Хамнас үрдээтэ
02_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyБэрт соторутааҥҥа диэри Саха сиринээҕи бүддьүөт эйгэтигэр үлэлиир 13 800-чэ киһи тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн (прожиточный минимум) кыра хамнаһы аахсаллара. 2014 сыл т...
Биэнсийэ туһунан
74_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэнники сүүрбэ сыл устата дойдубут экэниэмикэтэ сатаан сааһыламматаҕын түмүгэр, киһи күннээҕи аһыгар-таҥаһыгар тиийэр биэнсийэ тиһигэ эмиэ кыайан оҥоһуллубата. Ол иһин, би...
Сүрүн сирэй Олох Экономика Михаил Гуляев: “Бэйэ күүһүн холбоотоххо...”

Сонуннар

Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ!
28-12-2015 17-08 | Көрдүлэр: 8136
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө, олунньу 13 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Саха сирин тө...
Саҥа сокуон инбэлииттэри көмүскүө
28-12-2015 16-54 | Көрдүлэр: 4604
Ил Түмэн ХХ уочараттаах пленарнай мунньаҕар дьокутааттар А.Корякин уонна А.Атласова инбэлиит д...
Максим Аммосов сырдык кэриэһигэр
28-12-2015 16-37 | Көрдүлэр: 4837
“Ахсынньы 22 күнэ – саха норуотун устуоруйатыгар бэлиэ күн. Бу күн, 1897 сыллаахха саха судаар...
Тупсарыы сыл
28-12-2015 16-31 | Көрдүлэр: 19922
2016 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Нэһилиэнньэлээх пууннары тупсарыы сылынан биллэрэр туһунан”...
"Мандар ааҕыыларын" түмүктэриттэн
21-12-2015 17-38 | Көрдүлэр: 4337
Кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕар тыл эппит салалта, учуонай эйгэ ытык дьоно, ыалдьыттар бука ...
Кыайыыны уhансыбыттар
12-11-2015 17-53 | Көрдүлэр: 5190
"КЫЫМ" норуот хаhыата уонна "Будь в курсе" информационнай мобильнай сыһыарыы көҕүлээһиннэр...
ИЯКН дириэктэрэ Г.Г.Торотоев
12-11-2015 17-48 | Көрдүлэр: 4382
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ хотугу норуоттарын тылларын уонна култууратын µ³рэтэр Институуту...
Сир сокуонун тула
12-11-2015 17-47 | Көрдүлэр: 5575
Сэтинньи 3 кµнµгэр Сунтаар Устьетыгар улуус Нэ´илиэктэрин ба´ылыктарын сэбиэтэ мустан, 2016 сы...
Тэрилтэлэр, урбаанньыттар бол±ойу²
12-11-2015 17-36 | Көрдүлэр: 4172
Нолуогу судургутуллубут систиэмэнэн (упрощенная система налогооблажения) т³лµ³н ба±арар, ол гы...
Ас-үөл сыанатынан үһүс миэстэлээхпит
08-10-2015 15-36 | Көрдүлэр: 3978
Тыыннаах сылдьарга сиэнэрэ булгуччулаах ыйдааҕы ас дьоҕус нобуора диэн өйдөбүл баар. Нууччалыы...
Петр Наумовы – “Я – гражданин” аакка!
08-10-2015 15-33 | Көрдүлэр: 2886
Хараҕынан бастакы курууппалаах инбэлиит, 65-с хаарын санныгар түһэрбит, Кыайыы 70 сылыгар анаа...
Муостабыт дьылҕата – Кытай инвестордарын илиитигэр?
08-10-2015 15-32 | Көрдүлэр: 3007
Өлүөнэни туоруур муоста дьэндэйэрин кэтэһээччи элбэх. Соторутааҕыта Санкт-Петербурга Росавтодо...
Сочига Арктиканы кэпсэтэллэр
08-10-2015 15-20 | Көрдүлэр: 2895
Сочига, бу дьыл алтынньы 5 к., Арктиканы сайыннарыы боппуруоһунан дьарыктанар судаарыстыба хам...
Өссө 10 оскуола
03-09-2015 20-11 | Көрдүлэр: 2968
СӨ Үөрэххэ министиэристибэтин тиһэх чахчыларыттан көрдөххө, күн бүгүн өрөспүбүлүкэ үрдүнэн уоп...
“Сибиир күүһэ” бигэргэннэ
03-09-2015 20-03 | Көрдүлэр: 2910
Бу күннэргэ премьер Д.Медведев “илин диэки” тардыллар гаас ситимин (ол иһигэр “Сибиир күүһүн”)...
* Бесплатно для абонентов СТК по всей РС(Я), (кроме ТП "Фристайл")

Михаил Гуляев: “Бэйэ күүһүн холбоотоххо...”

