Иннокентьев Револий Семенович Ньурба улууһун Маар нэһилиэгэр олорор. Идэтинэн – эмчит. Үөрэҕи бүтэриэҕиттэн күн бүгүнүгэр диэри тыа балыыһатыгар үлэлиир. Күүтүүлээх уоппускатын кэмигэр хара тыаны тэлэн, Баай Байанайтан бэриһиннэрэр, булт абылаҥар ылларар. Иллэҥ кэмигэр булт туһунан кылгас кэпсээннэри суруйан, бассаап киэҥ киэлитинэн тарҕатар. Револий Семенович-Тыаһыт Луохтуур (доктор-таежник) диэн аатыгар булду таптааччылар үөрэннилэр, саҥаттан саҥа кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрин күүтэллэр. Биһиги көрдөһүүбүтүн быһа гыммакка, эмчит хас да кэпсээнин ыыппытыттан биирдэстэрин таһаарабыт.

 

 

   Балаҕан ыйын бастакы күнүттэн уоппускабын ылан, аппын тутан, хас да күн баайан, сиргэ тахсардыы түбүгүрэн, дьэ, айаннаатым. Аара хас да хонук хонон, араас мэһэйи этэҥҥэ ааһан, аппын кыыл ыыта сылдьан, үүтээммит көстөр сиригэр – күөлбүт баһыгар Кыһылга – тиийдим. Арай Таала үрэҕэ күөлтэн тахсар төрдүгэр атым иннинэн да, кэннинэн барбат гына батынан кэбистэ. Хаста да төхтүрүйэн, сиэтэн да, миинэн да киирэ сатаатым – төттөрү тахса турар. Сарсыарда Оҥкучах үрэх төрдүн туоруурбар өйдөөбөккө, дириҥ сиринэн киирэн хаалан, иккиэн ууга булкуллубуппут. Онтон саллыбыт быһыылаах. Ол иһин "бэйи, ити буоллаҕына, бэйэҥ кэһэйиэҥ, манна хороччу бааллан хон" диэн, аппын мөҕөн, кытыыга таһааран, тииккэ кылгас гына баайан кэбистим. Бэйэм үрэх төрдүн кэһэн туораан, үүтээҥҥэ сатыы бардым. Үүтээҥҥэ тиийэн, уолаттартан кими эмэ илдьэ кэлэн, иккиэ буолан: биирбит – кэнниттэн үүрэн, иккиспит сиэтэн туоратыллыа диэн санаалаахпын.

   Атым сайыһан, кэннибиттэн иҥэрсийэ хаалла. Испэр “кэһэй, бачча кэлэн баран, бу кыра бадараан оҕотуттан куттаммыта буолаҕын” диэн мөҕүттэ-мөҕүттэ бара турдум. Сыыр үөһэ тахсыбытым – үүтээн оһоҕо буруолуу турар. “Хата, бэрт, бааллар эбит!” дии санаатым. Үүтээн ойоҕоһугар Дьөгүөр улахан ыта Аргыс бааллан сытар. Миигин билэн, кыратык “моҥ” диэн үрэн баран, кутуругун эйэҥэлэттэ. Арай  биир билбэт хара  ытым сүрдээх баҕайытык үрэр, өссө дьиэҕэ киллэримээри гынар. Мин ытым  Боотур ону-маны тиҥсирийэ сылдьар. Атын ыттар суохтар. Ыттар саҥаларын истэн, Дьөгүөр тахсан кэллэ. Дорооболоһуу, үөрүү-көтүү буоллубут. Киһим: “Чэ, үчүгэй! Ыһыккын хостоон илдьэ киир, ас бэлэм. Уолаттар билигин кэлиэхтэрэ”, – диэтэ. Мин: “Аппын аллара үрэх уҥуор хааллардым. Саараама ууга киирбэт. Хата, баран аҕалыах эрэ” диэбиппэр, "ээ билигин уолаттар кэлиэхтэрэ, эдэр дьон баран аҕалыахтара, киирэн чэйдиэх” диэн буолла.

