СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, “Байанай” сурунаал эрэдээктэрэ Юрий Борисов – “Кыым” кэрэспэдьиэнигэр бэрт дьикти түгэннэри кэпсээбитэ. Куорат иһигэр икки тыһы бөрөнү өлөрбүтүн туһунан. Үгүс-элбэх киирии тыла суох Юрий Петрович кэпсээнин истиэҕиҥ.
Бастакы түгэн: “Прогресс” таһыгар
Оччолорго “Манньыаттаах” ырыынакка үлэлиирим. Дьокуускайга Хабаров уулуссатыгар сэбиэскэй саҕаттан биллэр “Прогресс” маҕаһыын баар. Ити маҕаһыыны кытта кэккэлэһэ турар дьиэҕэ олорбутум.
Алтынньы ый этэ. 2004-2005 сыллар эргин. Хаар түспүт кэмэ. Бииргэ үлэлиир доҕотторум массыынанан дьиэбэр аҕалан биэрбиттэрэ. Дьиэм таһыгар кэлэн баран, идэбитинэн күө-дьаа кэпсэтэ олорбуппут. Киэһэ, борук-сорук буолан эрэр.
Массыынабытыттан уонча миэтэрэ тэйиччи бөх ууруналара тураллара. Улахан, күөрт дьүһүннээх ыт, кэлин атаҕар тура-тура ол ууруналары өҥөҥнөөтө. Уолаттарым, Андрей Еремеев уонна Сергей Тартыев бөҕү хасыһар ыкка эрэ кыһамматтар. Оттон мин болҕомтобун ол ыт тоҕо эрэ тарта. Кэпсэтэ олорон, күөрт “ыты” одуулаан олордум. Ыттан олох ураты. Онтон эмискэ: “Уолаттаар! Ити бөрө дии!” – диэн саҥа аллайдым. “Эс, бу да киһи, куорат ортотугар туох бөрөтө кэлиэй?!” – уолаттарым күлэллэр, сабыта саҥараллар. “Бөрө, бөрө, уолаттар, адьас бөрө...”
Итинник мөккүһэ олордохпутуна тэллэх ыта сүүрэн сахсаҥнаан иһэрэ. Ууруналарга чугаһаан иһэн эмискэ тохтуу биэрдэ да, кутуругун кумуччу тутунна уонна муҥ кыраайынан төттөрү ыстанна.
“Бөрө!”, – дии санаатым да, массыынаттан ойон тахсаат дьиэм диэки ыстанным. Сиэйпэттэн МЦ аптамаат-саабын харбаан ыллым, иккис этээстэн сүүрэн тилигирээн түһэн иһэн – ботуруоннары угуннум.
Арай бөрө мэлигир. “Дьиэ анныгар киирдэ”, – диэтилэр уолаттарым. Эргийэ сүүрдүм. Дьиэ нөҥүө өттүгэр мастардаах палисадник баар, онтон уулусса 15 миэтэрэ кэриҥэ тэйиччи. Палисадникка, мастар быыстарыгар, бөрө ойоҕоһунан турар. Миигиттэн уонча эрэ миэтэрэ тэйиччи. Ойоҕоско ытан саайдым. Сууллан түстэ. Тэбиэлэнэ сыттаҕына – уолаттарым тиийэн кэллилэр. Биир эр киһи эмиэ тиийэн кэлэн: “Ыппын көрбөтүгүт дуо?” – диэн ыйытан соһутта. Били, буута быстарынан куоппут тэллэх ыт хаһаайына эбит.
Бөрөнү массыынабытыгар тиэйэн Мархаҕа куугунаттыбыт. Онно Андрей чааһынай дьиэлээх. Бөрө тириитин сүллүбүт. Эдэр тыһы бөрө эбит, сыалаах соҕус. Саас төрөөбүт, 8-9 ыйдаах. Сүнньүгэр сүрдээх суон быччыҥнардаах. Олох бөрө бөрөнөн. Тириитин сүллүбүт. Ол тириини Андрей аҕатыгар бэлэхтээбитим.
Бөрөлөр – Өлүөнэ арыытыгар
Ити түгэн кэнниттэн “Манньыаттаах” ырыынакка үлэлии сылдьыбыт, Тааттаттан төрүттээх урбаанньыт Сардаана Татаринова төлөпүөннүү сылдьыбыта. Кинилэр Тааттаттан айаннаан, Аллара Бэстээхтэн өрүһү туораан испиттэр. Ол туораан иһэн, иннилэринэн бөрөлөр субуруһан иһэллэрин көрбүттэр. Суоппар массыынатын тута тохтоппут. Дьон түһэн, бөрөлөрү көрбүттэр. Бөрөлөр кинилэртэн 80-ча эрэ миэтэрэ тэйиччи сиринэн – Өлүөнэ арыытыгар туораабыттар. Онон, бөрөлөр куорат таһыгар сылдьаллар эбит. Баҕар ийэлэрин өлөрбүттэрин кэннэ ыһыллыбыттара буолуо. Араас буолуон сөп.
