Кыым — 
Дьокуускайга дьоҕус бууткаҕа олорон, атах таҥаһын өрөмүөннүүр уол куйаар ситимин “тоҕо тарта”. Сорохтор дьон былдьаһа-былдьаһа көрөр контенын оҥороору (тэттик видеоны устаары), сүүһүнэн тыһыынчаны кутар эбит буоллахтарына, бу уол биир эргэ буутка иһигэр устар видеолара “просмотр” бөҕөтүн хомуйаллар.
Интервью ыла барыам иннинэ сэһэргэһиэхтээх киһим кимин-тугун эрдэ билсэр үгэстээхпин. Борис Бессонов Абыйтан төрүттээх, 32 саастаах эбит. Уонча сыл айти эйгэтигэр үлэлээбит. Өйдүүргүт эбитэ дуу, “ЯКТ.ру” диэн элбэх киһи түмсэр, оччолорго улаханнык биллэ сылдьыбыт саайт баара. Бу саайка дизайнердаабыт. Атын тэрилтэлэргэ да араас бырайыакка үлэлэспит. Быһатын эттэххэ, информационнай технология хайысхатыгар балай эмэ уопуттаах эдэр киһи диэн өйдүөххэ сөп. Өссө биир дьарыга – хоһоон суруйар. Бэчээккэ иккис кинигэтин бэлэмнээбит.
Дьэ, туох санааттан атах таҥаһын өрөмүөннээччи буоларга быһаарынна?
***
“Хаһыакка интервью биэриэҥ дуо?” диэн суруйбуппар тута сөбүлэстэ. “Күнүс үлэҕэ түһүнэбин, сарсыарда өттүгэр кэпсэтиэх” диэбитигэр хайдах тэринэн үлэлии олорорун көрөөрү, үлэлиир сиригэр тиийдим. Буутката “Олоҥхо” атыы-эргиэн киинин аттыгар Пётр Алексеев уул. 6-с №-гэр баар. Иһигэр киирдэххэ, олус дьоҕус: икки киһи батыан сөп эбит буоллаҕына, үс киһиэхэ биллэ кыараҕас буолсу. Үстүрүмүөннэр, атах таҥаһын араас кээмэйдээх киэптэрэ сааһыланан тураллар. Өрөмүөннэнэр уочараттарын кэтэһэн турар соппуоска, унтуу элбэх. Быһыыта, сакаас балай эмэ киирэр эбит.
Нууччалыы тылланан улааппыт дьон тута биллэллэр. “Сахалыы өйдүүгүн дуо?” – диэн ыйыттым. Онуоха: “Хомойуох иһин, мөлтөхтүк”, – диэн билиннэ. “Омугум – саха” диир. “Сахалыы билиэхпин наада” диэн, былырыын тылдьыт атыылаһан, үөрэтэн испит. Бэйэтин баҕатынан. “Урбааҥҥа дьарыктанан баран, бириэмэм тиийбэккэ тохтотон кэбистим”, – диэн кэпсиир. Ол гынан баран син биир үөрэтэр баҕалааҕын этэр. “Манна саха уола үлэлиир” диэн сахалар кэлэллэр эбит. “Кинилэри кытта нууччалыы кэпсэтэрбэр тиийэбин” диир. Итинник ыйытыылары көрсө түһээт, киһи аайы тута биэрбэккин. Дьик-дьах туттубакка, бүгүҥҥү сэһэргэһээччибиттэн арааһы ыйыталастым.
– Борис, туох идэлээххиний?
– Үөрэҕим суох. 11 кылааһы бүтэрбитим, онон бүтэр. Түөртэ үөрэххэ киирэн үөрэнэ сатаабытым да, быраҕан кэбиһэрим. Барыта инженернэй хайысхалаах үөрэхтэр этэ. Өйүм, сүрэҕим сыппат, баҕарбат идэлэрим. Олоххо балай эмэ баар түбэлтэ: төрөппүттэр оҕолорун күһэйэн киллэрэллэр, оҕолоро ылыммакка быраҕан кэбиһэллэр. Төрдүс сырыыбар “дьэ, үөрэниэм” дии санаабытым да, уол оҕолонон, үлэҕэ көһөн хаалбытым. Үөрэх эмиэ умнуллубута.
