Уус Алдан улууһугар сэтинньи ый «Быраап уонна бэрээдэк» ыйынан биллэриллибитэ. Бу тэрээһин чэрчитинэн, I Хоро нэһилиэгэр (Чараҥ бөһүөлэгэр) олус туһалаах тэрээһин буолан ааста. Сокуоннай сааһын туола илик оҕону чөлүгэр түһэрэр Киин (реабилитациялыыр) оскуола оҕолоро буруйу оҥорууларын, бэрээдэги кэһиилэрин өйдөтөр-сэрэтэр аахсыйаны тэрийэн ыытта.

Тэрээһиҥҥэ манна туһааннаах тэрилтэлэр — сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларынан дьарыктанар хамыыһыйа, опека уонна попечительство отдела, полиция отдела, үөрэх управлениета, социальнай управление, киин  балыыһа, ыччат улуустааҕы отдела — кыттыыны ыллылар. Онон тэрээһин бэрт боччумнаахтык барда, дьон-сэргэ болҕомтотун тарта.

Бу тэрилтэ испэсэлиистэрэ аахсыйа буолуо быдан иннинэ, Чараҥ орто оскуолатын, «Кэрэчээн» оҕо саадын, олохтоох дьаһалтаны кытта бэлэмнэнии үлэтин ыыппыттара тута биллэр. Ол курдук, учууталларга, төрөппүттэргэ, оскуола оҕолоругар, олохтоох нэһилиэнньэҕэ анал анкеталар ыытыллан толоруллубуттар. Тэрилтэлэринэн сүбэ мунньахтар ыытыллыбыттар. Ити курдук бэлэмнэнии үлэ бу тэрээһин таһымын үрдэппитэ туох да саарбаҕа суох.

Реабилитациялыыр Киин бу курдук тэрээһининэн «Интеграция+» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи эспэримиэҥҥэ киирбит бырагырааманы олоххо киллэриэхтээх. Ол иһин, бу курдук аахсыйалары улуус хас нэһилиэгин аайы ыытан барыахтара. Былырыын Бороҕоҥҥо, Тумулга ыытыллыбытттар.

«Барыта оҕо туһугар» диэн бу тэрилтэ үлэтин-хамнаһын көрдөрөр быыстапка оҥоһулунна.  Уйулҕа үлэһиттэрэ «Психология всегда и для всех» диэн оҕолорго, төрөппүттэргэ, учууталларга, иитээччилэргэ анаммыт тренинг-сэминээр тэрийэн ыыттылар. К.И. Цой (педиатр быраас), М.Г. Аржаков (гинеколог быраас), Е.Л. Сторожева (нарколог быраас) нэһилиэнньэни миэстэтигэр көрдүлэр-иһиттилэр. Маны таһынан, уйулҕа үлэһиттэрэ сүбэ-ама биэрдилэр, арыгыга күүскэ убаммыт дьон дьиэлэринэн сылдьан эмтээтилэр. Нэһилиэнньэ ортотугар  «Тыа сиригэр сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго буруйу оҥорууну өйдөтөр, сэрэтэр үлэни тэрийии», үөрэнээччилэргэ «Буортулаах дьаллыктар тустарынан» диэн тиэмэлэргэ бэсиэдэлэри ыыттылар.

Ол кэнниттэн оскуола саалатыгар «Аттыбар — оҕо» диэн ааттаах төгүрүк остуол тула муһуннулар. Манна Л.Г Саввинов (полиция отделын начаалынньыгын солбуйааччы), В.Е. Аммосов (кылаабынай быраас солбуйааччыта), Е.Е. Кривошапкина (социальнай управление начаалынньыгын солбуйааччы), А.И. Ушницкая (үөрэх управлениетыгар иитии үлэтин отделын начаалынньыга), А.П. Бурнашева (чөлүгэр түһэрэр Киин дириэктэрэ), И.Г. Бурцев (I Хоро нэһилиэгин баһылыга) кыттыыны ыллылар. Мунньахха уопсайа 136 киһи хабылынна, онон «мунньах бэрт өрө күүрүүлээхтик, киэҥ хабааннаахтык ыытылынна” дииргэ кыах толору баар.

Төгүрүк остуолу Литэрэтиирэ түмэлин дириэктэрэ З.В. Мигалкина иилээн-саҕалаан ыытта. Кини, нэһилиэк уратытын, кыһалҕатын иһиттэн билэ сылдьар киһи буолан, кэпсэтиини кыайа-хото тутта. Үлэ-хамнас, олох-дьаһах тэрээһинигэр нэһилиэккэ туох ситиһии, итэҕэс баарын туһунан элбэх ыйытыыга хоруйу ылан, этиилэри истэн мустубут дьон бэркэ астынан тарҕастылар. Бу аахсыйаҕа, уопсайа, 170 оҕо, 34 педагог, 61 төрөппүт, нэһилиэк 20-чэ олохтооҕо, уопсастыбаннас 30-ча бэрэстэбиитэлэ хабылынна.

Уопсайынан, бу Киин ыытар үлэтин ис хоһооно киэҥин, дириҥин, суолталааҕын, эппиэттээҕин, элбэх тэрилтэни кытта сибээстээҕин олохтоохтор дьэ биллибит, өйдөөтүбүт. Онон биһиэхэ саамай тоҕоостоох кэмҥэ кэлэн, биһигини түмэн, анал күн анаан үлэлэспит дьоҥҥо барыларыгар, чуолаан сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору чөлүгэр түһэрэр киин дириэктэригэр Анна Бурнашеваҕа, кини салайар кэлэктиибигэр барҕа махталбытын аныыбыт. Оҕо кэлэр кэскилин туһугар олус ыарахан, ол гынан баран махталлаах үлэҕитигэр ситиһиини, дьолу-соргуну баҕарабыт.

Билигин, ыччат иитиитинэн дьарыктанар, бигэтик хонтуруоллуур пионер, хомсомуол суох буолбут, киһи барыта бэйэтэ хайдах сатыырынан-кыайарынан букунаһар кэмигэр, бу курдук бигэ кииннэммит, араас идэлээх испэсэлиистэри түмпүт үрдүк таһымнаах уопсастыбаннай тэрээһиннэр олус туһалаахтар. Бу «галочкаҕа” анаан ыытыллыбыт тэрээһин буолбатах, маннык аахсыйалар Сахабыт сирин бары нэһилиэктэригэр ыытыллаллара буоллар, ыччат ортотугар буруйу оҥоруу, араас дэҥ-дьай тахсыыта биллэ аҕыйыа этэ дии саныыбын.

Февронья  Бурцева,

I Хоро нэһилиэгин испэсэлииһэ.