23.11.2012 15:09 | Автор: Татьяна Захарова-Лоһуура | Көрдүлэр: 2383   
Печать

54545СӨ Бэрэсидьиэнэ Егор Борисов балаҕан ыйын 27 к. тыа сирин кэлимник сайыннарар, кэлэр 2013 сылы Тыа сирин сылынан биллэрэр Ыйааҕы таһаарбыта. Туох хамсааһын тахсан эрэрин, туох үлэ саҕаламмытын билсээри, «Кыым» хаһыат бу дьыл сэтинньи 20 күнүгэр  туһааннаах «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыа сирин сайыннарыыга кэлим ньымалар тустарынан» 1644 №-дээх Ыйаах 2, 5.1 уонна 5.3 пууннарыгар олоҕуран, «Тыа сирин сыла: Тугу былаанныыбыт? Туох түмүгү күүтэбит?» диэн Төгүрүк остуолу тэрийдэ.

Тэрээһин «Ситим» медиа-бөлөх мунньахтыыр саалатыгар буолла. Кэпсэтиини тэрилтэбит генеральнай дириэктэрэ М.Н. Христофорова иилээн-саҕалаан ыытта. Ыйаах тыа сирин бүттүүнүн кэлимник сайыннарарга туһаайыллыбытынан, хабар эйгэтэ олус киэҥ. Онон бастаан утаа чопчу тыа хаһаайыстыбатыгар тохтуурга быһаарбыппыт. Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба аппараатын 2 департаменын салайааччыларын, Ил Түмэн дьокутааттарын (о.и. кыайа-хото аграрнай кэмитиэккэ үлэлэһээччилэри), Уопсастыбаннай палаата бэрэстэбиитэллэрин, институттар учуонайдарын, сүбэлиир-методологическай киин салалтатын ыҥырбыппыт. Ыйааҕы олоххо киллэриигэ быһаччы кыттар сорудахтаах СӨ Тыа хаһаайыстыбатын, Үп уонна Экэниэмикэ министиэристибэлэрин АПК-ҕа сыһыаннаах салайааччыларын да тумнубатахпыт. Биир да бэлитиичэскэй баартыйаны туораппакка, барыларыгар сурук ыытан, санааларын, туох үлэ саҕаламмытын билиһиннэрэллэригэр көрдөспүппүт. Этэргэ дылы, билигин «үрүҥү-хараны» быһаарса сатыыр кэм буолбатах. Иннибитигэр биир уопсай сорук ыйытыга туруохтаах – тыабыт сирин хайдах сайыннарабыт? Ону туохтан саҕалыыбыт? Ыйааҕы олоххо киллэриигэ туох туорай баарый?

Салгыы Төгүрүк остуолга этиллибити ааҕыҥ, сэргээҥ, санааҕытын атастаһыҥ.

 

Билиҥҥи

туругунан

 

Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын Ис бэлиитикэҕэ департаменын салайааччы Михаил Дмитриевич Гуляев:

– Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн элбэх ырытыһыы, кэпсэтии барар.  Министиэристибэлэр бырагыраама бэлэмнииллэр. Сэтинньи 14 к. бэрэсидьиэн улуус баһылыктарын, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын ыҥыран, киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕы ыытта. Хайысхаларынан үлэ хайдах быһыылаах барыахтааҕын туһунан санаатын эттэ. Зампред А.Стручков бырабыыталыстыбаҕа барар үлэни билиһиннэрбитэ. Ону сэргэ бэрэсидьиэн сэтинньи 15 күнүгэр – Намҥа, 16 күнүгэр – Муомаҕа нэһилиэнньэни кытта көрүстэ. Ол көрсүһүүлэргэ урукку өттүгэр маннык бары хайысханы барытын хабар Ыйаах тахса илигин, сөптөөх дьаһал тахсыбытын, махтаналларын бэлиэтииллэр. Х-р, чуолаан биир ынахха быйыл 6 тыһ. солк., эһиил 10-нуу тыһ. тахса буолуоҕун биһирээн, ыанньыгы аҕыйаппат буолууга көмөлөһүө дииллэр. Бу Ыйаахха олоҕуран, социальнай экэнэмиичэскэй сайдыыга улахан болҕомто ууруллан, анал үп көрүллүө. Саҥа бырагыраамалар ылыллыахтара. Арассыыйа бырагыраамаларыгар киирсэр кыах да улаатыа. Улуус баһылыктара этиилэрин министиэристибэлэргэ киллэрдилэр. Хойутаппыттар да бааллар. Бэчээт, ТВ маннык кэпсэтиини тэрийэрэ үлэ-хамнас тэтимирэригэр көмөлөһүө дии саныыбын. Аҥаардас бырабыыталыстыбаҕа, олохтоох дьаһалталарга найыланан олорбокко, бука бары кыахпытын-күүспүтүн түмүөхпүтүн, үлэҕэ турунуохпутун наада. О.э. бэйэ күүһүн кытыарар туһунан толкуйдуохтаахпыт. Үлэ кэлэктииптэрэ, дьоҕус-улахан биисинэс, биирдиилээн нэһилиэк олохтоохторо бары кыттыннахтарына, көхтөөх буоллахтарына – туһа тахсыа. «Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ«. Бары туруннахпытына, ылыллар ньымалар олоххо киириэхтэрэ. Үтүө дьыала хамсааһын чэрчитинэн араас тутуу, оскуола, дьыссаат бэйэ күүһүнэн барара. Ол курдук бэйэ күүһүн эбэн үлэлиэххэ наада.

