аата этэринии, суруллубутун да киэлитинэн көрдөххө,  бэйэтэ дьикти айымньы. Ойуун – саха итэҕэлинэн, инниккини өтө көрөр, сүбэлиир-амалыыр, икки атахтаах урааҥхай самныбат саргытын түстүүр киһи. Онон Өксөкүлээх айылҕа кистэлэҥ күүһүнэн салайтаран инникини өтө көрбүт эбит диэн сабаҕалыыбын. Эбэтэр, Өксөкүлээх айылҕаттан бэйэтэ уһулуччу өйдөөх, кэнникини-кэнэҕискини ырытар, сабаҕалыыр, киэҥ, дириҥ өйдөөх-санаалаах киһи. Сири-сибиири кэрийэн, араас дьону кытта алтыһан, кэпсэтэн, көрөн-истэн мындыр өйүнэн бөлүһүөктээн, аан дойдуну барытын ырытан, толкуйдаан суруйбута дуу. Өксөкүлээх икки атахтаах историятыгар туох буолуон сөбүн, киһи майгытын-сигилитин ырытар ис хоһоонноох рефераттары, өйтөн суруйуулары өссө Якутскайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан суруйбутун Людмида Реасовна Кулаковская көрдөрбүтүн сөҕө санаабытым. Оччолорго Өксөкүлээх баара-суоҕа 20-ччэлээх эрэ эдэр оҕо буоллаҕа. Ол аата кини аан дойду дьылҕатын, ордук чорботон аан дойдуга буолуохтаах быһыы-майгы саха норуотугар хайдах дьайыан, онтон тахсар суолу олоҕун тухары хасыһан, үөрэтэн, билэн суруйар эбит.

«ҮГҮС ҮӨРЭХТЭННИН, ҮРДҮКТҮК САНАННЫН»

«Ойуун түүлэ» саҥа үйэ үүнэр сылыгар суруллубута эмиэ оруоллаах. Өксөкүлээх XX-с үйэ саҕатыгар, бу үйэ историяҕа тугунан өйдөнөн хаалыан өтө көрөн уот харахха эппит. Кырдьык, XX-с үйэ бастакы аҥара бүүс-бүтүннүү хаан тохтуулаах, ынырыктаах сэрии сыллара этэ. Тохтоон көрбөккө бииртэн биир сэрии үөдүйэн испитэ. «Ойуун түүлэ» суруллубутун кэннэ уон түөрт сылынан 1914 сыллаахха Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаламмыта, бу сэрии түмүктэнээтин кытта 1917 сыллаахха революция буолар, ол содула 1918 сыллаахха Гражданскай сэриинэн салҕанар. Гражданскай сэрии уҕараан, Аан дойду ааспыт алдьархайтан эмсэҕэлээбит бааһа оһуох курдук буолан эрдэҕинэ аны 1941-45 сс. Аан дойдутааҕы иккис: Аҕа Дойду сэриитэ ньиргийэр. Ол иһин даҕаны Өксөкүлээх:

Аҕыс иилээх-саҕалаах

Атааннаах-мөҥүөннээх

Айгыр силик

Аан ийэ дайдыбытыгар

Ат таппатынан аньыы баҕадьы

Ааҥнаабыт эбит,

Оҕус таппатынан

Модун буруй

Буулаабыт эбит…-диэн суруйар.

Дьэ, бу иэдээн туохтан-ханныктан сылтаан мөхсөн, куһууран тахсыбытын маннык быһаарар:

Иннинэн сирэйдээх…

Сир ийэ хатын

Илгэлээх симэһинин

Ситэн туран сиэтэ,

Олустук тутунна,

Салаҥнык сананна,

Сэттээхтик кэбилэннэ…

Үҥэр таҥаратыгар өстөннө,

Айыҥат хаантан араҕыста,

Аньыы баҕадьы аргыстанна.