   Саҥа чэйдээн эрдэхпитинэ, уолаттарбыт Елипаштаах Алик кэллилэр. Ааны өҥөйөөттөрүн кытта “үрэх уҥуортан үчүгэй ындыылаах аты аҕала охсуҥ" диэн буолла. Уолаттар үөрэ-көтө онно ойдулар. Өр буолбакка, аппын илдьэ кэллилэр. Бэрэмэдэйи түһэрэн, били, сир  аһатар үчүгэй аспын ойутан киллэрдилэр. Аттары өртөөн баран, ол киэһэ хойукка диэри сэһэн-сэппэн буоллубут. Хайдах айаннаан кэлбиппин кэпсээтим. Маартан хоҥнорбор ыппын ат кутуругар сэтиилээбиппин сөбүлээбэккэ, атым кыыл бара сылдьыбытын, аарааҥҥа диэри аргыстаһан айанныахтаах киһим, оччолорго Маар баһылыга, Егор Егорович, бэйэ ыккардыгар Гоша, тутан биэртин кэпсээтим. Аппар   мөҕүттүбүппүн, Дьөгүөр: “Кэбис, доҕор, аккар мөҕүттүмэ, ол аата атыҥ уол оҕотугар соргу кээспит, үтүө сырыыны биттэммитэ буолуо", – диэтэ. Ол туһугар били аспытыттан “тэп” гыннардыбыт.

   Куруҥ үрэҕи, эрэйдээх соҕус да буоллар, тыраахтар туораата. Биһиги үрэх баһынан эргийэн тиийдибит. Аликпыт күөһэ бэлэм эбит. “Эриэбэ, отуойкаҕа олордуталыы сыстыҥ. Бэрэмэдэйгэр биир да лэппиэскэ суох дии. Хата, атына чосунуогар, луугар тиийэ барыта баар. Лэппиэскэҕин, арааһа, аара хоммут сиргэр хостоон кэбиспиккин быһыылаах. Хата,  ыһык үрүсээгэр   үс бухааҥка килиэп баар  эбит. Бу киэһэ уонна сарсыарда  сииргэ”, – диэтэ. Мин, буруйдаах уонна түргэн аттаах киһи, сарсын Кыһылга килиэп аҕала барар буоллум. Уолаттар Борундуо баһын диэки барыах буоллулар. Дьөгүөр дьиэҕэ хаалыахтаах.

   Сарсыныгар бары Борундуоҕа  көстүбүт. Сылдьа түһэн баран төннүөхтээхпит. Таһаҕаспыт үксэ хаалар. Үс хонукка ыһык эрэ ылыллар диэн буолла. Уолаттар килиэп уктаары гыммыттарын мин: “Бэлэми, мин бэрэмэдэйбин, ылыҥ. Онно лэппиэскэ, арыы – барыта баар. “Роса” бытыылкатыгар арыгы кытта баар”, – диэтим. Бэрэмэдэйдэри тыраахтар кэбиинэтигэр уктулар. Дьөгүөр “росалаахтан” сороҕун манна хаалларыахха, онно биир да сөп буолуо” диэн, сороҕун төттөрү хостоон баран айаннаатыбыт.

 

