Биһиэхэ билигин 500 ыарыһах баарыттан 300-чэтэ учуокка турар.
Удьуорунан бэриллэр атаксия 50-тан тахса көрүҥнээх. Онтон Саха сиригэр 1-кы көрүҥэ – “спиноцеребеллярная атаксия” диэн (“мозжечковая атаксия”), эбэтэр бокоорор, салҕа дэнэр ыарыы тарҕаммыт. Бу ыарыы биһиэхэ 70–80-с сыллартан, “Бүлүү энцефаломиелитын” үөрэтэн барыахтарыттан биллибитэ. Сорох ыарыһахтарбыт “биһиги эһэлэрбит, эбэлэрбит, Бүлүү энцефаломиелитынан ыалдьаллара” диэччилэр. Тоҕо диэтэххэ, улуус-улуус аайы ити ыарыылары “бокоорор” эбэтэр “салҕа” диэн ааттыыллара.
Атаксия атын көрүҥнэрэ ону таһынан Японияҕа, Кытайга уонна Хотугу Дьобуруопаҕа ордук тарҕаммыт. Билигин бу ыарыыны төрдүттэн кыайар кыаллыбат. Биһиги атын эмтиир, көмөлөһөр ньымалары көрдүүбүт.
2018 с. Саха сиринээҕи мэдиссиинэ кэлим кыһалҕаларын чинчийэр киинин килииньикэтин иһинэн, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, биллэр быраас-невролог Т.К. Давыдова салайааччылаах Нейродегенеративнай ыарыылар кииннэрэ тэриллибитэ. Онтон ыла отделение аһыллан үлэлиир. 2020 с. итинник ыарыылаахтар ассоциациялара тэриллибитэ.
Оттон бу балаҕан ыйын 15–21 күннэригэр биһиэхэ Казахстантан невролог-быраастар, иглорефлексотерапевтар кэлэн үлэлээтилэр. 2025–2026 сс. биһиги ыарыһахтарбыт, бэйэлэрэ социальнай ситимнэртэн булан, Казахстан быраастарыгар тахсыбыттар этэ. Астанаҕа тиийэн, хас да эмтээһин кууруһун ааһан, туруктара чэпчээбит этэ. Ол иһин биһиги бу исписэлиистэргэ тахсан, кинилэрдиин сибээстэһэн, “балаҕан ыйыгар кэлиҥ” диэн ыҥырбыппыт. Онон быраастар биригээдэлэрэ кэлэн, 37 ыарыһаҕы эмтээн бардылар. Ыарыһахтар ортолоругар Астанаҕа ааспыт сылтан эмтэммит, үчүгэй түмүгү ылбыт дьон бааллар.
Иннэнэн эмтэнии – бу көмө курдук, өйүүр эрэ ньыма, ыарыыны олох суох оҥорор диэн буолбатах. Иннэлээһин (иглотерапия) бу ыарыыга киэҥник туттуллубута биһиэхэ маҥнайгы уопут буолар. Ыарыһахтарбыт олус үөрээхтээтилэр, туһаны ыллыбыт диэн махталлара улахан. Олох аҕыйах киһи эрэ “туһамматыбыт” диэтэ, ол ыарыы саҕаламмыта ырааппытыттан, дириҥээбититтэн тутулуктаах. Ыарыһах кэлээскэнэн эрэ сылдьар, куһаҕаннык хамсанар, кыайан хаампат буоллаҕына, эмтэнии көдьүүһэ кыра буолуон сөп. Аны бу эмтэниини хаста даҕаны хатылаатахха, хас да кууруһу бардахха биирдэ түмүктээх буолар. Сорох ыарыһахтар үһүс төгүлүн бардылар, онон туһатын итэҕэйдилэр.
Оттон чопчу туохха дьайар диир буоллахха, бу ньиэрбэ систиэмэтин атыннык “уларытар” уонна мэйиини ордук “имигэс” (пластичный) гынан биэрэр, ол суотугар мэйиигэ саҥа ньиэрбэ “суола” арыллар. Казах быраастара туттубут ньымалара – төбөҕө (скальп) иннэлээһин. Онно чопчу туочукалары булан, таба тайанан, сөпкө иннэни туруордахтарына, дьэ, ол дьайар. Аны “доруобуйа саппааһа” диэн өйдөбүл баар. Онуоха ити ньыма ол саппааһы арыйан, күүс-уох таһааран биэрэр, уһугуннарар диэн судургутук быһаарыахха сөп. Ол иһин эдэрдэргэ ордук үчүгэйдик дьайар.
Казахстантан кэлэн ыарыһахтарбытын эмтээбит кэллиэгэлэрбитигэр, Толеубай Айман Еркебуланкызыга, сүрдээх улахан уопуттаах, билиилээх невролог-бырааска, ону сэргэ быраас Токтархан Ерлан Асхатовичка уонна кинилэр хамаандаларыгар улахан махталбытын тиэрдэбит. Салгыы даҕаны бииргэ үлэлэһиэх буоллубут, кэлэр сылга, кыалыннаҕына, эмиэ кэлэн эмтиэхтэрэ.