Ол аата киһи айылҕаттан тэйэн, аһара «өйдөнөн» араас техниканы айан аһара айбардаата, сири-дойдуну алдьатта, итэҕэлин да ылыммат буолла диэн этэр. Манна диэн эттэххэ, төһөнөн сайдыы күүскэ барар да соччонон киһи аймах эстэр эстиитэ чугаһаан иһэр дии саныыбын. Аныгы технология сайдан эчи киһи бэйэтэ да толкуйдаабат кэмэ кэллэ. Интернет үйэтигэр кнопканы баттыаҥ эрэ кэрэх, сөбүлээбит иһитиннэрииҥ барыта иннигэр баар буола түһэр. Суотабай төлөппүөн, телевидение, радио, калькулятор, дистанционнай управление уо.д.а. дьэ кырдьык:

Чаҕылҕан уотун

Саталаах тааһынан

Таттаран ылан, талбыт курдук

Талыы аптанна – диэн  киһи хараҕар көстүбэт лучтар, долгуннар - араас информацияны тиэрдэр технологияны ааттыыр.

Өксөкүлээх сөпкө электричествоттан дьиксинэр. Билигин электричествоны биэрэр биир хорук ситими быһан кэбис эрэ, куорат-куоратынан турбутунан тоҥор. Оттон былыргы курдук, маһынан оттон олорбут дьон тыыннаах хаалыахтара. Транспорт туһунан этэ да барыллыбат:

Муораны түгэҕинэн,

Муутака балык курдук,

Бургуйа сылдьар буолла. – подводнай лодка.

…Салгын устун,

Саһар абааһы курдук,

Сапсынар аалынан көтөн

Саатыыр саҥнанна – самолет.

«ҮЛҮГЭР АЛДЬАРХАЙ ТӨРДӨ ҮКСҮҮРТЭН ҮӨДҮЙЭР»

Бу барыта оҥоһулларыгар, айылларыгар, сүүрэр, көтөр, үлэлиир буоларыгар төһөлөөх элбэх айылҕа алдьаммыта буолуой? Аҥардас аныгы техника, тэрил маанытын-талыытын атыылаһан абыранаары харчы эргитиитэ дии-дии сиртэн хостонор баайы көрдүүрбүтүгэр төһөлөөх хоромньуну оҥорбуппут эбитэ буоллар?

Сир-дойду кэхтиитэ өссө XX-с үйэ саҕаланыыта оҕо кымаахтаабытын саҕа буоллаҕа дии, ити сэрэтиини ситэ өйдөөбөккөбүт иҥсэрэн өрө бара-бара хаспыппыт, ыспыппыт-тохпуппуппут, алдьаппыппыт билигин төһө туолан турара буолуой? Саныахха олус ыарахан. Айылҕаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһыахтаахпытын хонтуруоллуохтаах, уйгулаах санааны саҕыахтаах Итэҕэлбитин таһы-быһа умнубуппут олус кыһыылаах. Ол иһин сиэр-майгы диэни тутуспакка аҥардастыы киэбирэ сылдьыбыппыт содула: элбэх диэн иирээннээх мэйиилэммиппит, Үрдүк таҥара өһүргэнэн, хомойон, дьыраҥ өлүүнэн дьылҕалаабыт, Имэҥ өлүүнэн илиннээбит, содур өлүүнэн суоллаабыт (Куһаҕан дьаллык, ыарыы, бэйэ-бэйэни кыдыйсыы). Аны туран, өлөртөн куотаары, өлбөт мэҥи уутун, көрдөһөн мөккүспүт буруйдаах эбиппит. Наука аһара сайдан, медицина сайынна, өлбүт киһини тилиннэрэбит (реанимация), аккаастаабыт уорганнары уларытар албаһы биллибит (трансплантация), пробиркаҕа оҕону үөскэтэбит (ЭКО), киһини клоннуу сатыыбыт, кырдьыбат кистэлэҥин сырсабыт (косметика, араас эмп-томп). Итинтэн сылтаан киһи аймах сир ньууругар баппат гына элбиир. Ордук сайдыылаах сирдэргэ:

Соҕуруу диэки омуктар

Орто туруу дойду

Дьоллоох уйгу быйаҥар

Топпот-хаммат гына

Туолан тунуйан хаалтар.