Мария Николаевна Христофорова:

– Оннук. Бэйэ күүһүн кытыарыы – сүрүн идиэйэ буолуохтаах. Ыйаах киириитигэр «качественный, новый уровень села....» ситиһиллиэхтээх диэн... Ол аата, чопчу тугу ситистэхпитинэ, итинниккэ тиийдибит диэхпитин сөбүй?

СӨ

Ырытыыга уонна информа-тизацияҕа департаменын салайааччыта Семен Николаевич Плотников:

– Холобур, биир бастакынан социальнай эбийиэктэри тутуу, ону хайдах тутуохтаахпыт 3 уонна 1 пууҥҥа баар. Бу иннинэ улуустарга оскуолалары, балыыһалары тутарбытыгар анаалыстаан көрбөт этибит: ханнык улууска хааччыйыы үчүгэйий, мөлтөҕүй? 2000-2011 с. диэри туох баар бырагырааманы Ил Түмэн бигэргэтэрэ. Дьокутааттар ардыгар бэйэлэрин улуустарын эрэ олус көмүскээн, наар бэтэрээ, эбэтэр Бүлүү эҥээргэ эрэ тутуу барара. Оттон хоту, холобур, Уус Майаҕа эбийиэк туппатахпыт уонча сыл буолла. Маннык сыһыаны тохтотон, чахчы ирдэнэр, наадалаах сирдэригэр, о.и. хоту улуустарга барыахтаах.  Онон хас биирдии нэһилиэк эбийиэктэрин анаалыстаан, туруктарын, төһө тэнийэр кэскиллээхтэрин үөрэтэн баран, хааччыллыыны тэҥнээн биэриэхтээхпит. Маныаха Экэниэмикэ министиэристибэтэ күүскэ үлэлиэхтээх.

Киһи олоҕун оҥосторугар, хайдах үлэлээх-хамнастаах буоларыгар олорор дьиэтэ элбэҕи быһаарар. Урут Тутуу министиэристибэтэ үбүлээһини улуустарга ыытан кэбиһэрэ, ким хайдах кыанарынан, тиийинэринэн дьаһанара. Аныгы үйэҕэ тыа сирин дьиэтэ толору хааччыллыылаах буоллаҕына, дьон олохсуйуо. Ону ситиһэргэ үрдүк күүрүүлээх уот лииньийэтэ, канализация ситимэ, киин сылытыы уо.д.а барыта кэлимник быһаарыллара ирдэнэр. Бүддьүөттэн анал үбү көрөн туран. Дьиэни тутуу биирдиилээн ыалынан буолбакка, бүтүн кыбартаалынан хабара табыгастаах. Чопчу былаан быһыытынан баран иһиэхтээх. Биирдиилээн ыал итини барытын ситиһэрэ ыарахан. Бастаан бу нэһилиэккэ, эһиил – атыҥҥа. Маныаха салаа (отраслевой) министиэристибэлэр үлэлэрин тупсараллара ирдэнэр.

Ыччаты тыа сиригэр сэҥээрдиигэ, каадырынан хааччыйыыга. Үрдүк үөрэх кыһаларыгар тус сыаллаах миэстэлэргэ анаан үөрэтии кыалла илик. Бэл, производственнай быраактыкаҕа ыытарыҥ уустук. Тоҕо диэтэххэ, федеральнай сокуоммут либеральнай соҕус: «Бүддьүөт суотугар устудьуон босхо үөрэнэр уонна бүтэрдэҕинэ, талбыт сиригэр үлэлиир бырааптаах», – диэн этэр. Күүскүнэн соҥноотоххо, сууттаныахха да сөп. Онон сэбиэскэй саҕанааҕы систиэмэни төннөрөн курдук, киини кытта үлэлэһэн, сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэн туран, каадыры тус сыаллаан үөрэтиигэ киирэрбит наада. Оттон  орто үөрэх тэрилтэлэрин өрөспүүбүлүкэ хааһыната уйунар. Онон баларга тус сыаллаан үөрэтиигэ киирсиэххэ сөп. Тустаах министиэристибэ үлэлэһэн эрэр. Ыраах, чиэски сытар нэһилиэктэр мед-көмөнү оҥорорго урукку кэмҥэ киэҥник тарҕаммыт ФАП-тары тупсаран, үлэһит ол үлэлиир сиригэр олорор дьиэлээх гыннахпытына –  икки сыалы тэҥинэн толоруохпут, о.д.а. социальнай хайысхаҕа үгүс үлэ барыа. Урбааны сайыннарыы, норуот күүһүн күүскэ туһаныы эмиэ былааннанар.

