Кыым — 
Саха тустууктара, боксердара, охчуттара дуу, атын спортсменнара дуу, Арассыыйа, Дьобуруопа эбэтэр аан дойду күрэхтэһиилэригэр баран ситиһиилэнэн кэлэллэрэ билигин кими да соһуппат. Ол гынан баран, хас биирдии кыайыы хара көлөһүнүнэн ситиһиллэрин ааһан, үп-харчы боппуруоһун эмиэ эрэйэр. Үгүс киһи, ордук успуортан тэйиччи дьон, спортсменнары күн кыһалҕата суох дьон курдук саныыр. “Өрөспүүбүлүкэ билиэттэрин атыылаһар, сбордарын төлүүр, таҥаһынан-сабынан хааччыйар, хамнастыыр уонна тоҕо сылдьыахтара суоҕай?” диэн буолар. Уопсайынан, омос көрдөххө, биһиги курдук тыйыс уонна уһук сиргэ успуорт сыаналаах дьарык эрээри, толору төлөнөр-дотацияланар эйгэ курдук көстөр.
Чахчы оннук дуо? Ити боппуоруос ис дьиҥин билээри, Өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандаларын бэлэмниир “Өрөгөй” кииҥҥэ тиийэ сырыттыбыт, дириэктэр Михаил Пахомовтыын кэпсэттибит. Суох, биһиги буруйдааҕы көрдөөбөппүт, бүгүн биһиги харчыны ааҕабыт, айан-сырыы төлөбүрүн суоттуубут, успуонсардары сураһабыт уонна Саха сирин курдук нэлэмэн дойдуга профессиональнай успуорт бүддьүөт харчытын мэҥиэстэр “ыйыста хара” буолбакка, оҕо-ыччат үүнэн-сайдан тахсарыгар экэнэмиичэскэй көдьүүстээх “социальнай лифт” буоларын туһунан кэпсэтэбит.
Спортсменнарбыт ким, туох суотугар дьарыктаналлар, мэтээл сыаната хаһый?
– Михаил Дмитриевич, тута харчыны ааҕан баран сүрэ бэрт буолуо. Онон кэлиҥҥи ситиһиилэри кэпсэтиэх. Холобур, аҕыйах хонуктааҕыта Японияҕа “Азия оонньууларыттан” икки мэтээл кэллэ, Сандаара Апросимова дуобакка сахаттан бастакынан Арассыыйа үтүөлээх маастара буолла...
– “Азия оонньуулара” – Азия кэнтиниэнин Олимпиадата таһымнаах тэрээһин, 1951 с. түөрт сылга биирдэ ыытыллар. Тэрээһининэн, далааһынынан, бэл, Олимпиаданы кытта баһыйар курдук. Ааспыт Оонньуулар Кытайга буолбуттара. Онно эмиэ биһиги икки спортсмеммыт – тустууга Айаал Лазарев, сүрүүгэ – Сардаана Трофимова – үһүс буолбуттара. Быйыл Айаал Белолюбскайы кытта Виктор Рассадиммыт миэстэлэһэн кэллилэр. Ордук эдэр киһи, Айаал, үөртэ. Рассадин уопуттаах киһи буоллаҕа, киниттэн өссө элбэҕи эрэйэбит. Ол эрээри, мэтээл диэн – мэтээл. Барыта сыранан кэлэр.
Ону таһынан, быйыл тустууга Арассыыйаҕа Константин Капрынов үһүс буолла. Виктор Яковлев 23-тэригэр диэри саастаахтарга бастаата. Былырыын Лев Павлов Дьобуруопаны кыайбыта.
Буоксаҕа 23 саастарыгар диэри Павел Васильев Арассыыйаҕа чөмпүйүөннээбитэ, Никитин Руслан иккис буолбута. Оххо Арассыыйа норуоттарын спартакиадатыгар Мария Тараярова боруонсаны ылбыта. Кристина Дрозд кыһыл көмүһү аҕалбыта. Дзюдоҕа былырыын Карина Ефимова, Надежда Татарченко миэстэлэһэн үөрдүбүттэрэ. Ол иннинэ Аина Моисеева бастаабыта. Гректии-римнии тустууга Александр Андреев бастаабыта. Уопсайынан, бары кэриэтэ көрүҥҥэ ситиһиилээхпит.
Даҕатан эттэххэ, бу балаҕан ыйыгар аны кииммит “АРЕНА” диэн холобур буолар успуорт эбийиэктэрин норуоттар икки ардыларынааҕы IV национальнай куонкуруһугар Арассыыйаттан, Беларуссияттан, Азербайджантан уонна Арменияттан 452 сайаапка киирбититтэн, иккис миэстэ буолла. Бу “Өрөгөйбүт” хамаандатын кыһамньыта, Ил Дархаммыт А.С. Николаев салайааччылаах өрөспүүбүлүкэбит салалтатын успуорка болҕомтотун үтүө түмүгэ дии саныыбыт. Улахан ситиһии кэллэ.
