Казах невролог-бырааһа Ерлан Асхатович Токтархан 2017 с. Карагандатааҕы мэдиссиинэ институтун бүтэрбит, Италияҕа магистратураны ааспыт эбит. Билигин Астанаҕа мэдиссиинэ киинигэр үлэлиир. Кинилэр бөлөхтөрө бу соторутааҕыта Саха сиригэр кэлэн, удьуорунан бэриллэр бокоорор ыарыыны (мозжечковая атаксия) эмтээн, үчүгэй түмүгү ситиһэн бардылар. Ол туһунан ааҕыҥ.
– Биһигини Саха сиринээҕи мэдиссиинэ кэлим кыһалҕаларын чинчийэр билим киинэ ыҥырбыта. Киин ыҥырыытынан биһиги “мозжечковай атаксия” диэн ыарыыны эмтии кэлбиппит. Бу удьуорунан бэриллэр ыарыыга киһи “мозжечогун” килиэккэлэрэ сыыйа өлөн бараллар. Оттон ол “кыра мэйии” киһи сөпкө хамсанарыгар, бэйэтин салайарыгар, туһаайыыны чопчу буларыгар, ону тутуһарыгар эппиэттиир. Быччыҥнарбытын салайан биэрэр, мэйии биир саамай тутаах “чааһа” диэххэ сөп. Итинник ыалдьыбыт киһи тута биллэр: итирик киһи курдук байааттаҥнаан хаамар, илиитэ-атаҕа салҕаластыыр. Аны “миэлкэй моториката” кэһиллибит буолан, судургу да хамсаныыны кыайан оҥорбот: кыайан тимэхтэммэт, аһыырыгар ньуосканы айаҕар тиэрдибэт – барыта уустугурар... Буочарын киһи кыайан аахпат, саҥатын өйдөөн истибэккин. Ыарыы үксүн 30–40 сааска биллэн барар, сыыйа ыарыһаҕы хам ылар – эмтэммэтэҕинэ. Кэлин кэлээскэҕэ эрэ олорор, киһи көрүүтэ суох сатаммат инбэлиит буолар. Быһата, олус ыарахан ыарыы.
– Саха сиригэр хайдах таҕыстыгыт?
– Казахстаҥҥа бу ыарыы аһара тарҕамматах, ыарыһах аҕыйах. Ол да буоллар оннук ыарыылаахтарга туттубут ньымаларбыт көдьүүстээх буолбуттара. Биһиги ол туһунан суруйбуппут. Ону Саха сиригэр баар ыарыһахтар Instagram (бобуулаах ситим – НГ.) нөҥүө көрөн билбит этилэр уонна бастаан бэйэлэрэ биһиэхэ тахсыбыттара. Астанаҕа Саха сириттэн бастакы ыарыһах кэнниттэн эмтэнээччилэр кэлэн барбыттара. Онтон манна нейродегенеративнай ыарыылары чинчийэр киин, ону сэргэ оннук ыарыылаах дьону түмэр ассоциация бааллар, олор тахсан ыҥырбыттара. Биһиги кинилэри, чуолаан быраас-генетик О.Г. Сидорованы кытта сибээһи туппуппут. Биллэрии таһаарбыппыт, ыарыһахтар олус түргэнник хомуллубуттара.
– Холобур, ханнык түбэлтэлэр баалларай?
– Биир эр киһини эдьиийэ суруйтарбыта. Кини 2026 сыл олунньутугар Астанаҕа кэлэн эмтэммитэ. Бастакы кууруһун көдьүүһэ 20–30% этэ. Бэйэтэ этэринэн, 30% этэ, оттон таһыттан көрдөххө – 20%. Бастакы эмтэниигэ, дьиҥэ, ити кыра. Ыам ыйыгар иккистээн кэлбитэ. Түмүгэ эмиэ 20% курдуга. Туох да уларыйыы суоҕа. Онтон балаҕан ыйыгар ол ыарыһаҕы манна Дьокуускайга көрсөн баран билбэтэҕим – олох атын киһи буолбут. Ол эбэтэр, эмтэнии 90–95% көдьүүстээх буолбут. Кини үһүс эмтэниитин ааста, мин киниэхэ “бу, арааһа, бүтэһик эмтэнииҥ буолара буолуо” диэтим. Салгыы, баҕар, сылга биирдэ бэрэбиэркэлэтэ кэлиэн сөп. Бу киһи бэйэтин неврологар сылдьыбытыгар, бырааһа тургутук оҥорон баран: “Чахчы, ыалдьа сылдьыбытыҥ дуо?” – диэн ыйыппыт. Бу түбэлтэ туһунан ыарыһахтар билэллэр уонна бары маннык түмүгү ылыахтарын баҕараллар.
