Ханнык баҕарар тыл туругун чөл буолуута кини оҕо саадыгар, оскуолаҕа үөрэтииттэн быһаччы тутулуктааҕа саарбахтаммат. “Ханна да үөрэтиллибэккэ гынан баран сайдан-чэчирээн, тупсан кэлбит тыл” диэн суох.
1960-с сыллар ортолоругар, ССРС састаабыгар киирэр национальнай өрөспүүбүлүкэлэр тылларын толоос күөмчүлээһин кэмигэр, Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх миниистиринэн (1962-1981 сс.) Николай Иванович Шарин диэн Орто Халыматтан төрүттээх саха саарына, киһи киргиллээҕэ олорон ааспыта. Норуоппут баччааҥҥа диэри сахалыы “сай-сат” диэн олороругар бука бары киниэхэ махтаныах кэриҥнээхпит. Итини этэн туран, Николай Шарин бэйэтэ 2004 с. (06.02.) хаһыакка биэрбит интервьютун хатылаан, бар дьон билиитигэр таһаарабыт.
“Маннык улуу дьоммутун биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт” диэн бириинсибинэн:
– 1964 с. үөрэх дьылын түмүктүүр Бүтүн Арассыыйатааҕы үөрэх үлэһиттэрин мунньаҕа бүппүтүн кэннэ, биһигини – автономнай өрөспүүбүлүкэлэр үөрэхтэрин миниистирдэрин – туспа сүбэ мунньахха ыҥырдылар. Сарсыарда 10 чаастан.
Мунньаҕы миниистир солбуйааччыта Михаил Кашин салайан ыытта. Бэбиэскэҕэ биир боппуруос турбут: “Дагестан, Чечено-Ингушетия, Калмыкия өрөспүүбүлүкэлэрин салалталарын уонна уопсастыбаннаһын туруорсуутунан, национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ оскуолаҕа 1 кылаастан саҕалаан үөрэҕи нууччалыы тылынан ыытарга”, – диэн боппуруос дьүүллэһиитэ. Ити кэмҥэ калмыыктар, чеченнэр, ингуштар депортацияттан саҥа төннөн дойдуларыгар олохторун оҥосто сатыы сылдьаллар эбит. Көһө сылдьар кэмнэригэр (Казахстаҥҥа, Сибииргэ) кинилэр оҕолорун төрөөбүт тылларынан үөрэтии ыытыллыбатах. Онон, дойдуларыгар төннөн кэлэн баран, ыччаттара төрөөбүт тылын билбэт буолан, үөрэнэллэригэр кыһалҕа бөҕөтүн көрсүбүттэр. Ол иһин итинник муҥур уһукка тиийэр быһаарыныыга тиийбиттэр. Оттон Дагестаҥҥа олус элбэх араас тыл, диалект баар. Холобур, 1 кылаас букубаарын 20-ччэ араас омук тылынан таһаарарга күһэллэллэр эбит. Ол ороскуотун уйунар кыаҕа суох буолан, кинилэр ити быһаарыныыга кыттыспыттар.
Эрдэттэн кэпсэтии бөҕө ыытыллыбыт быһыылаах... Бу этиигэ тута сөбүлэһэн, ону биһирээн, Мордовия, Коми, Удмуртия уо.д.а. өрөспүүбүлүкэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ тыл эттилэр. Барыта эриэ-дэхси оннук баран, ылыллан хаалыаҕын, Татаар өрөспүүбүлүкэтин миниистирэ Мирза Махмутов туран утары тыл эттэ. Манна Башкирия миниистирэ Мустафина, онтон мин кыттыстыбыт. Инньэ гынан, үс өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэлэ маны туох да эгилитэ-бугулута суох утарарбытын биллэрдибит. Холобур, мин өрөспүүбүлүкэбит үгүс оройуоннарыгар нууччалыы саҥарар эйгэ суоҕун, төрөппүттэр нууччалыы билбэттэрин, онон итинник дьаһал үөрэх хаачыстыбатыгар охсуулаах буолуоҕун уо.д.а. эппитим.
Мунньах түмүгүнэн, Михаил Кашин биһигини үһүөммүтүн сарсыныгар РСФСР үөрэҕин миниистиригэр “кэпсэтэ” киирэ сылдьарбытыгар ыҥырда.
Киириэхпит иннигэр сүбэлэстибит. Аҕа саастаахпыт Мирза Махмутов миниистири кытта улаханнык саҥарсыбакка, кыынньаабакка сүбэлээтэ, ол кэннэ “уустук боппуруос, онон өрөспүүбүлүкэбитигэр тиийэн баартыйа обкуомун салалтатын кытта сүбэлэһэн баран быһаарыныы ылыныахпыт” диэх буоллубут.
Оччотооҕу РСФСР үөрэҕин миниистирэ Евгений Афанасенко улахан кыахтаах, үрдүк култууралаах, киэҥ билиилээх киһи этэ. Кэпсэтэн көрөн баран, олус улаханнык олуйа-моһуйа барбатаҕа...
Саха сиригэр төннөн кэлэн баран обкуомҥа Гавриил Чиряевка киирэн барытын кэпсээн биэрдим. Гавриил Иосифович ону бэркэ болҕойон истэн баран: “Сөпкө быһаарыммыккын”, – диэн биһирээбитэ...
Быһата, ити кэнниттэн Москубаҕа “Татаар, башкир уонна саха оскуолаларын үөрэнэр ураты былаана” диэн докумуон оҥоһуллан тахсыбыта. Үс өрөспүүбүлүкэҕэ алын сүһүөх кылаастарга төрөөбүт тылбытынан салгыы үөрэнэр буолбуппут, атыттар бары нууччалыы үөрэххэ көспүттэрэ.
Кэлин, хас эмэ сыл ааспытын кэннэ, сорох өрөспүүбүлүкэлэр үөрэхтэрин миниистирдэрэ “сыыһа быһаарыныы ылыммыт эбиппит” дииллэрин элбэхтик истэн турабын...
Эбэн этии:
Николай Иванович бу туһунан туох да улахан дьыала буолбатаҕын курдук туттан олорон, бэрт холкутук, сэмэйдик кэпсиир эрээри, күн бүгүнүгэр диэри “чыып-чаап” диэн туһунан саҥалаах-иҥэлээх олорорбутугар туохха да тэҥнэммэт сүдү кылааты киллэрбит, өрөспүүбүлүкэбит кэнэҕэски сүһүөх салайааччыларыгар холобур буолуон сөптөөх киһи олорор эбит. Өскөтүн онно кини, 30-чча эрэ саастаах эдэр киһи, толлон дуу, бэркиһээн дуу, бэрт буола сатаан дуу саҥарбакка хаалбыта буоллар – саныахха ыарахан.
Ити мунньахха үөһэттэн быһаарыныыга улгумнук сөбүлэспит салайааччылардаах өрөспүүбүлүкэлэр норуоттара төрөөбүт тылларын үйэлэр тухары салҕанан кэлэн испит утумун букатыннаахтык эспиттэрэ.