– Нэһилиэнньэ ахсааныгар таһаардахха, Саха сирэ успуорка үчүгэй көрдөрүүлээх буоллаҕа.
– Оннук саныыргар махтал. Сөпкө этэҕин, нэһилиэнньэбит ахсааныгар таһаардахха, куһаҕана суох, өссө инникэ күөҥҥэ сылдьабыт. Көрүҥ аайы мэтээллээхпит. Аҥаардас Парижка буолбут Олимпиадаҕа биһиги 5 спортсмеммыт кыттыбыта. Кэлэр да Олимпиадаҕа эрэнэр киһибит элбэх.
– Олимпиада да буолбатар, спортсменнар сборга буоллун, күрэхтэһиигэ буоллун, эбиллэр-сайдар туһугар элбэхтик айанныахтарын наада. Кинилэр үптэрэ-харчылара, үбүлээһиннэрэ хантан, хайдах тыырылларый?
– “Өрөгөй” – СӨ сүүмэрдэммит хамаандаларын бэлэмниир киин дэнэр. Онон дойду күрэхтэһиилэриттэн саҕалаан Олимпиадаҕа тиийэ ситиһилээхтик кыттарга, дойду сүүмэрдэммит хамаандаларыгар эрэсиэрбэни бэлэмнииргэ судаарыстыбаттан сорудахтаах үлэлиибит. 2025 с. диэри онно үп-харчы тиһиктээхтик көрүллэ турбута эрээри, хомойуох иһин, быйыл биир да солкуобай көрүллүбэтэ. Онон быйыл спортсменнарбыт кэлиилэрин-барыыларын бэйэлэрэ сүүрэн-көтөн, успуонсардары булан, уопсайынан, ким хайдах сатыырынан, тугу буларынан дьаһанан олороллор. Биирдиилээн спортсменнарга улуустара, аймахтара көмөлөһөллөр, биһиги үлэлэһэбит.
– Дьиҥэр, хайдах буолуохтааҕай? Үтүө сылларга биир спортсмеҥҥа “чопчу бачча” диэн суума кэлэрэ дуу, уопсай төһө эрэ кэлбитин тыыраргыт дуу?
– Үтүө кэмнэргэ идэтийбит спортсменнарга бүддьүөттэн харчы көрүллэрэ. Биир спортсмеҥҥа норматив диэн баар буолар, ол барыта ааҕыллар эрээри, киһиэхэ барытыгар тиксэр кыаҕа суох. Холобур, успуорт 21 көрүҥэр сүүмэрдэммит хамаандаларга барыта 696 спортсмен баар. Ол иһигэр аҥаардас тустууга үс састаап: 21-дэригэр диэри эдэрдэр, 23 саастарыгар диэри уонна улахан дьон. Олору барыларын сбордуоххун, күрэхтэһиигэ сырытыннарыаххын наада. Онон бүддьүөт харчыта баар эрдэҕинэ, үтүө түмүгү көрдөрүө диэбит киһибитин хамыыһыйанан көрөн, сборга-күрэххэ ыытарбыт.
– Былаан быһыытынан, биир спортсмеҥҥа сылга төһө суума көрүллүөхтээҕий?
– Кыччаабыта 500 тыһыынча солк.
– Ол аҥаардас айанын, гостиницатын эрэ сабар буоллаҕа.
– “500 тыһ. солк” диэн кыратын эттим. Билигин Москубаҕа, соҕуруу куораттарга диэри сөмөлүөт төһө ыараханын бэйэҕит билэҕит. Аны, дойду сүүмэрдэммит хамаандалара эрчиллэр федеральнай базалара диэн бааллар. Былырыыҥҥа диэри онно биир күн аһыыллара-хоноллоро 7 тыһ. солк. буоллаҕына, быйыл 11 тыһ. солк. гыннылар. Оттон сбор 2—3 нэдиэлэ буолар – 150 тыһ. онно барда.
– Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар баар буоллахпына, босхо буолбат дуо?
– Үс иһигэр баар буоллаххына, испииһэккэ киирдэххинэ, босхо түһэрэллэр. Билигин өссө Х.С. Гацалов миэстэ баар буоллаҕына, тустууктарбытын босхо киллэрэр. Быйыл испииһэккэ суох элбэх уолбутун оннук өйөөтө.