Бу үөрэхтэнэ сатаабыт сылларым тухары мэлдьи айти хайысхата угуйар курдуга. Саҥа сиэрбистэр, социальнай ситимнэр дойдубутугар, дьэ, үлэлээн эрэр кэмнэрэ этэ. “Айтишкаҕа” “бум” саҕаламмыта! “Дьиэҕэр көмпүүтэр иннигэр олорон эрэ үлэлиэххэ сөп” диэн өйдөбүл баар буолбута. Бастакы харчыбын устудьуоннуу сылдьан, итинник өлөрбүтүм. Фриланс-биржаҕа. 11 тыһ. солкуобайы. 2011 сыллаахха.
Ити курдук үлэлээн барбытым: дьиэбэр олорон эрэ баннердар, афишалар, визитнэй карточкалар уо.д.а. дизайннарын оҥорор буолбутум.
– Оччоҕо айти хайысхатыгар туох да үөрэҕэ суох, бэйэҥ тугу билбиккинэн-көрбүккүнэн “үктэммитиҥ” дуо?
– Оннук, интэриниэттэн көрөн бэйэм үөрэммитим. Этэргэ дылы, бэйэбэр бэйэм учууталбын (күлэр). Устудьуоннуу сылдьан, дьиэбэр олорон үлэлиир этим. Оҕом төрөөбүтүн кэннэ, полиграфическай тэрилтэҕэ ыстаакка киирбитим. Ити кэмҥэ кыра-кыралаан саайтары хайдах оҥороллорун, 3D моделированиены үөрэтэ олорбутум. Икки-үс сыл итинник үлэлээбитим.
2016 сылтан маркетинг ааҕыныстыбатыгар саайт оҥорооччунан үлэлээн барбытым. “ЯКТ.ру” саайт (“Синет Спарк” хампаанньа) бэлиэтии көрөн үлэҕэ ыҥырбыта. Дизайнердар хамнаспыт орто этэ диэххэ сөбө, тутааччылар саҕаны ыларбыт. Кэлин “Индрайверга” көспүтүм. Бэйэм баҕабынан уурайбытым.
– Тоҕо? Сыал-сорук оҥостубут үлэҥ этэ буолбаат...
– Үлэлии-үлэлии гейм-дизайҥа (көмпүүтэринэн үлэлэһэр) үөрэммитим. “Бу хайысхаҕа үлэлиэм” дии былааннаммытым да, Дьокуускайга үлэни булар олус уустук эбит. “MyTona” тэрилтэҕэ үлэлии киириэхпин баҕарбытым да, саҥа саҕалаан эрэр киһиэхэ ирдэбиллэрэ үрдүгэ, бэлэм “таһаҕастаах” уолаттары көрдүүллэрэ. Бу хайысхаҕа сөптөөх үлэни булбатаҕым, ол иһин саайпар төннөргө быһаарыммытым.
Москубаҕа интэриниэт-ааҕыныстыбаҕа “удаленно” киирбитим, үлэһиттэрин бөдөҥ хампаанньаларга салайаллара. “Сбербаан” курдук хас да улахан тэрилтэни кытта үлэлэспитим. Уустук соруктар тураллара. Уопсайынан, бу хайысхаҕа балай эмэ уопуттаахпын. Саайтары оҥоробун, маркетиҥҥа дьарыгырбытым, сыһыарыылары дизайнныыбын. Холобур, “ЮДС” сыһыарыыны сайыннарарга үлэлэспитим. Билигин айти хайысхатыттан “ЮДС” эрэ хааллардым. Атыттартан барыларыттан тохтообутум.
– Эмиэ “тоҕо?” диэн ыйытыы күөрэйдэ. Тоҕо чопчу атах таҥаһын өрөмүөнүгэр ылыстыҥ?