Ити омуктар олорор, аһыыр-таҥнар саҥа сири көрдүүргэ күһэллэр, сыыр намыһахтыы кыра-хара омуктарга саба түһэллэр:

Кырыктаах омуктар

Кыра ыалларын

Кыама суох кырган,

Айхаллыы-айхаллыы

Аан дайды

Айылгылаах олоҕуттан

Алаһалары алдьатан

Араартаан кээстэр…

Киһи-аймах үөскүөҕүттэн ити биричиинэн төһөлөөх омук кыргыллыбыта буолуой? Сэрии төрүөтүнэн маныаха эбии, ол улахан омукка сир ийэ туран биэрэр баайын-байылыатын алдьатар-кээһэтэр хара үлэтин оҥорон биэрэр, үлэһит илии наадата буолар. Оҕуруктаах омук, оннук аньыыны-хараны таһааран ама Таҥара абатыгар киирэн биэрдэҕэ үһүө? Ону Өксөкүлээх:

Олуона ыраах олохтоох

Оччугуй омук сордоохтору

Оҕус гынан көлүнээри

Ордорбута буолбуттар – диэн этэр. Ол иһин, ынырыктаах сэриилэр кэнниттэн тыыннаах хаалбыппыт буолуо. Баҕарбыттара буоллар, ситэн сиэбиттэрэ ыраатыа этэ…

«ОҺОЛ УОЛА УРУЙДААТА, ИЛБИС КЫЫҺА ИЭХЭЙДЭЭТЭ»

Кыра омуктары кыдыйбыттарыгар астыммакка аны, «улахан омуктар улахаттарга утарылаһар толкуйу булбуттар» - диир Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьэ, онно Аан дойду сэриитэ саҕаланар:

Дьобуруопа диэн

Тоҕус уон үйэ тохору туругурбут…

Сир аххан баар эбит сэгэрдээр.

Ол дойдуга

Омук-омук Одурууннаах дорҕоотторо,

Ордук үөрэхтээхтэрэ

Олус үөскээн хаалан,

Олуона кыараҕастык

Олороллор эбит.

Европа улахан судаарыстыбалара ити кэмҥэ сэриилэһэн тигинэтэллэр. Өксөкүлээх сабаҕалааһынынан Англия улахан дойдулары бэйэ-бэйэлэригэр утары туруортаан баран, ууттан ыраас тахсар:

Албастаах санаалаах,

Ахса суох ааллаах

Аҕылычаан омук…

Күүстээх омугу күүстээххэ

Көрүһүннэрэн баран,

Күөххэ көтөр көлдьүн эбит.

Ити Аан Дойду маҥнайгы сэриитин туһунан буолуон сөп. Мин санаабар манна, «Халыҥ саарыстыбалар

Хас эмэ аҥы хайыннылар,

Туйгун саарыстыбалар

Тус-туһунан тоҕуннулар»-диэн лоскуй киирэн биэриэхтээҕэ эбитэ буолуо.

Ити кэмҥэ Германия сэриинэн түһээри сэбин-сэбиргэлин бэлэмниир:

Ньиэмэс этэр эбит:

«Ааттаах омуктар

Алгыстаах саарыстыбаларын

Атыйахтаах кымыс курдук

Аймыы хаамарым буоллар,

Аан ийэ дайдыны

Аҥардастыы баһылыактыам этэ;

Европаҕа революция кыыма күөдьүйэр, кыра-хара баттаммыт дьон кылаабынай тутаахтарын утары туруналлар:

Суут кулгааҕа истибэтинэн

Собуот-баабырыка аайы

Сурук-бичик суугунаан эрэр.

«Солобуода» -дии-дии суудайаллар

«Эрэбэлииссийэ» - дии-дии иирэллэр

«Эрэспиибиликэ» - дии-дии

Эҕэрдэлииллэр эбит.

Дьэ, итинтэн ыла аан дойду үрдүнэн революция саҕаланар. Революция тыына саха норуотун кытта хаарыйар. Маннык улахан иирээн кэнниттэн 1918 сыллаахтан Россия үрдүнэн гражданскай сэрии сабыытыыр. Бу сыллааҕы событиелар, биллэн турар, Аҕа дойду сэриитэ саҕаланар хайа эрэ өттүнэн оруолу оонньообуттара. Революция суола, Германияны, чуолаан, Адольф Гитлер националистическай санаатын өссө күөттээн биэрбитэ.

