Кинигэҕэ киирбит таптал

 

   Тастыҥ убайым Омскайтан үөрэҕин бүтэрэн, сопхуоска үлэлии кэллэ. Аанчык диэн үчүгэйкээн кэргэннээх. Эдэркээн саҥаспын кытта бодоруһан, оҕо көрө, сылдьа диэн мэлдьи кинилэргэ тиэстэ турабын. Аанчык оҕолонон дьиэҕэ олорор, кэллэхпинэ үөрэр. Саамай сөбүлүүрүм, ханнык кинигэни аахпытын ис хоһоонун кэпсээн биэрэр, эбиитин дьоруойдарын ырытар.

   Онуоха миигиттэн дьоллоох суох. Ордук омук суруйааччыларын айымньыларын кини кэпсээннэриттэн биллим. Голсуорси “Сага о Форсайтах” кинигэтин туһунан маҥнай Аанчыктан иһиттим. Ааттыын да дьикти курдук: “Сага” буолуо үһү, “Форсайтар” буолуо үһү! Ол тугун хантан билиэм баарай?! Кырдьык, кэпсээнэ олус да умсугутуулааҕа!

   Ол курдук, Аанчык – кинигэ дьоруойдарын, Форсайтар аҕа уустарын дьылҕатын ытыйбыт кырасаабысса Ирэн, кини абааһы көрөр эрин Сомс  туһунан киһини долгутардык, дьиҥнээх бу көрбүт дьонун курдук кэпсиир. Мин ончу айахпын атан олорон истэбин. Арааһа, оччолортон Сомс туһунан “дьаабы киһи” диэн өйдөбүл бигэтик иҥэн хаалбыт.

   ***

Онтон ыла төһө эмэ кэм ааста? Аанчык саҥаһым билигин суох. Оттон мин бу пандемия кэмигэр дьиэҕэ олорон, “Ютубка” Джон Голсуорси саамай биллэр арамаанын аудио-кинигэтин тыйаатыр уонна киинэ улуу артыыһа Юрий Яковлев киһини эрэ долгутуох толоруутугар иһиттим. Салгыы баран, киинэтин көрдүм: 10 сиэрийэлээх олус үчүгэй сэрийээл баар эбит (2002 с.) Онтон интэриниэти хаһыспыппар суруйааччы уонна кини айымньытын туһунан бэрт интэриэһинэй чахчылар күөрэйэн таҕыстылар.

 

   “Сага о Форсайтах” 5 арамаантан турар, онно викторианскай Аангылыйа кэминээҕи Форсайтар диэн баай аҕа ууһун туһунан кэпсэнэр. Джон Голсуорси бу кинигэни сороҕун бэйэтин дьылҕатыттан ылан суруйбут. Холобур, Голсуорси кэргэнэ  Ада Немезида Пирсон диэн эбит. Ада аҕата суоҕа, ийэтэ Анна Юлия Пирсон кинини булумньунан төрөппүтэ. Кыыс 2 саастааҕар ийэтэ Купер диэн быраас киһи көссүүтэ буолбут. Ол киһи Ада ийэтин кэргэн ылбатах эрээри, кыысчааны бэйэтин аннынан суруйтарбыт, аатын биэрбит, кыра нэһилиэстибэ анаабыт. Иитийэх аҕата кыыс 14 саастааҕар өлбүт. Онтон ыла ийэтэ кыыһын хайдах гынан барыстаахтык эргэ биэрэр эрэ туһунан саныыр эбит.

   Ада үрдүк уҥуохтаах, уурбут-туппут курдук быһыылаах-таһаалаах,  хойуу баттаахтаах, арылхай хара харахтаах, көрө түһүөххэ, кэрэ-номоҕон дьүһүннээх, ону кытта сытыы-хотуу, өйдөөх, сэргэх кыыс этэ. Онон да буолуо, ийэтэ кыыһын түргэнник оннун булларбыта: кини майор Артур Голсуорсига кэргэн тахсыбыта. Артур Голсуорси – Джон Голсуорси тастыҥ быраата, бииргэ төрөөбүттэр уолаттара.