– Маннык хоруйдуум. Дьокуускайга “спрос” аҕыйах, тэрилтэлэр саайтары туһамматтар. “2гис” уонна “Инстаграм” (Арассыыйаҕа бобуулаах) күүскэ үлэлииллэр. Итилэр барытын солбуйаллар. Тэрилтэлэр саайка харчыларын угуохтарын баҕарбаттар. Биир саайты ортотунан 50-100 тыһ. солк. оҥоробут. Уопсайынан, кэлин балаһыанньа уларыйан, айти хайысхатыгар айымньылаахтык иҥэн-тоҥон үлэлиир уустугурбута. “Эбии үлэни хантан булбут киһи” диэн толкуйдуу сылдьар үлэһит күүһэ-күдэҕэ, эниэргийэтэ атыҥҥа баран хаалар. Ону кытта харчым бүтэн барбыта, “наймыга үлэлии барарым дуу” диэн санаталыы сылдьыбытым. Өйүм-санаам уларыйар тургутуулаах кэмнэрэ үүммүттэрэ. “Мин кимминий?”, “Туох сыаллаах олох олоробунуй?”, “Бу олохтон тугу баҕарабыный?” диэн санаалар өйбүн-санаабын ытыйбыттара. Быһатын эттэххэ, бу сааспар үктэнэн баран, суолбун-ииспин көрдөммүтүм. Бүтэн биэрбэт былааны ситиһэ сатыырбыттан сылайа быһыытыйбыт этим. Чуумпуга олорон эрэ үлэлиир баҕам баһыйбыта. Мин, дьиҥэ, элбэх дьон ортотугар сылдьа сатаабат чуумпу киһибин. “Айтига” үлэлиигин-үлэлиигин уонна үлэҥ түмүгүн сыл аҥаарынан биирдэ көрөҕүн. Аны туран, улахан хамаанда үлэлиир. Тиһэҕэр “мин тугу айан таһаардым дуу, суох дуу?” диэн санаа киирэр. Эт илиибинэн тутан-хабан тугу эрэ оҥоруохпун итиэннэ ол түмүгүн тута көрүөхпүн баҕарар этим. Мастарыскыайга үлэҥ барыта көстөн олорор: оҥордуҥ, дьоҥҥо туһалаатыҥ итиэннэ харчыластыҥ.
Чэ, ити курдук быйыл саас үлэ көрдөөн барбытым. Автосервиска быстах үлэлии сылдьыбытым, кофейняҕа кытта үлэ ыйыталаспытым. Онтон соһуччу баҕайы “атах таҥаһын маастара” диэн бакаансыйаҕа хараҕым хатаммыта.
– Иискэ-ууска эрдэ сыстаҕас этиҥ дуо?
– Маастар аттыгар олорон, хайдах үлэлиирин көрбүтүм. Хас килийиэн кэлэрин, төһө харчылаһыахха сөбүн, мастарыскыай миэхэ тугу биэриэн сөбүн -- барытын үөрэтэ олорбутум. Маастар 90-с сыллартан биир бууткаҕа олорон үлэлээбит, “уһун кэмҥэ дьарыктаныахха оҥостуохха сөп эбит” дии санаабытым.
Иис туһунан этэр буоллахха, бу сааска диэри саппыкы өрөмүөннээн, унтуу улларан көрө илик киһибин. Быйыл саас икки ый устата хамнаһа суох олорон, ол маастарга үөрэммитим. Эрдэ иистэнэр этим, ийэм үөрэппитэ. Аармыйаҕа эмиэ иистэнэрбит.
– Сорохтор хас да сыл илиилэрин мускуйан көрөн баран “сатаабат эбиппит” диэн тохтууллар. Эйигин “илиитигэр талааннаах” диэн өйдүөххэ сөп буоллаҕа?
– Өр сылларга дизайҥҥа дьарыгырбытым. Ол иһин харахпынан быһаарар (визуальнай) дьоҕурдаахпын. “Кырааска өҥө атын эбит, бу өҥү, баччаны эптэххэ, ордук табыллыыһы” эбэтэр “иҥнэри баран эрэр, бэрт кыратык манан самааскалаатахха, тас көстүүтэ биллэ тупсууһу” диэн. Ити дьоҕурум миэхэ олус көмөлөһөр.
– Мастарыскыай төһө харчыны киллэриэн сөбүй?
– “Харчыны үчүгэйдик киллэриэхпин сөп эбит” диэн тута билбитим. Тоҕо диэтэххэ, маркетиҥҥа быһаарсабын. Бастаан маастар оннугар олорбутум. Киирэр харчыттан сороҕун үллэстэрим. Үлэ элбэҕэ. Дьон: “Манна саха олорор”, – диэннэр, кэл да кэл буолбуттара. Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир этим да, хамнаһым онно эппиэттээбэтэ. Бэйэм туспа бардахпына табыллыыһы диэммин, маастарга: “Мастарыскыайгын атыылаабаккын дуо?” – диэбитим. Аһара ыарахан сууманы эппитэ. Хата, “бу мастарыскыайы 250 тыһ. атыылыыбыт” диэбиттэригэр тута сөбүлэспитим. Манна олороот, маркетиҥҥа күүскэ үлэлэһэн барбытым. Мастарыскыайбын “2ГИС” киллэртэрбитим, бобуулаах ситимҥэ үчүгэй контеннары уста-уста таһаартаабытым. Күҥҥэ 5--10 паара атах таҥаһын аҕалтаан барбыттара. Аны туран, барыларын ситиһэн өрөмүөннээбэт туруктаммытым. 30-ча унтуу уочаракка сытара. Ону таһынан күн аайы 10-нуу паараны аҕала турбуттара.
