– Михаил Дмитриевич, кэбиниэтиҥ киэҥэ-куоҥа, сырдыга үчүгэйэ бэрт эбит! Ол гынан баран, сэкирэтээриҥ суох дуу, тугуй?

– Дириэксийэҕэ сэкирэтээр дуоһунаһа көрүллүбэт. Түөрпүт эрэ, – диэн баран, эһиил сайын буолуохтаах «Азия оҕолоро» күрэхтэһиигэ, «Арассыыйа – спорт державата» Спорт форумугар анаан тутуллар түөрт сүҥкэн улахан тутууга эппиэтинэстээх дириэксийэ генеральнай дириэктэрэ Михаил Дмитриевич Гуляев күлэн кэбиһэр.

Михаил Гуляев аатын спорка кыра да кыттыгастаах дьон бука бары истэр буолуохтаахтар. Кини «Тутулла турар спорт эбийиэктэрин дириэксийэтин» салайааччыта буолуон иннинэ, аҕыс сылы быһа Саха өрөспүүбүлүкэтин Спорка судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Михаил Дмитриевичкэ быйыл «РФ физическэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ» аат иҥэриллибитин эмиэ билэбит.

– Михаил Дмитриевич, чуолаан, ханнык спорт эбийиэктэрэ тутуллалларый?

–  Уһук Илиҥҥэ ханна да суох улахан спорт дыбарыастарын дьэндэтэн эрэбит. Тутуллар болдьоҕо олус ыгым. Сайын бэс ыйыгар диэри истиин-тастыын, тэриллиин, маллыын-саллыын барытын бэлэм оҥоруохтаахпыт. Тутуу бөҕө-таҕа, үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэри ыытарга сөптөөх, технологията тутуһуллан тутуллуохтаах. Бастакы улахан эбийиэкпит – «Триумф» спорт комплекса, бу тутуу  2009 сылтан саҕаламмыта. 26 тыһ. кв. м. иэннээх дьиэ. Бастакы этээскэ – манеж, ортотугар волейбол, баскетбол саалалара, мини-футболга оонньуур паркет тэлгэниэҕэ. Иккис этээскэ 400 м усталаах сүүрэр суол ууруллуоҕа. Ити «А» блогун кэпсээтим. Аны, «Б» блогар үс тустуу саалата, икки буокса рингэтэ, тренажер саалата, остолобуой баар буолуохтара. «В» блокка 138 киһи олорор уопсай дьиэтэ көрүллүөхтээх.

– «Триумфка» төһө көрөөччү тэҥҥэ киирэр кыахтааҕый?

– Манеж 3 тыһ. көрөөччүгэ ананар.

– «Туймаада» стадион...

– ... 12,5 тыһ... «Триумф» – сабыылаах манеж. Уопсайынан, хас да көрүҥҥэ дьарыктыыр, элбэх хайысхалаах спорт киинэ буолуоҕа.

– «Азия оҕолоро», Спорт форума ааспытын кэннэ бу улуу уораҕайга ким дьарыктанарый?

– Боппуруос быһаарылла сылдьар. Университет Физкультураҕа институтун устудьуоннарын дьарыктыахпытын сөп. «Спорка бэлэмниир киин» оҥорон, спортсменнары сэргэ куорат олохтоохторугар эмиэ аана арыллыан сөп... Чэ, туох да диэбит иһин, толору кыаҕынан үлэлии туруохтааҕа саарбахтаммат.

– Иккис нүөмэрдээх тутуугут?

– Иккис улахан тутуубут – футбол манеһа. 106 м усталаах, 105 м. кэтиттээх оонньуур хонуулаах буолуоҕа. 360 м уһуннаах сүүрэр суолланыаҕа. Пневматическай саанан уонна буулдьанан ытар тир оҥоһуллуоҕа, тренажер уонна остуол тенниһин саалалара баар буолуохтара. Остуол тенниһигэр Кытайга анаан ыытан үөрэттэрбит оҕолорбут испэсэлиис буолан кэлитэлээн эрэллэр. Өрөспүүбүлүкэбитигэр теннис спордун улахан кэскиллээх көрүҥҥэ кубулутар баҕа санаа баар. Сайдыа диэн бүк эрэллээхпит. Бу эмиэ киэҥ хабааннаах универсальнай манеж буолуоҕа.