Иккис түгэн: “Хлебосол” бөрөтө
Ити түгэн кэнниттэн, биир дуу, икки дуу сыл ааспыта. Сааһыары этэ, хаар уулла илигэ. Дима диэн ГАИ-га үлэлиир табаарыстаах этим. Биир үтүө күн Дима: “Бөлүүн түүн эриэйдэ кэмигэр ыттары кытта сылдьар бөрөнү көрдүм”, – диэн кэпсээтэ. “Олох “точно” бөрө, – диир. – Ыт буолбатах”.
Петр Алексеев уулуссатынан ааһан истэхтэринэ – ыттар уонна бөрө аппа иһигэр киирбиттэр. Билиҥҥи “Хозмаркет” маҕаһыын таһынан. Оччолорго ити дьиэҕэ бородуукта маҕаһыына баара. “Хлебосол” диэн ааттаах этэ дуу? Ол таһынан дириҥ аппа ааһар. Табаарыһым Дима ол аппа таһыгар көрбүт.
Күнүс ол сири баран чинчийэн көрбүтүм. Маҕаһыын хаптаһыннарынан тутуллубут ыскылааттаах эбит. Ыскылаат аллараатыгар хайаҕастааҕа. Ол хайаҕаһынан ыттар киирбит-тахсыбыт суоллара баара. Сыныйан көрүүбэр: хаарга барыларыттан улахан тиҥилэхтээх “ыт” суола баара.
Ол кэмҥэ куоракка Үөһээ Халыматтан доҕорум, охотовед Родион Бандеров кэлэ сылдьара. “Родион, бөрө ыта барыахха”, – диэн киниэхэ төлөпүөнүнэн эппитим. “Ханна?” – диэн киһим бастаан сэргии истибитэ. “Манна, куорат иһигэр”, – диэн хоруйдаабытым. “Ээс, доҕоор, бөрө хайдах куоракка киириэй? Ыты көрбүттэрин этэллэрэ буолуо”, – диэн киһим олох итэҕэйбэтэҕэ уонна “бөрө ыта” барартан кыккыраччы аккаастаммыта.
Ол саҕана “Байанай” сурунаалы иилээн-саҕалаан таһаарарым. Рекламаҕа Мэҥэ Хаптаҕайын уола Андрей Ларионов үлэлээбитэ. Киппэ соҕус көрүҥнээх уол, “Тыгын Дархан” киинэҕэ сүрүн оруолу оонньоон испитэ.
– Андрей, бу киэһэ бөрөлүү барыахха, – диэбиппэр тута сөбүлэспитэ.
Онон, саабытын ылан, куорат ортотугар бөрөлүү бардыбыт. Ботуруоннарбыт бөдөҥ доруобунньуктаахтар (“нулевка”). Медучилище уопсайынан таһынан дириҥ соҕус аппа ааһар. Син уһун аппа. Саастаах дьон өйдүүллэрэ буолуо, “Мир” диэн ааттаах киинэ тыйаатыра баар буола сылдьыбытын. Ол киинэ тыйаатыра турбут сиринэн киирэн, аппа үрдүнэн хааман, ол “Хлебосол” маҕаһыыҥҥа чугаһаат, икки аҥы араҕыстыбыт. Сотору буолаат Андрей төлөпүөннээтэ. “Кэл-кэл, манна бааллар”, – диэн. Кини икки бырадьаага ыты кытта бөрө сылдьарын көрбүт. “Эрэспиэскэлии” бара сылдьан көрбүт хайаҕаспар киирбиттэр.
Массыына иһигэр киирэн, кэтэһэн олордубут. Уонтан тахса мүнүүтэ буолан баран, тахсан кэллилэр. Түүн 12 чаас саҕана. Хараҥа. Ол да буоллар куорат буоллаҕа, олох туох да көстүбэт буолбатах. Тахсаат, бэйэ-бэйэлэрин кытта оонньуу-оонньуу аппаҕа киирэн хааллылар. Биһиги диэки көрбөттөр. Аны, сатахха, кэннибитигэр полиция отделениета турар.
Аппаны кыйа суон турбалар бараллар. Уу турбалара быһыылаах. Ол турбалар үрдүлэригэр таҕыстыбыт. Үөһэттэн ытарга табыгастаах, аппа нөҥүө өттүгэр мас дьиэлэр бааллара.
Банаар-прожектордаахпыт. Тыктарбыппыт – биһигиттэн 15 эрэ миэтэрэ тэйиччи сиргэ тураллар эбит. Аппа иһигэр. Бөрө биһиэхэ ойоҕоһунан турар. Ыттыбыт. Сууллан түстэ, ыттар элэс гынан хааллылар.