Иккис түбэлтэ – эдэр киһи. Эмтэнэн баран, билигин самокатынан сылдьар, бэлисипиэт тэбэр кыахтанна. Соторутааҕыта “сүүрэр буоллум” диэн суруйбута. Туруга 60% тубуста диэххэ сөп. Эбии эрчиллэн, 80%-²а даҕаны тиийиэн сөп дии саныыбын.
Үһүс түбэлтэ – икки эмтэнии кууруһун ылбыт дьахтар. Ыам ыйыгар эмтэммитэ 80% көдьүүстээбитэ. Бу саамай үчүгэй түмүк диэххэ сөп. Дьиэтигэр барбыта, үс ый биһиэхэ биллибэтэҕэ. Ити кэм иһигэр кыратык төттөрү барбыт этэ, хараҥаҕа уонна киэһэ хамсанара кэһиллэр буолбут. Дьокуускайга кинини эмтээн, чөлүгэр түһэрдибит. Эмтэнии кууруһун хаста даҕаны хатылаатахха, көдьүүстээх, ыарыһахтар туруктара биллэ тупсар.
– Ханнык ньыманан эмтээн, итинник түмүгү ситиһэҕит?
– Итиннэ алта, сэттэ сүрүн ньыманы туттабыт. Скальп-акупунктура диэн – иннэни төбөҕө туруоруу, ол үс көрүҥнээх. Дьоппуоннар иннэлээһиннэрэ (Кико Мацумото ньымата). Дьоппуоннуу түөннээһин, моксотерапия (бу кытай киэниттэн олох атын – киһи этин-сиинин актыыбынай туочукаларын итиинэн таарыйыы, угуттааһын) уонна хааннааһын. Үксүн иннэлээһини кытта түөннээһини тутуннахха, үчүгэй түмүктээх буолар. Сороххо тута көмөлөһөн барар, туруктара салгыы тупсар. Уратыта: ыарыһах туруга эмтэнии бүппүтүн кэннэ да салҕанар. Биһиги ыарыһахтарбытыгар этэбит: “Долгуйумаҥ, көдьүүһэ биллиэ”, – диэн. Оннук икки-үс ый салҕанар. Билигин, сорох ыарыһахтарбыт суруйалларынан, ким эрэ ытын кытта күүлэйдиир, ким эрэ сүүрэр буолбут, ким эрэ хаамара тупсубут, сыыдамсыйбыт.
– Бу ньымаларга хантан үөрэммиккиний?
– Ийэм – эмиэ невролог, иглорефлексотерапевт. Эмиэ Карагандатааҕы мединституту бүтэрбитэ. Мин туох баар уопуту-билиини кинини кытта үлэлээн, кини аттыгар сылдьан ылбытым. Ийэм араас дойдуга үөрэммитэ уонна үлэлээбитэ. Дьоппуон исписэлиистэриттэн акупунктураҕа уонна ыарыыны иһинэн (через живот) диагностикалыырга үөрэммитэ. Түөннүүргэ эмиэ дьоппуоннартан үөрэммитэ. Скальп-акупунктура ньыматыгар Дьобуруопаҕа уонна Кытайга уһуйуллубута. Быйыл Испания исписэлииһин ыҥырдыбыт – биһиги быраастарбытын дьоппуоннуу скальп-акупунктураҕа үөрэттэ.
– Атаксияны тоҕо чуолаан ити ньымаларынан эмтиигитий?
– Өссө бастакы ыарыһахпытыгар дьоппуоннар ньымаларын, онно кытайдар скальп-акупунктураларын эбэн туттубуппут туһалаабыта. Ити ньыманан атын ыарыылары эмиэ эмтииллэр, холобур, паркинсоны. Ол эрээри онно түргэнник үтүөрбэт. Оттон атаксияҕа түмүгэ тута биллэн барар. Кэлин биһиги дьоппуоннуу Ямамото скальп-акупунктуратын баһылаан туттубуппут, кытай киэнинээҕэр өссө көдьүүстээх буолбута. Билигин хас да ньыманы, холбуу да буолбатар, туттабыт. “Чопчу бу киһиэхэ туһалыыр” диэбит ньымабытын талабыт.
– Атаксиялаах дьон, маннык ньыманан эмтэнэн, үтүөрэллэр диэххэ сөп дуо?
– Холобур, 2022 с. биһиэхэ биир да тургутугу ааспат буолбут, кыайан көнө лииньийэнэн хаампат ыарыһахтар эмтэнэ кэлбит буоллахтарына, үс-түөрт кууруһу ылан баран, туруктара лаппа тупсан (90–100%), биһиэхэ уонна эргиллибэтэхтэрэ. Ол да буоллар “ыарыыны толору эмтиир кыаллар” диэбэппин. Көмөлөһүөххэ сөп. Оттон биһиги үлэбит дьоҥҥо төһө кыалларынан көмө буоллаҕа.
– Махтал!
Нина Герасимова.
Ерлан Токтархан тус архыыбыттан хаартыскалар.