Дьэ, тыа хаһаайысты-батыгар элбэх кыһалҕа баар. 20 сылы быһа «сири кэтэх бас билиигэ биэрэбит дуу, суох дуу?» диэн, элбэх бириэмэни сүтэрдибит. Сир боппуруоһа сол курдук быһаарыллыбакка сылдьар. Онон айылҕа тугу биэрбитинэн туһана олоробут. Күрүөлээһинтэн саҕалыахха диибит, аренда сирэ буолан, ылсыан баҕарбаттар.  Сири бэйэ бас билиитигэр ылбыт эрэ киһи сири оҥостор интэриэстээх. Кэтэх бас билии киириэхтээх. Онтубутугар эмиэ иҥнэрдээхпит, федеральнай сокуоҥҥа сурулларынан, билигин сир төлөбүргэ эрэ бэриллиэхтээх. Биһиэннэрэ межеваниетын да оҥорторууга төлөһөр үптэрэ суох. Онон Баай-дуол министиэристибэтин чэрчитинэн, иллэрээ сыл 5 улууска межеваниены ыытыыга үп көрүллүбүтэ. Быйыл 4-5 улууска ыытыахтаахтар. Ити – хааһынаҕа төһө үп тыырылларыттан тутулуктаах. «Тыа хаһаайыстыбатын ханнык көрүҥэ ордугуй?» диэҥҥэ чопчулаһан быстыбакка, бу сыллар тухары үбүлээһини икки аҥыы тыыран кэллибит, улахан сыалы-соругу ситиспэтибит. А.Кулаковскай өссө 100 сыл анараа өттүгэр этэн турар, «бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийдэхпитинэ эрэ, сирбитин толору туһаныахпыт» диэн. Онон саҥа үлэлээн эрэр бааһынайдары, ыал пиэрмэлэрин өйүөхпүт. Маныаха федеральнай бырагыраама баар, анал үп көрүллэр. Онон киини кытта үлэҕэ бу хайысхаҕа үлэ күүһүрүөхтээх. Оттон кэпэрэтиип – иэс үбү ыларга, астааһыҥҥа, батарыыга үлэлэһэрэ сөптөөх. Сиргэ үлэлииргэ – бааһынай хаһаайыстыба ордук. Бааһынайдар түмсэн, дьэ, кэпэрээссийэ тэриниэхтээхтэр. Сүрүнүн эттэххэ, итинник.

Мария Николаевна Христофорова:

– Ыйаахха 2014-2015 сс. агропромышленнай холбоһукка биир кэлим иһитиннэрэр-ырытар (аналитическай) тиһик баар буоларын хааччыйыы наада диэн этиллэр. О.и. биирдиилээн хаһаайыстыбаларынан учуот, тыа хаһаайыстыбатын сүөһүлэрин электроннай көрүҥүнэн учуота, кэтээн көрүүтэ (мониторинг), геоинформационнай технологияны туһанан, тыа хаһаайыстыбатын сирин учуотун, кэтээн көрүү. Михаил Дмитриевич эттэ дии: биир сүөһүгэ көмө үп көрүллэрин. Билигин көрдөххө, бэтэринэриийэ, Госкомстат уонна улуустар ыстаат-дааннайдара тус-туһунан сыыппараны көрдөрө сылдьаллар. Ханныгар олоҕуран ити көмө үбү тыыран эрэллэрий? Уопсайынан, приписка суох буоларын хаһан ситиһэбит? ТХМ кэлбитэ буоллар, бу туһунан чопчулаһыам этэ. Нэһилиэк чахчыларыгар, дааннайдарыгар ыкса сыһыаннаах биһиги «Наслеги.ру» бырайыактаахпыт. Сүрүн сыала-соруга – дьиҥэ, итиннэ сытар этэ. Нэһилиэк сирэ-уота, сүөһүтэ чопчу биллэрэ наада, тоҕо кистэлэҥҥэ тутуллуохтааҕый? Биһиги мантан инньэ үлэлэһэр баҕалаахпыт. «Госкомсибээһи« кытта нэһилиэк олоҕун толору сырдатар саайт төрүтүн (основатын), техническэй садаанньатын барытын оҥорон олоробут. Маны эмиэ болҕомтоҕо ылыахха сөп этэ.

Михаил Дмитриевич Гуляев:

– Сэтинньи ыйга нэһилиэк-тэргэ хамыыһыйалар тэриллэн, ынах буолар сүөһүнү (маточнай поголовьены) бүтүннүү ааҕан, учуоттаан, официальнайынан бигэргэппиттэрин кэннэ төлөбүр оҥоһуллар диэн этиллэн турар. Оттон эһиилги көмө кулун тутардааҕы ааҕыы түмүгүнэн барыа. Сүөһү хотоҥҥо киирбитин кэннэ. Үп чопчу баар сүөһүгэ барыахтаах. Ирдэбил күүһүрүөхтээх.

Семен Николаевич Плотников:

– Ити кэлим навигационнай ситим сүрүн соруга – сир чопчу учуотун киллэрии. Бастаан сирбитин бэрээдэктиэхпитин наада. МИО систиэмэтигэр сир уопсай иэнэ киирэ сылдьар. Мантан инньэ тыа хаһаайыстыбатын аналыгар туттуллар сир чопчу базатын туһунан киллэрэр сөп. Сүөһү учуотун чааһыгар, сатаннаҕына, тавролааһыны сэргэ электроннай учуоту (чип көмөтүнэн) киллэрэр баҕа баар. Холобур, СГТХА Кэҥкэмэҕэ баар таба хаһаайыстыбатыгар киллэрэн турар. Иккиһинэн, итинник тиһиги киллэрэн, ханнык улуус ханнык салааҕа ылсар кыахтааҕын быһааран, онно тирэҕирэн үлэ тыырыллыахтаах. Холобур, сүөһү Чурапчыга үгүөрү, сэбиэскэй саҕанааҕытын тутан олороллор. Сүөһү тутар улуустарга элбэх сыллаах от ыһыллар сирэ бэлэмнэниэхтээх. Сорох сиргэ сүөһүлэрэ элбэх, сирдэрэ элбэх. Сороххо – утары хартыына. Субсидияны хайдах тыырыы итинтэн эмиэ тутулуктаах... Быһата, биир кэлим итинник тиһик наада.