   Сарсыныгар Кыһылтан килиэп ылан, киэһэ сөпкө кэллим. Дьөгүөр таһырдьа ыттарга күөс буһара турар. Перловка хааһы буһан тахсарын саҕана балык кэнсиэрбэтин эбэн биэрээччибит. Мин дьиэҕэ киирэн, бэйэбитигэр анаан эт кэнсиэрбэтинэн миин буһардым. Уолаттарбыт биллибэттэр. Билиҥҥитэ тугу да бултуйа илик буолан, ыттыын-киһилиин кэнсиэрбэни күөстэнэбит. Уолаттарбытын кэтэһэ сатаан баран, утуйардыы оҥоһуннубут.  Дьөгүөр, уолаттар хойутаан кэлэллэрин билбит курдук, аттары өртүүрүгэр мас анньыталаан кэбиспит этэ. Кэпсэтэ түһэн баран, нухарыйыахча буолан истэхпитинэ, баалла сытар ытым үрэн тоҕо барда. Уһуктан, чүмэчи уматан, чаһыны көрбүтүм – түүн биир аҥаар буолан эрэр. Аны атын ыт үрэн кыттыста. Банаарданан таһырдьа тахсыбытым – ыттар кэлбиттэр. Онтон дьон саҥатын истэн, күөһү оһоххо сылыта уурдум, оһоххо мас эбэн биэрдим. Дьөгүөр эмиэ турда. Дьоммут туох сонуннаах киирэллэрин кэтэһэн олордубут. Уолаттарбыт үөрэн аҕай киирэн кэллилэр. Алик, дьээбэлээх бэрдэ, күөһү өҥөс гынан баран: “Па, Эриэбэ, бу кэнсиэрбэ миинин ыттар күөстэригэр тоҕон кэбис. Сыалаах эт буһарыам. Аччыктааһын барда”, – диэтэ. Оччону истибит киһи күөһүм тобоҕун ыттар солуурдарыгар таҥнары кутан кэбистим. Миискэтин сылаас уу кутан сайҕааппын кытта, уолаттар төргүүттэн кырбастаммыт эти ылан, ыргыччы симэн кэбистилэр. Онон түүн ортото бастакы булт миинин иһэр, этин сиир дьоллоннубут. Били, “росалаах” аспыт остуол ортотугар чонойдо.

  Уолаттар хайдах бултуйбуттарын кэпсээтилэр. Борундуо баһыгар чугаһаан иһэн үрэх толоонун уҥуор кэриигэ үс таба турарын көрбүттэр. Ыттар, ыарҕаҕа мэһэйдэтэн, ончу да билбэккэ сылдьаллар эбит. “Үөмэн туһа суох, ыттарбыт биллилэр да, үргүтэн кыйдыыллар. Арай ыттарынан үрдэрэн, үрэх баһыгар эрдэ тиийэн тоһуйар киһи, баҕар, биирдэрэ эмэ ыттартан куотан иһэн, кэлэн биэриэ этэ” диэн буолбут. Онон бастаан халдьаайы үөһэ тахсан, ыттарга үөһэттэн ыйа-ыйа күөртээбиттэригэр саамай бастыҥ ыппыт Аргыс барахсан өйдөөн, үрэх уҥуор түһүнэ турбут. Атын ыттар кини кэнниттэн түһүммүттэр. Уолаттар ол кэмҥэ үрэх баһын диэки көтүппүттэр. Ол тиийэн, аттан ыстанан түһээт, куобаҕы тоһуйар курдук икки аҥыы турбуттар. Сотору  ыттар саҥалара чугаһаабыт. Ол турдахтарына, анаабыт курдук, иккиэннэригэр биирдии таба ойон ааһан иһэллэрин түҥнэритэ ытан түһэрбиттэр. Үһүстэрэ ханан ааспыта биллибэт. Бука, үөһэнэн – сис ортотунан – аастаҕа буолуо. Дьэ, оннук дьиибэтик бултаабыттар.

Байанай маанылааһына

   Таба этин сарсыныгар үс акка тиэйэн аҕалбыппыт. Кэлэрбитигэр Дьөгүөр дьиэ кэннигэр үрдүк атахтаах лаабыс оҥоро охсубут этэ. Онон эппитин бэлэм лаабыска харайбыппыт. Бу сиргэ өссө икки күн сылдьыбыппыт да, тайахха да, табаҕа да түбэспэтэхпит. Дьиҥэр, табаҕа 5-6 билиэттээх этибит. Тайахха да билиэт баара. Ону таһынан барыбытыгар хастыы да улар көҥүлэ баара. Мин өссө тахсаары сылдьан, булт иниспиэктэриттэн биир тыатааҕыга көҥүл ылбытым. Онон “Кыһылга төннүөххэ” диэн буолбута. Уолаттар соҕуруу үрэххэ баар балааккаҕа хас да хоно барыахтаахтар.