«БИҺИГИ ДИЭКИ БЭРЭҺЭЛИЭННЭЭН ЭРЭЛЛЭР»

Онон XX-с үйэ сэриилэрэ, ол сылларга буолбут улахан сут суруллубутун курдук ырылыччы туолбута. Ити сэриилэр кэмнэригэр, миграция бөҕө буолбута. Дьон-сэргэ ордук Хоту күрээбитэ. Нууччалар ыга анньан кэлэннэр, чуолаан Дьокуускай нуучча куората буола сыспыта.  Туох баар үрдүк сололоохтор, быраастар, учууталлар бары кэриэтэ нууччалар этэ. Ити 1920-40 cc. 50-с сыллартан бэттэх сахалар үөрэхтэнэн барбыппыт. 90-с сс. саха буоларбытын билинэн, кэлии омуктарга, чуолаан нууччаларга кыһарыйтарбат курдук буолан барбыппыт. Бэйэбит конституциябытын, суверенитеппытын өрө туппуппут. Билигин Дьокуускай нэһилиэнньэтин улахан аҥара - саха. Ол гынан баран өссө даҕаны, саха норуота өлөр-тиллэр икки ардыгар син биир сылдьар.

«ТИИС-ТИИСКЭ, МУОС-МУОСКА, ТУЙАХ-ТУЙАХХА…»

«Ойуун түүлэ» саҕаланыытын диэки өттүгэр Өксөкүлээх Америка, Япония уонна Кытай биһиги диэки бэркэ ымсыырар диэн бэлиэтээбитэ. Ити эмиэ өйдөнөр, Саха сирэ Россияны кытта холбоспотоҕо эбитэ буоллар, биһиги ити дойдулар колониялара буолуо этибит. Америка Аляскаҕа ымсыырар. Оттон Охотскайынан суол баар буолан, Японияны уонна Кытайы кытта ыкса сибээстээх этибит. Кинилэр биһигини колония оҥостуохтаах этилэр, оччоҕуна  Ити омуктар баҕа санаалара дьэ, ханан эрэр дуу дии саныыбын. Өксөкүлээх эппитэ бүүс-бүтүннүү туолара кэллэ:

Дохсун үгүс дьон

Үөскээбит үтүө дойдуларыттан

үтүрүллэн…

Дьокуускай диэки туһулаан,

Биһиги диэки бэрэһэлиэннээн эрэллэр…

Кинилэр диэтэх дьон

Кэллэллэр эрэ:..

Киин сирдэрбитигэр

Кэлэн киэптиэхтэрэ,

Ааттаах алаастарбытыгар

Арҕахтанан адаҕыйыахтара,

Улуу үрэхтэрбит устун олохсуйуохтара.-

Кытайдар, хара омуктар, казахтар, хохуоллар уо.д.а. бөҕө Саха сиригэр бааллар. Тимир суол кэллэҕинэ, өссө элбиэхтэрэ турдаҕа. Тимир суол кэлэ да илигиттэн, Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр мечеттэр тутулуннулар, улуустарга тутуллан эрэллэр. Бэйэлээх бэйэбит сирбитин омуктартан атыылаһар турукка киирдибит. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр сүрэҕэлдьээбэккэ, төһөнү баҕарар, талымастаабакка тугу баҕарар үлэлиэхтэрин сөп, арыгы испэттэр, сокуону билэллэр. Манна биир ыстаана суох кэлбит омук, байан-тайан, дойдутугар олигарх буолан тиийэр дииллэрэ, оруннаах.

Сирбитин былдьатарбыт дьэ кэллэ: Соторутааҕыта бултуур сирдэрбитин муус устарга диэри бас билиибитигэр ылбатахпытына, аукциоҥҥа атыылаһан ылыахтааххыт диэн сокуон таҕыста. Үөрэҕэ, сүрэҕэ суох саха киһитэ, итинник сокуон тахсыбытын истибэтэх, билбэтэх аатырыа. Оттон кыахтаах омук дьоно ол сири атыылаһан ылыахтара. Бултуур сир диэн хонууларбыт, алаастарбыт, тайҕабыт, ойуурбут барыта буоллаҕа дии. Онон  кырдьык кинилэр диэтэх дьон ааттаах алаастарбытыгар арҕахтанар буоллулар! Эһиил оттуу тахсыбыппыт, атын омук ходуһабытыгар моркуоп ыһа сылдьар буоллаҕына көҥүлэ…

Өксөкүлээх эппитэ эбээт:

Кэлиэхситтэргэ киирэн биэриэхпит:

Бэттэрбитин нэктэл кулут,

Хаадыаппытын хамныыр кулут,

Эдэрбитин элигэн кулут

гыныахтара… - диэн.