 

   “Сагаҕа” кэпсэнэринэн, дьадаҥы кырасаабысса Ирэн баай Сомс Форсайтка таптаабакка эрэ, эдьиийэ эмээхсин кыһарыйыытынан кэргэн тахсар. Ада эмиэ оннук, ийэтиттэн куотаары, көҥүл олоххо талаһан таптаабат киһитигэр ойох тахсарга тиэтэйбитэ... Ол эрээри, хомойуох иһин, Ада эрин кытта өйдөспөтөҕө. Кинилэр олоххо тус-туспа интэриэстээх дьон буолан биэрбиттэрэ, өйдөспөт буолуулара бииргэ олоруохтарыттан өссө дириҥээн барбыта.

   Аны, Ада ойох быһыытынан “эбээһинэһи толорортон” кыккыраччы аккаастаммыта – дьахтар эрин абааһы көрөн, атын хоско холдьохпута. Голсуорси “Собственник” диэн Сомстаах Ирэн кэргэннии олохторун кэпсиир арамааныгар ол сыһыаннарын туһунан аһаҕастык суруллар...

 

   Голсуорсилар аймахтара бары мустан эбиэттиир үгэстээхтэрэ. Биир оннук эбиэккэ Джон Голсуорси быраатын кэргэнэ Адалыын билсибитэ. Ол эрэн бастаан бу көрсүһүүнү хайалара да улахаҥҥа уурбатаҕа. Кини онно Ада дьоло суоҕун, кэргэнин таптаабатын билэн көннөрү аһыммыта эрэ. Хас да сыл буолаат, кинилэр алҕаска Парижка көрсө биэрбиттэрэ. Голсуорси Аданы уонна кини ийэтин Хотугу баксаалтан дойдуларыгар атаартаабыта. Ону-маны кэпсэтии быыһыгар Ада киниэхэ: “Эн суруйааччы буолар аналлааххын. Суруйан холоммоккун дуо?”– диэбитэ. Голсуорси ол да иннинэ суруйара эрээри, ол сүрүн аналым буолбатах диэн кыһаллыбат этэ.

   Онтон Ада сыччах ити тылларыттан кынаттанан, Джон Голсуорси суруйар туһунан толкуйдаммыта, айар умсулҕаҥҥа ылларан барбыта. Ада онон киниэхэ сирдиир сулус буолбута саарбаҕа суох. Ону кытта кини талааныгар бастакынан сүгүрүйбүтэ, өйдүүн-санаалыын өйөөбүт истиҥ доҕор буолбута. Голсуорси  Аданы бастаан аһына саныыр эрэ эбит буоллаҕына, кэлин кини кэрэтин, умсугутуулааҕын өйдөөн көрөн, дьахтарга өйдүүн-сүрэхтиин тартарбыта.

 

   Оччотооҕу Аангылыйаҕа дьахтар эриттэн атын киһиэхэ иирэрэ төһө да сэмэлэнэрин иһин, Ада туттуна барбатаҕа: кини эмиэ Голсуорсины таптаабыта. Ол эрээри дьахтар эриттэн араҕан барара, ыар буруйга тэҥнэнэрэ, уопсастыбаҕа биһирэммэтэ. Аны холбоһуохтарын Джон нэһилиэстибэтэ суоҕа, суруйааччы быһыытынан атаҕар тура илигэ, дохуота суоҕа, кэргэннэннэҕинэ, кинини хааччыйар кыаҕа суоҕа.

Инньэ гынан кинилэр сыһыаннарын уонча сылы быһа кистииргэ күһэллибиттэрэ. 1904 сыллаахха Джон аҕата өлбүтүгэр биирдэ, нэһилиэстибэ ылан, Ада кэргэниттэн арахсан, тапталлаахтар кэмниэ кэнэҕэс бииргэ буолар кыахтаммыттара.