– Турар сирэ аһара чиэски буолбатах дуо? Паарка түгэҕэ... Хараҥаҕа сылдьарга кутталлаах да курдук...

– Көрдөххө эрэ тэйиччи курдук. Салгына ырааһа сыттаҕа! Бэрээдэги көрөөччүлэр үлэлиэхтэрэ, уот-күөс, сырдатыы эмиэ оҥоһуллуоҕа, онон киһи дьиксинэрэ суох.

– Билбэт киһи көрдөхпүнэ, тутуу бэрт бытааннык барар быһыылаах дуу, хайдаҕый?

– Канада технологиятынан тутабыт. Саамай элбэх үлэлээҕэ – акылаат сваятын туруоруу. Ону бетонунан кутан таһаардыҥ да, үөһэ өттүн тутуу лаппа судургутуйар. Болдьохпутун баттаһыахпыт дии саныыбын.

– Тус бэйэм ордук бассейн тутулларын кэтэһэр курдукпун...

– Автовокзал таһыгар тутулла турар бассейн – Арассыыйаҕа тутуллар иккис итинник таһымнаах тутуу. Бассейн ванната 50 м усталаах,  25 м туоралаах. Олимпиада оонньууларыгар анаан үлэлиир омук фирматын ванната сакаастаммыта. Гидро-ханаал – сүүрүк баар буолуоҕа. Холобур, маннык гидро-ханааллаах бассейн Арассыыйаҕа дойду сүүмэрдэммит хамаандата эрэ дьарыктанар «Круглое озеро» киинигэр эрэ баар.

Төрдүс тутуу – «Модун» спорт комплекса. Кэҥэтэ, эбии тута сылдьабыт. Спорт национальнай көрүҥнэрин киинэ буолуоҕа.

– Дьэ, доҕор улахан тутуулар эбит! Болдьоммут кэмнэригэр бүппэккэ хааллахтарына иэдээн буолууһу. Оччоҕуна, бука, «бу кэриэтин Госкомспорка олорбутум буоллар» диириҥ буолуо...

– Госкомспорка үлэлии сылдьан бэйэм тыл көтөхпүт, саҕалаабыт дьыалам буоллаҕа (күлэр)...

– Үбүлээһинэ?

– РФ Спорка уонна ыччакка министиэристибэтиттэн 1 млрд 917 мөл. солк. тыырыллыбыта. Кэлэн түспүтэ, ылбыппыт. «РИК»-тэн харчы көрүллүбүтэ. Бэрэсидьиэн Егор Борисов быһаччы кэпсэтэн, «Сургутнефтегаз» АУо 600 мөл. солк. биэрбитэ.

– Тутуу туһунан син өйдөннө. Кыратык туораатахха, Госдуума дьокутаата Михаил Эверстов «өрөспүүбүлүкэ Виктор Лебедеви өйөөбөт, көмөлөспөт» диэн турардаах. Ол чахчы дуо?