 

Баартыйалар

 

Валерий Николаевич Луковцев, Уопсастыбаннай палаата чилиэнэ:

– Маннык дьаһал саамай кэмигэр таҕыста. Тыа сирин сайыннарыы инники күөҥҥэ тахсыбыта үөрүүлээх. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ уопсастыбаннас этиитин учуоттуу, көмөлөһө сатыыр курдук. Олоҕурбут итэҕэс да суох буолбатах. Этиллибитин курдук, бары күүспүтүн түмүөхтээхпит. Билиҥҥитэ хайдах эрэ көһүүн сыһыан көстөр. Дьоммут наар салалта этэринэн сылдьа үөрэммиттэр, эбэтэр «этэн да, туһа суох» диэн эрэммэт буолбуттар диэххэ сөп. Хайата да буолуо. Мантан инньэ көх улааттаҕына табыллар. «Кыым»  тыа сирин кыһалҕаларын куруук тиэмэ оҥостон көтөҕөрө бу Ыйаах тахсарыгар эмиэ улахан оруолу оонньоото дии саныыбын. Маннык хаһыаттаах буолан норуот быһыытынан баар дуу, суох дуу буоларбыт быһаарыллар кыахха киирдэ диэн, эрэнэбит. Тыа олохтоохторо «үөһэ билэн эрдэхтэрэ, өйүүллэр ини» диэн саныыллара бэйэлэригэр охсуулаах. Ол иһин ити кэтэһэллэр-хайыыллар. Араас ньыманан кэпсэтиигэ тардыы наада. Холобур, Уопсастыбаннай палаата сайын Гражданскай Форум тэрийбитэ. Биһиги туруорсуубутунан, онно тыа олохтооҕун кыһалҕаларын кэпсэппиппит. Куһаҕана диэн, табыгаһа суох кэмҥэ, Ыһыах саҕана түбэһэн хаалбыта. Онон тыа дьоно кыайа-хото кыттыбакка хаалбыттара. Онон быйыл киин, Бүлүү бөлөх уонна хоту улуустарга хаттаан ыытыахпыт. Сүрүннээн Ыйаахха сыһыаннаан кэпсэтии тахсыа. Өйдүүргүт буолуо, 1963 сылларга В.Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» диэн сүрдээх улахан тыа сирин кыһалҕаларын таарыйар  романы суруйбута. Бэйэтин кэмигэр ол бэлиэ хамсааһыны таһаарбыта. Ол курдук айымньы эмиэ наада этэ. Экэниэмикэ билимин доктора В.Дарбасов «Быйаҥнаах хочолор», Г.Адамов «Хаһан итэҕэйэллэр бу?!» курдук кинигэлэр тахсыбыттара кэрэхсэбиллээх. Сотору «Бичиккэ» «Быыбардыыр буоллахпыт» диэн, тыа сирин балаһыанньатын сырдатар туһунан айымньы тахсыа. Маннык кинигэлэри киэҥник ырытыы көмөлөһүөн сөп. Тыа сирин сайыннарыыга бары министиэристибэлэр ылсыахтарын наада. Устудьуон этэрээттэрин туһаныахха. Былырыын ити сорук турбута эрээри эрдэ былааннамматаҕынан, үбүлээһин кыаллыбакка киирбэтэҕэ. Күрүө тутуутугар, окко – улахан күүс буолуо этилэр.  Үлэ, сынньалаҥ лааҕырдарын сөргүтүөххэ. Ону баара бэрэбиэркэлиир уоргаттар кытаанах ирдэбиллэрэ баҕалаахтары да хаҕыннарара баар суол. Бобор чэпчэки буоллаҕа. Маннык балаһыанньаны уларытарга кэлэр сыл көмөлөөх буоллун. Бу саҕалааһын салгыы барара наада. Бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ улуустары кытта дуогабардаһан, көмөлөһөллөрүн ситиһиэххэ. Сир баайын туһаналларын саатар онон боруостаатыннар. Ил Түмэҥҥэ тахсыахпытын наада. Билигин эмиэ үөрэх тэрилтэлэригэр аччатыы буолан эрэр. Дьоҕус нэһилиэктэргэ 9 кылаастаах оҥорууга киирээри гыналлар. Онтон быыһыыр курдук, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар улуустар кэккэ оскуолаларын агро хайысхалыахха. Федеральнай үп көрдөөн, үөрэх министиэристибэтэ хайысха оҥорон, хайаан да улуус аайы  биир агро-оскуола, саатар кылаас баар буоларын ситиһиэххэ. Урукку өттүгэр ТХМ-ҥа бырайыак оҥоһулла сылдьыбыт эбит. АЗС-тары тэрийии диэн. Үп-харчы кыаллыбакка, тохтообут. Сыллата уматык тиийбэт айдаана. Чугас нэһилиэктэри хааччыйар биир кииннэммит сиргэ саппыраапка баар буоллун. Тутуунан дьарыктанар тэрилтэлэри сири оҥорууга кытыннарыахха. Сылгыһыт, Ыанньыксыт күннэрин тэрийиэххэ, бастыҥ үлэлээхтэри бэлиэтиэххэ. Бааһынай ырыынагар  таһырдьа атыылыыр дьонтон 600 солк. ылаллар, туох да усулуобуйа тэрийбэккэ олорон! Ырыынактар, холобур, «Столичнай», тыа сирин сайдыытыгар эмиэ кыттыах тустаахтар. Манна кэлэн кытайдар харчы оҥостоллор. Көмөлөрө – суох. Син атын общиналара көмөлөһөллөр ээ. «Столичнай» бу сылга хайаан да ханнык эмэ дьыалаҕа үбүлээһини киллэрэрин ирдиэххэ.