 

   “Собственник” диэн айымньы ис хоһооно, дьиҥинэн, судургу: кэргэнниилэр сыһыаннара, таптал-таҥнарыы, абааһы көрсүү, арахсыы. Ол быыһыгар дьахтарга сыһыан, былыргы уопсастыбаҕа эр киһи кинини кулут курдук ылыныыта арыллан суруллар.

   Дьиҥэр, эмиэ да өйдөнөр: кэргэннии буоллаххына, эргин таптыахтааххын, “эбээһинэскин толоруохтааххын”, “миэстэҕин билиэхтээххин” диэн. Онон Сомс ойоҕуттан эр быһыытынан, бэйэтин быраабын ирдиирэ сөп курдук. Кини “мин юриспын, ону бэркэ өйдүүбүн, билэбин” диир. Аны Ирэни олус күүскэ таптыыр. Оттон Ирэн, кини ойоҕо, атын киһини – архитектор Боссинины таптыыр, эрин буоллаҕына, ис дууһатыттан абааһы көрөр. Оччотугар бу барыта туох-хайдах быһаарыллыахтаах этэй? Таптал үс муннуга...

 

   Утуйар хоһуттан холдьоҕуллубут, өһүргэммит Сомс ойоҕун күүһүлүүр. Ол, кырдьык, кинигэ биир саамай тыҥааһыннаах уонна кыбыстыылаах түгэнэ. Ол туох баар дьоруойдар дьылҕаларыгар дьайар. Эрэ күүһүлээбитин  дириҥ атаҕастабыл курдук ылынан, Ирэн дьиэтиттэн тахсан барар. Таптыыр киһитигэр тиийэн, кэпсээн биэрбитигэр отуора хамнаабыт Боссини Сомсу кытта аахса, иэстэһэ баран иһэн, оһолго түбэһэн өлөр. Ада уонна Артур Голсуорси олохторугар бу маннык күүһүлээһин түбэлтэтэ, ол туһуттан тэйсии эмиэ баара.

 

   Кинигэҕэ Ирэн, Сомс тастыҥ быраата Джолиан Форсайка кэргэн тахсан, төһө эмэ дьоллоохтук, байылыаттык олордор да, Сомсу абааһы көрөрүн тохтоппот. Ирэн олоҕун устата Сомска киниэхэ сыһыанын бырастыы гыммат.

   Ол курдук, кинилэр Джолианныын уоллара Джон улаатан баран, Сомс кыыһын, Флер Форсайты таптаабытын саба баттаан, эдэрдэри күүһүнэн араартыыр, уолун куттаан туран, таптыыр кыыһыттан аккаастанарга күһэйэр. Джон төһө даҕаны кыыһы таптаатар, ийэтин диэки буолар...Биллэн турар, ити үксэ суруйааччы фантазията.

   Дьиҥинэн ыллахха, Артур Голсуорси  оннук айылаах “тиран” да, тиэрэ майгылаах киһи да буолбатах этэ. Кини  Ада “арахсыахха” диэбитин улгумнук ылынан, кинигэҕэ кэпсэнэрин курдук мэһэйдии-хайыы сатаабатаҕа. Бэйэтэ эмиэ атын дьахтары кытта олоҕун холбоон, дьоллоохтук олорбута. Иккис ойоҕо кинини үчүгэй киһи этэ диэн ахтара. Онон, “Сага о Форсайтах” бастакы кинигэтэ – “Собственник” арамаан суруллуута итинник устуоруйалаах.