– Аан дойду чөмпүйүөнүн бэлэмнээһин – хас да түһүмэхтээх улахан үлэ-хамнас. Соҕотох спортсмен дуу, тренер дуу сыралаахтык үлэлэһэн ону ситиһэр кыаҕа суох. Ол иһин судаарыстыба өттүттэн булгуччулаах көмө эрэйиллэр. Аан дойду бары сайдыылаах, сайдыыта да суох дойдулара олимпиада чөмпүйүөннэнэр туһугар туохтарын да кэрэйбэттэр. Спорт – улахан бэлиитикэ. Виктор Лебедев, Госкомспорт үлэтин чэрчитинэн, Спорт үрдүкү маастарыстыбатын оскуолатыгар үөрэммитэ. Бэрэсидьиэн дьаһалынан, 2011 сылтан саҕалаан Викторга анаан туспа бырагыраама ылыллыбыта. Быйыл кинини бэлэмнииргэ бүддьүөттэн  8 мөл. 600 тыһ. солк. көрүллүбүтэ. Эһиил, олимпиадаҕа диэри, эмиэ соччо суума көрүлүннэ. Онон, барыта холбоон, 17 мөл. 200 тыһ. солк. тыырылынна. Кырдьыгынан эттэххэ, баччааҥҥа диэри өрөспүүбүлүкэбитигэр биир да спортсмеҥҥа оччо харчы көрүллэ илик этэ. Ити эппит суумабар спортсмен, тренер, икки спарринг-партнер, массажист хамнаһа, айанын ороскуота киирэр. Ону таһынан, Арассыыйа чөмпүйүөнэ, Аан дойду чөмпүйүөнэ титулларын ыллаҕына, 100, 500 тыһ. солк. бэриллэр.

– Дьиэ?

– Дьиэлээх, массыына биэрбиттэрэ... Федерация эмиэ бириэмийэ биэрбитэ. Бу харчыны спортсмен, кырдьык, тугун да харыстаммакка, өйүн-санаатын, кыаҕын барытын ууран ситиһэр. Аан дойдуга 7 млрд киһи олороруттан бэйэҥ ыйааһыҥҥар «барыларыттан күүстээх» аатын ыларыҥ – улуу дьыала.

Виктор – кыахтаах уол. Кыаҕа тиийбэт, санаата хоппот, ситэ дьарыктаммат, «бэйэтин харыстанар» киһи кини ситиспитин ситиһэр кыаҕа суох. Кэнэҕэски өттүгэр Лебедев олимпиадаҕа киирсиэ диэн эрэлбит улахан. Бэриллэр үп-харчы тустаах сыалыгар-соругар туттулла сылдьар, атыҥҥа барбат. Бэрэсидьиэн, бырабыыталыстыба дьаһалынан тыырыллыбыт үп-харчы, туох да муоҕа-чуоҕа суох көрүллэ турар. Онон, Михаил Ильич «өйөөбөттөр» диирэ олоҕо суох. Ити, бука, аан дойду чөмпүйэнээтигэр өрөспүүбүлүкэ спордун салалтата барсыбатаҕыттан хомойон этэрэ буолуо. Урут, кырдьык, мэлдьи барса сатыыр этибит. Быйыл ол кыаллыбакка хаалла.

– Спортан ыраах киһибин. Ол эрээри мэлдьи «дьэ, спорт баар, хоруупсуйа хончоҥнос уйата! Барытын харчы быһаарар» дииллэрин элбэхтик истэбин.

– Итинник көстүү ордук судьуйаларга баар буолуон сөп. Тэҥнэһэр түгэҥҥэ, быһаарар очукуону үксүгэр «бэйэ киһитигэр» биэрии баар буолааччы. Ол гынан баран, адьас ыраастык кыайар, баһыйар киһини ким да балыйар кыаҕа суох. Холобур, бу ааспыт күрэхтэһиигэ Лебедев 37 бааллаах бастаата, аан дойдуттан түмүллүбүт бары утарсааччылара бары куолаан киниттэн 2 эрэ баалы ыллылар. Маннык балаһыанньаҕа мөлүйүөн да дуоллар тугу да быһаарбат.

– Дьэ, ким билэр. Улахан күрэхтэһиилэргэ судьуйалар сирэйэ-хараҕа суох балыйан айдаан бөҕө тахсар...

– Оннук эмиэ баар буолар. Холобур, туроктар Миша Иванов иккитэ бырахпытын аахпакка, көрдөрөн туран балыйаннар, кыайыы Пекарь диэн уолга тиксибитэ.  Былырыын Грецияҕа аан дойду чөмпүйэнээтигэр Айаал Лазарев утарылаһааччытын 40 сөкүүндэ саннын хаптаҕайыгар хам баттыы сыппытын үрдүнэн, ыраас кыайыыны биэрбэтэхтэрэ. Ол уолларын үһүс миэстэҕэ соһон таһаарбыттара...