Владислав Алексеевич Велигура, СӨ «Биир ньыгыл Арассыыйа»  баартыйа Саха сирин регион-нааҕы исполкомун  салайааччытын солбуйааччы:

– Бастакы сүһүөх, о.э. нэһилиэктээҕи отделениеларбытын көрсөн, Ыйаах чэрчитинэн туох үлэ барыахтааҕын ырытыһан, этиилэрин – оройуон отделениеларыгар, оройуоттар биһиэхэ ыытыахтаахтар. Барыта түмүллүбүтүн кэннэ региональнай отделение бэлитиичэскэй быһаарыыта диэн тахсыахтаах. Ахсынньы 5 күнүгэр баартыйа мунньаҕын ыытабыт. Саҥа бэлитсэбиэт талыллыахтаах. (Билигин үлэлии олорор сэбиэт 50 чилиэннээх –аапт). Ол сэбиэт Ыйааҕы олоххо киллэриигэ, туолуутун хонтуруоллаһыыга ылсан үлэлиэ. Билиҥҥи туругунан, этиилэр киирэ тураллар. Ону сэргэ ОНФ  уопсастыбаннай тэрилтэлэрин кытта эмиэ үлэлэһэбит. Атын да баартыйалаахтар үчүгэй идеялаах, этиилээх буоллахтарына, өйүүбүт. Дьон туруорсуута – биһиэхэ быһаарар оруоллаах.

Артур Янович Яковлев «Возрождение села»:

– Ыйаахха былааннаммыты 1 сыл иһигэр ситиһэр уустук. Тыын суолталаах хайысхалар. Кырата, 3 сыл барара наада: Бастакытыгар үгүс кэпсэтии түмүгэр сүрүн суоллары тобулан, иккис сылыгар – ол суоллары хайдах киллэрэри чопчу быһааран, үһүс сылыттан олоххо киллэриини саҕалыыр курдук.

Арассыыйа тыа хаһаайыстыбатын тэрийииттэн аккаастанан боломуочуйаны регионнарга биэрбитэ. Регион – улуустарга. Салгыы нэһилиэктэргэ тиийиэхтээх. Дьиҥ олохтоох бэйэни салайыы бириинсиптэрин киллэрэ иликпитинэ, эмиэ уочараттаах «формальноска« кубулуйуоҕа. Аны, бу мунньахха тутаах сорудаҕы ылбыт ТХМ кэлбэтэҕэ – оннукка сигнал быһыытынан көрүөххэ сөп. Арассыыйа бары испэсэлиистэрэ үөрэнэр Белоруссияларыгар тиийэ сырыттым. Кинилэргэ биэс дьоҕус нэһилиэк биир дьаһалталаах. Туох баар нолуоктара нэһилиэккэ хааларын ситиспиттэр. Оннук буолуохтаах. Биһиэхэ, холобур, подоходнай нолуок – 10, ЕСХН 6 %-на эрэ хаалар. Быһылыктарбыт боломуочуйалара суоҕун тэҥэ. Иккиһинэн, тыа олохтоохторун моральнай-материальнай ресурсаларын туһаннарыахха. Батарыы нэһилиэккэ тиийиэхтээх. Биһиги көрүүбүтүгэр 2 кэпэрэтиип көдьүүстээхтик үлэлиир. Чурапчы Чакырыгар уонна Сунтаар Күндэйэтигэр. Үһүс – өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн үбэ уонча сыл тухары хайдах тыырыллан, туһаныллан кэлбитэ анаалыстаммакка кэллэ. Ону оҥоруохха, ирдиэххэ. Оччоҕо эрэ хамсааһын тахсыа.