Кырдьык оннук, саха кыргыттара хара омуктарга атыыһыттыы тураллар, саха уолаттара куруусчуттуу сылдьаллар. Кытайдарга саха кыргыттара күҥҥэ 500 солкуобайга 50 кыраадыс тымныыга «помогайкалыы» тураллар. Кытайдар аан бастаан кэлэллэригэр бэйэлэрэ турар буолаллара, билигин биир да кытай таһырдьа турбат, атыыһыттаабат да буолла.  Ити курдук салгыы баран иһиэҕэ, кинилэр диэтэх дьон ылбычча ылыахтара, баһылыахча баһылыахтара, баттаабычча баттыахтара, үтүрүйбүччэ үтүрүйүөхтэрэ.

Историяҕа буолаан ааспыт уоттаах сэриилэр аны буолуохтара суоҕа. Билигин информационнай сэрии бара турар, собус-соруйан куһаҕанынан, өлөрсүүнэн-өһөрсүүнэн хаһыат, тэлэбииһэр аайы үссэйэн уйулҕабытын тоһутан, өйбүтүн сүүйүөхтэрэ.

Итинтэн тахсар суол баар. Өксөкүлээх 110 сыл анараа өттүгэр эппитэ:

Кинилэр диэтэх дьон…

Үтүө үөрэхпит диэн ааттыыр,

Сэттэ уон сэттэ

Дьиибэ дьибилгэттэрин…

Испитигэр иҥэрэн,

Ийэ куппутун иитиэхтиэҕиҥ,

Аҕыс уон аҕыс

Араас албастарын…

Ап гынан

Салгын куппутун алыптыаҕын,

Тоҕус уон тоҕус

Кудай кубулҕаттарын

Куудьуйан ылан,

Буор куппутугар буҕатытыаҕыҥ…

Хас эмэ үрдүк үөрэхтэннибит, идэ бөҕөтүн баһылаатыбыт. Ону туһанныбыт, сахабыт дэнэр ааппытын сөргүттүбүт. Аны  Сэбиэскэй былаас саҕана сабыллан сыппыт Уйулҕа үөрэҕин баһылыахха наада. Хас биирдии киһини кытта кэпсэтэр-ипсэтэр, бэйэбит санаабытын сааһыланар курдук. Бизнес эйгэтин биэс тарбах курдук билэн эргитэргэ-урбатарга үөрэниэҕиҥ. Сирбитин-уоппутун алдьаппакка-кээһэппэккэ, салгынтан харчыны оҥорон таһаарар, оҕуруктаах өйдөрүттэн бэриһиннэриэҕиҥ. Дьэ, оччоҕуна:

Кинилэр диэтэх дьон

Кэлбиттэрин иһин,

Тиис-тиискэ,

Муос-муоска,

Туйах-туйахха буоллаҕына, -туохтан да чаҕыйыахпыт суоҕа.

Бэйэбит итэҕэлбитин сөргүтэн, чараас эйгэбитин чинчийэн, айылҕабытыгар чугаһыаҕыҥ, дьыалабытыгар туһаныаҕыҥ. Оччоҕуна сир ийэни харыстыыр, сиэри-туому тутуһар Күн Айыы дьоно буолуохпут. Ол иһин Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» поэматын алгыһынан түмүктүүр:

Тоҕус тордоо добун халлаан тойотторо,

Онолҕонноох тойукпутун

Умсары тускулаамаҥ даа!

Аҕыс сандаар маҥан халлан аҕалара,

Ааттаһыылаах ньаныарбытын

Таҥнары таҥхалаамаҥ даа!..

…Төлкөлөөх түөнэ маҥан түөрэх

Очурга оҕустарар,

Тэхтиргэ тэптэрэр,

Түҥнэстэ түһэр буолаайаҥый!

Тускуо!