– Оттон тула камера бөҕөтө баар буоллаҕа, хайдах да судьуйалары бырачыастыыр кыах суох этэ дуо?

– Оо, бырачыас киэнэ алдьархайдааҕа буоллаҕа. Камераны эргитэ сылдьан көрбүттэрэ... туһалаабатаҕа. «Тиийбэтэх» аатырбыта.

– Михаил Дмитриевич, идэтийэн туран спордунан дьарыктаныы доруобуйаны улаханнык айгыратар дииллэр.

– Киһититтэн тутулуктаах. Мөлтөх доруобуйалаах, ситэ кыайбат киһи олоҕун сыала-соруга оҥостон, хардыргыы-хардыргыы түһэн спордунан дьарыктаннаҕына, биллэн турар, айгырыыр буоллаҕа.

– «Ол кэриэтин физкультуранан дьарыктаныҥ» диэн сүбэлииллэр ээ.

– «Спордунан дьарыкта-нымаҥ» диэн хайдах да айахпар батаран бырапагаандалыыр кыаҕым суох. Ити ыйытыыны эн биэрбэтиҥ, мин истибэтим (күлэр).

– Чэ, буоллун... Түмүккэ?

– «Азия оҕолорун» оонньуутугар куорат олохтоохторо бары көхтөөхтүк кыттыахтарын наада. Олус улахан эппиэтинэстээх тэрээһин буолар. Ол кэнниттэн, тилэх баттаһа, от ыйын 3-4 күннэригэр Спорт форума тэриллиэҕэ. Арассыыйа бары регионнарыттан, тас дойдулартан спорт федерациятын бэрэстэбиитэллэрэ кэлиэхтэрэ. Маннык таһымнаах улахан күрэхтэһиилэр Дьокуускай куорат, өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар сүҥкэн суолталаахтар. «Азия оҕолоро» аҥаардас киин куорат сайдыытыгар 10 млрд солк. аҕалла. Өйдүүргүт буолуо, бастакы бэрэсидьиэммит Николаев аан бастакы «Азия оҕолорун» тэрийэригэр «пир во время чумы» эҥин диэн үгэргиир-хоһорҕуур, түөргүлэһэр, утарар тыл-өс баара. Дьэ, билигин кэлэн ону өйдөөн эрэбит. Михаил Ефимович хайдахтаах курдук ырааҕы өтө көрбүтүн! Бу күрэхтэһии аан дойду үрдүнэн саха аатын ааттаппытын, Аан дойдутааҕы Олимпиада кэмитиэтин (МОК) болҕомтотугар киирбитин таһынан, бастатан туран, харчынан барыһы аҕалар таһымҥа таҕыста. Тастан инвестицияны киллэрэн эрэр. Дьокуускайга кэлэн күрэхтэспит араас дойдулар ыччаттара кэлин улахан салайааччы, тойон-хотун буолан тахсыахтара, кинилэр хаһан да Саха сирин, Арассыыйаны умнубаттарыгар, ураты сыһыаннаах буолалларыгар тылбын биэрэбин.

Кэнэҕэски да өттүгэр, оонньуулар салгыы манна ыытыллыахтарын баҕарабын. 2018 сылга, онно кыаллыбатаҕына 2022 оҕолор олимпиадаларын Дьокуускайга ыытары ситиһиэх тустаахпыт. Татарстаҥҥа ыытыллар универсиадаҕа 60 млрд солк. көрүлүннэ. Итинник үп биһиги Сахабыт сиригэр көрүллэрэ эбитэ буоллар, үлэбит-хамнаспыт,  олохпут-дьаһахпыт, суолбут-ииспит, өйбүт-санаабыт олус улаханнык сайдыа, ырааһырыа, тупсуо этэ.