Вячеслав Семенович Куличкин, Ил Түмэн дьокутаата, КПРФ бэрэстэбиитэлэ:

– Быйыл  өссө олунньу ыйга мунньахтаан, бу Ыйаахха этиллэр хайысхаларга сыһыаннаах этиилэрбитин үрдүкү салалтаҕа тиэрдибиппит. Бастатан туран,  тыа сирин сайыннарыыга туох эрэ чопчу идеологиялаах буолуохтаахпыт. Хамнас боппуруоһа – быһаарыллыахтаах. Били, Бэрэсидьиэн дьаһалынан ыанньыксыт аахсыахтаах 20 тыһ. солк. хамнаһын ТХМ уонна экэниэмикэ министиэристибэлэрэ бүддьүөккэ учуоттууру «умнан» кэбиспит түгэннэрэ эмиэ баара. «Приписка элбэх» – диибит. Тыа киһитэ кыһалҕаттан итинниккэ тиийэр. Үчүгэй олохтон буолбатах. Хайа эрэ өттүнэн харчы эбинэ түһээри. Ананар харчы чопчу тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччыга тиийэрин ситиһэ иликпит. «Кассовай разрыв» диэн, төһө да тустаах тэрилтэлэр мэлдьэспиттэрин иһин, баар. О.э. үлэһит ыһыытын харчытын – күһүн, хомуурун киэнин – кыс ортото кэриэтэ ыларга тиийэр. Маны көрүөххэ. Улууһунан, аймаҕынан арахсыыны, күөнтэһиини тохтотуохха. Сахаҕа ордук санаһыы диэн баар. Дьэ, ол алдьатар. Онон өй-санаа өттүнэн эмиэ уларыйыахтаахпыт. Ханнык көрүҥ хаһаайыстыба ордугуй диэҥҥэ, бөдөҥө ордук. Элбэх киһи – хаһан баҕарар кыайыылаах. Кэтэх хаһаайыстыбаланыан баҕалаах – туттун. Ол гынан баран син биир бөдөҥсүтүү наада этэ дии саныыбыт, биһиги хомуньуустар.

Дмитрий Васильевич Саввин, КМЦ салайааччыта:

– Ыйаах туолуута, онно кыттыы эмиэ иһитин-нэрииттэн, өйдөтөн биэрииттэн эмиэ тутулуктаах. Дьон өйө-санаата уларыйан, тэҥҥэ кыттара, хонтуруоллаһара наада. Биир сылынан быһаарыллыбат үлэ. Мелиорация күүскэ барыахтаах. Оттуурга сорох нэһилиэккэ сир тиийбэтэ улаханнык атахтыыр. Холобур, өлөчөйдөр бэйэ сириттэн муҥутаан 650-680 т оту ылаллар. Мантынан кини 1110 сүөһүтүн хайдах иитиэҕэй. Атын сиргэ оттоотоҕуна эрэ кыаллар. Бэйэтин кэмигэр сопхуос биир отделениета буолан, атын отделениелар сирдэрин суотугар тутан олордоҕо. Онон ким төһө сирдээҕиттэн, кыаҕыттан көрөн үлэ хайысхатын быһаарыы сөп. Улуустарга саҥалыы технологиянан хааччыллыбыт хаһаайыстыбалары тэринэн, биирдиилээн урбаанньыттары кытыаран, миэстэтигэр үлэлэһэр кэм кэллэ.  Агро-оскуолаларга базаларын үчүгэйдик тэрийиэххэ, о.э. 50 гааттан элбэх сири сыһыаран, оҕуруот аһын хаһаанар сири уларсан. Оччотугар сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыныахтара, ордор түгэнигэр нэһилиэнньэҕэ да атыылыахтара. Кинилэр тиэхиньикэлэрэ, хаһаанар сирдэрэ судаарыстыба бас билиитигэр сырыттын. Оҕо оскуолаттан үлэҕэ сыстан, туһатын билэ үөрэниэхтээх.

Алексей Петрович Герасимов, Хоту сир регион-нааҕы экэниэмикэтин институтун научнай үлэһитэ:

– Бу Ыйаах чопчу уонна толору буолбут. Биһиги биир төбөҕө көрүллэр үп 25 тыһ. солк. буолара сөп диэн суоттаан олоробут. Уона – 2 т. отугар барар, ону сэргэ өссө көрүүтэ-харайыыта диэн баар. Аны, сайын Сунтаарга сылдьан, 8 нэһилиэги кытта үлэлэстим. Нэһилиэк баһылыктарыттан 4-дэ эрэ тыа хаһаайыстыбата идэлээх этэ. Саҥалара, үлэлиир баҕалара көстөр. Ол эрээри олоххо уопуттара аҕыйаҕа биллэр, урут хайдаҕын, билигин хайдах эбитин билбэттэр. Онтулара үлэни-хамнаһы тэрийэллэригэр мэһэйдиэн сөп.