   Кыһылга кэлэн хонон, сарсыныгар уолаттар бардылар. Сотору Дьөгүөрдүүн Баттах үрэҕинэн киирэн, сиргэ бардыбыт. “Хаамыылаах аттаах киһи инникилээ. Бу ат эмиэ сүрэҕэлдьии иһэр”, – диэн, Дьөгүөр атыгар мөҕүтүннэ. Сотору табаҕым сытын абааһы көрөн, иннибэр киирдэ. Үрүйэ баһынан сискэ тахсан эрэбит. Халлааммыт өссө лүҥкүрдэ. Онтон устунан хойуу баҕайытык хаардаан барда. Бу – быйыл бастакы хаар. Сороҕор тыалыран, хаара өссө хойдон, туох да көстүбэт буолан ылаттыыр. Ол иһэн, сис ортотугар суос-соҕотох, сэбирдэҕэ суйдаммыт да буоллар, лаглаҕар бэйэлээх хатыҥ турарын көрдүм. “Тоҕо дьиибэтэй?! Хара сис ортотугар хантан кылбаа маҥан сотолоох хатыҥ барахсан кэлэн хаалла?” диэн хоһоон тылынан бэйиэтимсийиэх эҥин санаа “элэс” гынан ааста. Онтон бара түспүппүт кэннэ, эмиэ соҕотох хатыҥ кэллэ. “¤э! Эмиэ соҕотох хатыҥ...” дии санаан эрдэхпинэ, Дьөгүөр “тохтоо эрэ, бу хатыҥы көрбөтөҕүҥ дуо?” диэтэ. “Ээ, мааҕын биир хатыҥы көрбүтүм. Кырдьык даҕаны, онно маарынныыр дии” диэн, дьэ, соһуйдум. Аттарбытыттан түһэн, сири сыныйан көрбүппүт –  аттарбыт туйахтарын суолун саҥа хаар саба түһэн эрэр эбит. Дьөгүөр: “Оо, татай даа, муна сылдьар эбиппит дии!” – диэтэ. Сөхтүбүт, ол быыһыгар күлсэн ыллыбыт. “Хотубут-соҕуруубут хайа диэки эбитэ буолла?..” дэһии буолла. Иккиэн атын-атын хайысханы ыйа сылдьабыт. Киһим күлэ-күлэ: “Урут куомпас илдьэ сылдьар буоларыҥ дии. Суох дуо?”– диэбитин “эдэр эрдэххэ баара, билигин баҕас тугум куомпаһай?” диэбиппэр киһим “кырдьан да, син биир муна сылдьабыт буолбаат?” дии-дии күлэн, бытыга хамсыыр.

   Киһим тула өттүн эргийэ хаама сылдьан, сыныйан көрдө. Мас хатырыгын чинчийдэ. Онтон “арааһа, хотубут ол диэки эбит, оччоҕо маннык бардахпытына, Баттах үрэхпитигэр түһэбит” диэтэ. Онон кини эппит хайысхатын тутуһан, бара түспүппүт кэннэ үрэх кэллэ. “Ханнык үрэхпит эбитэ буолла? Баттахпыт ини”, – дэһэбит. Хаарбыт  хойуу баҕайытык  түһэн үллүктүү турар. “Уҥуор туоруохха, онтон көстөн иһиэ” дэстибит. Уҥуор туоруурбутун кытта, хаар түһэрэ тохтоото, былыт да дьайҕаран барда. Онтон эмискэ күммүт барахсан былыт быыһынан тыкта. Чахчы, Баттах үрэхпит эбит! Олус ырааппатах да эбиппит. Ити көстөр чараас сиһи туораатахха,  Буочукалаах үрүйэ кэлэр. “Ол үрүйэҕэ түһэн баран, ону батан, дьиэбит диэки эргийиэххэ” дэстибит.