Оттон биһиги эмиэ муҥ кыраайбытынан массыынабытыгар ыстанныбыт. Олороот да, “гаастааһын” буолла. Тоҕо диэтэххэ, кэннибитигэр полиция отделениета баар, саа тыаһын истэн сүүрэн кэлиэхтэрин сөп буоллаҕа. Дьиэбэр тиийэн, саабын хааллардым. Фотоаппараат, эргэ былаастык баанна ыллыбыт (оҕо суунар дьоҕус баанната).
Төннүбүппүт – бөрө өлө сытар. Ойоҕоско табыллыбыт. Хаартыскаҕа түһэрдибит. Бөрөнү ол дьоҕус баанна иһигэр уган, гарааспар тиэйэн илтибит.
Сарсыарда охотовед доҕорум Бандеровка эрийдим: “Родион, кэл, бөрө өлөрдүм”. Киһим син биир итэҕэйбэт. “Тугу-тугу этэриҥ буолла, куорат ортотугар бөрө баар буолар үһү дуо”, – диир. Ол да буоллар кэллэ. Соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолла. Бөрө бөрөнөн буоллаҕа дии. Эмиэ эдэр, тыһы бөрө.
“Дьэ, көмөлөс, – диэтим. – Сүлүөххэ”. Гараас иһигэр тириитин сүллүбүт. Оччолорго “Госохотохрана” диэн тэрилтэ баара. Егор Егорович Антонов салайар тэрилтэтэ. Бөрө тириитин онно туттардым. Оччотооҕу сыананан 10 тыһыынча солкуобайы төлөөбүттэрэ.
Форум хейтердэрэ уонна бөрө
Ykt.ru порталга “Бултааһын уонна балыктааһын” диэн форум баара. Онно биир таксист бөрөнү көрбүтүн туһунан суруйбута. Авто-ырыынактан “Столичнай” ырыынакка диэри барыыга – көлүччэ курдук уу баар. Ол таһыгар сылдьарын көрбүт этэ, киэһэ хараҥаҕа. Форумҥа: “Массыынабын тохтотоот, ойон тахсыбытым, хаартыскаҕа түһэрээри гыммытым да хойутаабытым”, – диэн суруйбута. Куйаар ситимигэр кэпсэтиилэргэ мэлдьи буоларын курдук – уолу күлүү-элэк гынан барбыттара. “Что курил автор?” – эҥин диэн. Уол: “Дьиҥнээх бөрө этэ”, – диэн дакаастаһа сатаабыта. Ити мин бөрөнү өлөрүөм уонча эрэ хонук иннинэ.
Пафоһа суох түмүк
Сорох ааҕааччылар ити кэпсээбиппин өйдүөхтэрэ суоҕа. “Тоҕо куорат иһигэр саанан ытыалыыр киһиний!?” – диэн буолуо. Мин кинилэри бултаһарга күһэллибитим. Бөрө – тыа кыыла, адьырҕа. Онон, куоракка, элбэх киһи-сүөһү баар сиригэр сэрэхтээх. Бөрө ыт моонньугар, хабарҕатыгар түһэн бэрт түргэнник “дьаһайар”. Кыра ыт сабырҕаҕар түһэн, соһон барар. Ыттарга эрэ буолбакка дьоҥҥо эмиэ улахан сэрэхтээх. Ордук оҕолорго, кырдьаҕастарга.
Кэнники сылларга өрөспүүбүлүкэбитигэр бөрө киһиэхэ түспүтэ иһиллибэт. Бөрө олус сэрэх кыыл. Ол гынан баран муҥур уһукка тиийдэҕинэ киһиэхэ түһүөн сөп. Холобур, хапкааҥҥа түбэһэн олорон. “Буранынан” эҥин эккирэттэр түгэннэригэр, ханна да куотар кыаҕа суоҕун биллэҕинэ, тиэхиньикэҕэ да утары ыстанааччы. Эбэтэр ииримтийии ыарыыга ыллардаҕына. Олох мөлтөөбүт киһиэхэ эмиэ түһүөн сөп.
Бөрө сылдьар ыыра, “дьиэтэ-уота” – лиҥкиниир киэҥ тайҕа. Оттон, биһиги ыырбыт, олорор, үлэлиир сирбит, дьиэбит – сэлиэнньэ, куорат. Адьырҕа кыыл бөрө – элбэх дьон бөлүөхсэн олорор сиригэр хайдах сылдьыа биллибэт. Ол иһин мин, өрө күүрүүлээх, пафос тыллары төһө да сөбүлээбэтэрбин, этэбин: дьон олоҕун көмүскээн, куоракка сылдьар бөрөлөрү уодьуганныырга күһэллибитим.
Федор РАХЛЕЕВ.