Турантаев Денис Степанович, экэниэмикэ билимин дуоктара:

– Толору хаачччыллыылаах дьиэҕэ тыа дьоно олоруохтаахтар. Онуоха биир кыһалҕа баар: «Программа комплексного развития коммунально-инфраструктурной, инженерно-технической...» оҥоһуллара ирдэнэр. Бу – олус сыаналаах. Кыра нэһилиэктэр уйунар кыахтара суох. Манна болҕойуохха. Атын дойдуларга инфраструктураны судаарыстыба үбүлээн туттарар. Оттон кытыы өттүн чааһынай сектор бэйэтэ оҥостор. Билигин ТХМнар испэсэлиистэрэ социальнай тэрилтэ хабааннаах үлэлиибит дэһэллэр. Ол кырдьык. Олус элбэх сорудаҕы ылынан олороллор. Холобур, дьиэ тутуута эҥин кинилэргэ сыһыарыллыа да суоҕун сөбө. Баар үбү туһалаахха ыытыы – кыаллыбакка турар. Аны, өрөспүүбүлүкэ да иһигэр оҥоһуллуон сөптөөх үлэлэр тендеринэн баран, соҕуруу оҥоһуллаллар. О.и. бородууксуйа бэйэҕэ турар сыанатын быһаарыы, оҥоруу методиката эмиэ Арассыыйаҕа оҥотторо ыыппыттара. Иккис күрэх Судаарыстыбаннай бырагырааманы оҥорууга бу соторутааҕыта таҕыста. Үлүгэрдээх сыана көрүллэр. Итини ТХМ бэйэтэ да оҥоруон сөбө. Дьиҥинэн,  2012-2016 с. диэри судаарыстыбаннай бырагыраама хайыы-үйэ оҥоһуллубута. Ону арай 2020 сылга диэри үлэлиир Федеральнай бырагыраамаҕа сөп түбэһиннэрэн биэрии ирдэнэр. Ити курдук, үбүлээһин тыырыллыыта хайдах эрэ. «Чип» туһаныы үчүгэй эрээри, толору үлэлиирэ саарбах. Саха сүөһүтүгэр, табаҕа, сылгыга – буоллун. Онтон бүтүннүүтүн чибынан хааччыйар хайдаҕа буолла. Нэһилиэккэ төһө сылгы-ынах, тиэхиньикэтэ баарын толорор анал тиһик  баар буолбатах дуо. Ону сатаан толоро, туһана үөрэтиэххэ. Күрүөнү маһынан буолбакка аныгы технология туттуллубут матырыйаалынан оҥорор суолу тобулар киһи. Хомуллар-таҥыллар, бөҕө буоларын курдук. Маспытын харыстыахха.

Владимир Афанасьевич Румянцев – тыа хаһаайыс-тыбатын наукаларын хандьыдаата, билим ыстаарсай үлэһитэ:

– Сири оҥоруу, сүөһү аһын бэлэмэ – биир бастакынан быһаарыллыахтаах. Сүөһү аһын базатын тэрийбэтэххэ, улаханы былаанныыр да туһа суох буолуо. Биһиги курдук киэҥ нэлэмэн сирдээх дойдуга сүөһүбүтүн тоторор аһа суох олорорбут, быыкаа бородууксуйаны ыла олорорбут – кыбыстыылаах.  Онон сүөһү аһын бэлэмигэр улахан болҕомтону ууруохха. Биир сайын  10 тыһ. т бэлэмнээн таһаарар анал хаһаайыстыбалары тэрийиэххэ. Саҥалыы технологияны туһаныахха.

 

Түмүккэ

 

Бэрэсидьиэн дьаһалтатын бэрэстэбиитэллэрэ түмүккэ туһалаах кэпсэтии буолбутун, СМИ-лэр манна үлэлэһиэхтээхтэрин бэлиэтээн туран, билиҥҥитэ уопсастыбаннастан киирэр этии элбэҕин эттилэр.

Көрбүккүт курдук, бу Төгүрүк остуолга ыҥырыы ыыппыт тэрилтэлэрбит бэрэстэбиитэллэрэ, дьокутааттарбыт сорохторо кэлбэтилэр. Норуот итэҕэллээхтэрэ бу күн Москубаҕа, сорохторо улуустарынан сылдьар буолан, кыайан кэлбэттэрин биллэрбиттэрэ. Онон «тутуспутунан барбыт дьон үлэ үгүөрүтүн ыыта сылдьаллар ини» диэн бүдүмүккэ эрэнэргэ тиийэбит. Оттон Ыйааҕы толорууга, үлэ чопчу хайысхаларын ыытарга тус сорудахтаах тыа хаһаайыстыбатын, үп уонна экэниэмикэ министиэристибэлэрэ, муҥ саатар, биирдии бэрэстэбиитэли ыыппатахтара, дьэ, улаханнык сэрэхэдиттэ. Ыйаах олоххо киириитигэр интэриэстээх, онтон бүтүн дьылҕалара тутулуктанар  тыа олохтоохторо хотоойутук сурутар «Кыымнарыгар» тустаах дьон быһаарыыларын кэтэһэн эрдэхтэрэ! Ити аата, кинилэр Ыйаах чэрчитинэн ырытыһыыны наадалаахха аахпаттар, эбэтэр кэпсиир гына үлэ-хамнас өссө да саҕалана илик? Бу курдук салҕанан бардаҕына, хаарыан Ыйаах эмиэ көрүнньүк кумааҕыга кубулуйуох муҥа буоллаҕа дуу?

 



Доҕоттор кэпсээ

Гороскоп

01_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy

2014 сыл гороскоба

Доруобуйа, күүс-кыах да тупсар сыла иһэр. Үтүө дьайыылаах уларыйыы тахсар сибикитэ улахан. Урукку сылларга холоотоххо, ыарахан таһаҕаһы бырахпыт курдук…

RSS-Лента