Бу мастарыскыайга үлэлээбит бастакы нэдиэлэбэр номнуо 100 тыһ. тахсаны киллэрбитим. Унтууну аахтахха, өссө элбиир. Билигин ити дохуотум итинтэн элбэх. Сүрүнэ, дьулуурдаах уонна үлэһит буолуохха наада. Барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах.
– Унтууну төһөҕө өрөмүөннүүгүнүй?
– Биир унтуу өрөмүөнэ 10 тыһ. солк. саҕаланыан сөп. Улларыыта – 6 тыһ. солк. Эргэ унтуу уллуҥа эрэ алдьаммат. Тыһа көтүллэр, биэтэһэ алдьанар, түүтэ сарыыланар, олору өрөмүөннүүбүн. Кэлин унтууга эрэ дьарыктанар санааланным. Соппуоска сакааһа ыксаллаах: 5-6 паараны аҕалан баран “сарсын ылабыт” дииллэр. Баҕарбытым иһин, хайдах да ситиһэр кыаҕым суох. Унтуу кэтиллэр кэмэ илик буолан, наҕылыччы оҥоробун.
– Уллуҥун улларарга төһө бириэмэ барарый?
– Көрдөххө, судургу курдук эрээри, уустук үлэ. Тиэхиньикэтин сатыахха наада. Мин, бу хайысхаҕа саҥа саҕалаан эрэр киһи, хаачыстыбаҕа күүскэ үлэлэһэргэ кыһаллабын. Аны туран, илииҥ күүстээх буолуохтаах. Биир унтууну 2 чааһынан улларан бүтүөхпүн сөп. Көтүллүбүтүн тигэргэ туспа бириэмэ наада.
Билигин ордук менеджер быһыытынан үлэлээн эрэбин. Уонунан сылга үлэлээбит хас да көмөлөһөөччү маастардаахпын. Сорох сакааһы кинилэргэ биэрэбин.
– Мастарыскыайыҥ кыһын тымныы буолсу. Бэл, билигин киһи этэ атыйарга дылы.
– Кыһын манна олорон үлэлээн көрө иликпин. Сөрүүдүйээри гыннаҕына, билигин уокка холбонор оһоҕунан ититэбин. Туох эмэ тыыппалааҕы толкуйдуур былааннаахпын: атын сиргэ көһөрүм дуу, эбэтэр бу мастарыскыайым таһын бүрүйэрим дуу? Ол эрээри бачча атыылаһан баран, көһөр эмиэ табыгаһа суох. Көрүллүө...
– Борис, бастаан саҕалыыргар куттамматаҕыҥ дуо? Арыт “арай сатамматын?” диэн ыйытыы үүйэ-хаайа тутан, илиини-атаҕы баайааччы.
– Мастарыскыайга кэлиэм иннинэ улахан иэскэ-кууска киирбитим. Аны туран, икки ый хамнаһа суох үөрэммитим. “Таах олоробун быһыылаах” диэн саарбаҕалыыр санаа элэҥнээн ааһара. Ол эрээри “сөптөөх суолунан баран эрэбин” диэн сүрэҕим хайдах эрэ сэрэйбитэ. Мин бэйэбин эрэнэр киһибин. Итиэннэ бириэмэбин, олохпун дьаһанар, бэйэ дьыалалаах буолар бигэ санаам баһыйбыта. Быһатын эттэххэ, урбаанньыт буолар хааным уһуктубута (күлэр). Харахпын быһа симэн баран, түһүнэн кэбиспитим. Билигин этэҥҥэ үлэлии олоробун, былааным элбэх. Кэлин туох буоларын, дьыалам хайдах салалларын бириэмэ көрдөрүө...
Диана КЛЕПАНДИНА кэпсэттэ.