   Чараас сиһи быһан, Буочукалаах үрүйэҕэ чугаһаан истэхпитинэ, халлааммыт халлан хаалла, күммүт чаҕылыччы тыкта. Биһиги да сэргэхсийдибит. Ол истэхпитинэ ыттарбыт туох эрэ сытын ылан, элэс гыннылар. Үс ыттаахпыт, саамай эрэнэрбит – кырдьаҕас ыппыт Дьөгүөр Аргыһа, ону кытта мин ытым Боотур. Аргыһы кытта үһүс сылын сылдьыһар биир ыппыт дьоммун дэриэбинэттэн батыһан кэлбит. Кимэ-туга биллибэт хара ыт. Охсуһуугунан баппат, уолаттар эдэр ыттарын тутаттаан сордуур. Арай бу икки улахан ыкка  бааспат, кинилэр да аахайбаттар. Ол иһин ити ыты Күлүгээн диэн ааттыыбыт.

   Ыттар барбыттарын кэннэ, аа-дьуо иһиллии-иһиллии баран истэхпитинэ, бастаан биир ыт соһуйбут аҕайдык “ньах” диэт, сүтэн хаалла. Онтон икки ыт уордаах баҕайытык үрэн бардылар. Аппытыттан түһэн баайталыы турдахпытына, били Күлүгээммит сирэй-харах буолан, кутуругун купчутан кэллэ ээ! Кэлээт, үргүлдьү ат анныгар киирдэ. Кутталыттан салыбырыы сылдьар. Мэктиэтигэр, тириппит. “Па, бу сатана тайахтан куттанна! Холоон да эрээри киэптии сылдьыбыт”, – дэһэн, сааларбытын бэлэм тутан, ыттар үрэр сирдэрин диэки барыах курдук буолбуппут – иһирик кэнниттэн биир ыппыт үрэ-үрэ ойон таҕыста. Кэнниттэн күтүр улахан аарыма бэйэлээх  тыатааҕы, ыараханнык часкыйбытынан, сыыһа-халты кулаан ойон тахсыбытын биир ыппыт эмэһэтиттэн “лап” гыннарда. Тыатааҕыбыт, часкыйа түһээт, сүр түргэнник ол ыкка эргичис гынна. Ол бириэмэҕэ иккис ыппыт борбуйугар түстэ. Тыатааҕы кулахачыс гынар, онно эргийэр кэмигэр биирдэрэ “лап” гыннарар. Онон олох холорук курдук кулаачыктанар, эргичийэр. Аарыма кыыл сымсатын, түргэнин көрөн, сүрдээҕин сөҕөн турабын. Онтон Дьөгүөр холку саҥата “кыҥаатыҥ дуо?” диэбитигэр “кыҥаан турабын” диэтим. “Ыттаргын сэрэнээр. Араас, дыбаа, тирии!” диэтин кытта тэбис-тэҥҥэ үстүүтэ-хастыыта ыттыбыт. Тыатааҕыбыт оҕунна. Ол да буоллар, ыттар түһүөлүүллэрин уҥа баппаҕайынан сыыһа-халты дайбыы сытар. Ыттар өссө үрэ түспүттэрин кэннэ, Дьөгүөр “чэ,  сөп буолуо, кырдьаҕаһы ытыгылаа” диэтэ. Ол аата “салҕаан кэбис” диэтэ. Ону чугас киирэн, биирдэ ыттым. Дьэ уонна Байанайбытыгар махтанан, алакыылаан, суордаан эҥин баран, олорон уоскуйа таарыйа мин табахтаатым. Дьөгүөр ыттарын хайгыы-хайгыы тутан баайталаата.

   Сиэри-туому төһө билэрбитинэн тутуһан, булпутун астаан бардыбыт. Биэс илии тастаах ааттаах эмис, аарыма атыыр тыатааҕы этэ. Дьөгүөрүм дьиэбитигэр төннөн иһэн “доо, бу үрүйэ хайа муҥун Буочукалаах аатырыай, бачча маанылаабытын кэннэ Үчүгэй үрүйэ диэн буоллун” диэтэ. Сыл-хонук ааспытын кэннэ саныыбын ээ, арай мумматах буолуохха, оччоҕо олох да атын сиринэн ааһабыт. Уонна туохха эмэ таба түбэһэн бултуйуохпут биллибэт ээ. Онон кэлин, арааһа, Байанай барахсан икки кырдьаҕас булчут ааһа барбатыннар диэн, соруйан анаан-минээн муннардаҕа дии саныыбын.

 

2020 с.