 

   Адалаах  Джон Голсуорси олохторо омос көрдөххө, идийээл курдук да буоллар, оннук айылаах үүт тураан буолбатах этэ.  Ада икки өрүттээҕэ. Голсуорси кини өҥөтүн өйдөөн, “Саганы” кэргэнигэр анаабыта, онно “кини көмөтө, өйөбүлэ, кириитикэтэ суох мин суруйааччы буоларым саарбах этэ” диэн билиммитэ. Ол эрээри, биир өттүнэн, Ада Голсуорсины аһара хам баттыы, хонтуруоллуу сатыыра, бэйэтиттэн тэйиппэтэ.

   Ада Голсуорси үтүө сүрэхтээҕинэн, чиэһинэйинэн, эппиэтинэстээҕинэн сатабыллаахтык туһанар “манипулятор” этэ. “Ыарыйдым”, “эһинним-быһынным” диэн албаһыран, куттаан эрин болҕомтотун бэйэтигэр туһаайара. Ону баара, дьон туоһулуурунан, кимнээҕэр доруобай, төрөлкөй этэ, туох да ыарыы сыстыбыта суоҕа.

 

   Кини “ыалдьабын” диэн ааттаан, оҕолонуон баҕарбатаҕа, ойох быһыытынан “интимнэй” сыһыаннаһыылартан туттунара. Эрин биирдэ эмэ бэйэтигэр чугаһатара. Голсуорси күннүктээх буолан, ону бэлиэтэнэн испитэ баар эбит. Баҕар, ол да иһин буолуо, холбоспуттарын кэннэ  алта сыл буолан баран, суруйааччы үҥкүүһүт Маргарет Моррис диэн эдэр дьахтардыын билсэн,  киниэхэ иирбит.

   Ону Адаҕа билиммитигэр Адата сонно  “ыарыйдым, мөлтөөтүм” диэн барбытыттан куттанан Голсуорси кыыһын туһунан тута умнубут, “эйигиттэн ханна да барбаппын” диэн тылын биэрбит. Оттон кыыска: “Атын дьон эрэйигэр-иэдээнигэр дьолбутун туппаппыт. Миигин умун уонна бырастыы гын”, – диэн суруйбут...

***

   Ада эрин наар мөлтөх доруобуйалааҕынан куттуура да, Голсуорси өлбүтүн кэннэ өссө 20 сыл олорбут, 92 сааһын туолан баран олохтон барбыт. Дьэ, онон арамааҥҥа суруллубут идийээл дьахтар, нарын, кэрэ, сырдык Ирэн Форсайт дьиҥ олоххо итинник эбит. Арай, ону таптыыр сүрэх итинник үрдүктүк тутан, уобарастаан-ойуулаан суруйдаҕа.

 

   “Сага о Форсайтах” 1967 уонна 2002 сыллаахха уһуллубут сэрийээллэрин “бастыҥнар” диэн хайгыыллар. Холобур, 1967 сыллааҕы сэрийээлгэ Ирэн Форсайт уобараһа табыллыбыт дииллэр. Онтон 2002 сыллааҕы сэрийээлгэ Аангылыйа талааннаах артыыһа Дэмиен Льюис Сомс оруолун толоруута киһини кэрэхсэтиэн кэрэхсэтэр. Били, кинигэтин ааҕан абааһы көрбүт Сомспутун киһи ончу абааһы көрбөт, төттөрүтүн, тэбис-тэҥҥэ кинини кытта олороҕун, долгуйаҕын, эрэйдэнэҕин.

   Баҕар, оннук буолуо суохтааҕа буолуо да, кини ыарыытын-аһыытын өйдөөн, аһынаҕын. Бүтүүтүгэр кини Ирэни кытта көрсөн “миигин бырастыы гын” диир, ол кэннэ сирэйигэр-хараҕар олоххо туох дьиҥнээхтик күндүтүн өйдөөбүтэ көстөр. Дьэ, ол – киинэ биир саамай ураты түгэнэ. Арааһа, олоххо даҕаны оннук буолуо. Дьиҥнээх таптал сабыдыала оннук буолуо?