– Ол аата, эһиги, успуорт фунционердара, тус аптарытыаккыт, билсиигит оруолу оонньуур буоллаҕа?
– Ол улахан оруолу оонньоото. Быйыл хас даҕаны сборга оннук сырыттыбыт. Никита Хабаровы, Лев Павловы, Виктор Яковлевы улахан дьон сборугар киллэрэн, хата, босхо дьарыктаата. В.Н. Ешеев охчуттарбытын эмиэ оннук сырытыннаран көмөлөстө.
Спортсменнарга төрөөбүт улуустара үчүгэйдик көмөлөһөллөр. Холобур, Лев Павловка – сунтаардар, Константин Капрыновка – чурапчылар, Александр Авеловка – ньурбалар... Бу харчы суох кэмигэр улуустар олус элбэҕи көмөлөһөн олороллор.
– Саха сиригэр тустуу – сүрүн көрүммүт буолар. Ону өйдүүбүт. Оттон атын көрүҥнэр хайдах сылдьаллар?
– Хайыһарга Алдаҥҥа баар “Селигдар” хампаанньа уонна Алдан спортивнай оскуолата бүддьүөтү таһынан киллэрэр харчытыттан син көмөлөһөллөр. Хайыһардьыттар онон дьарыктаналлар. Инбэлииттэрбит, ПОДА-лаах спортсменнарбыт улуустар, успуонсардар көмөлөрүнэн сылдьаллар.
– Мэлдьи көрдөспүтүнэн сылдьар буолбуккут.
– Оннук курдук буолла. Салгыы ити курдук салҕанан бардаҕына, спортсменнарбыт көрдөрүүлэригэр охсоро саарбахтаммат. Былырыыҥҥа диэри госзаданиенан “Өрөгөй” иһигэр спортсменнары аһатар, көрүҥнэргэ барытыгар ый аайы сбор ыытар этибит. Билигин бородуукта да атыылаһар харчыбыт суох, сборбут лаппа аҕыйаата. Успуонсардар көмөлөрүнэн эрэ эриһэн олоробут: ким эрэ эт, бородуукта бэрсэр, ким эрэ харчынан көмөһөр...
– Бу күннэргэ эһиилги бүддьүөт көрүллээри турар. Онно харчы тыырыллыбатаҕына, 690-ча киһи хайдах буолар?
– Этэр уустук. Эмиэ улуустар, успуонсардар, төрөппүттэр харчыларынан сылдьыы буолара буолуо.
– Хамаандалары сарбыйыаххыт дуо?
– Онто да суох урут 45—50 киһини киллэрэн сбордуур, аһатар буоллахпытына, билигин 15–25 эрэ киһини ылабыт. Ону да успуонсар көмөлөрүнэн. Онно хапсыбатахтар уурайан да барыахтарын сөп.
– “Өрөгөй” бэйэтэ харчы киллэрэр мэхэньиисимнэрдээх дуо? Холобур, сувенир атыылыыр, төлөбүрдээх сиэксийэ-куруһуок ыытар, дьиэтин куортамныыр...
– Ол “бүддьүөтү таһынан харчы” дэнэр. Онно төлөбүрдээх өҥөнү оҥорон, дьиэбитин-уоппутун тэрээһиннэргэ арендалаан (даҕатан эттэххэ, успуорт киинин СӨ МИЗО бас билэр, кини биһиэхэ дьиэни оперативнай салайыыга биэрэр, онон аренда төлөбүрүн анал сыаналыыр тэрилтэлэр быһаллар), көстүүнэйбитин үлэлэтэн харчы киллэрэбит. Холобур, 2021 с. ол курдук 12 мөл. солк. киллэрбит буоллахпытына, былырыын 35 мөл. солк. киирбитэ.
– Ол харчы туохха туттуларый?
– Сокуон-балаһыанньа быһыытынан, бүддьүөтү таһынан киирбит харчы 30%-на хамнаска, 10-ча %-на барыс нолуогар, төһөтө эрэ сууйар-сотор, маныыр-харабыллыыр дьоҥҥо (аутсорсиҥҥа) – үлэһиттэргэ, дьиэни-уоту көрөргө, быстах өрөмүөннэргэ, о.д.а. барар. Быйыл содержаниеҕа харчы көрүллүбэтэ. Ол түмүгэр ититиибитигэр, уоппутугар-гааспытыгар, нолуокпутугар 50-ча мөл. солк. иэстээх олоробут.
– Дьон “Өрөгөйгө” дьарыктанар ыараата диэн айманара.
– Уопсайынан, ханна да балаһыанньа уустугун бэйэҕит билэҕит. Ол иһин бүддьүөтү таһынан киллэрэр харчыны элбэтэр былааннаах олоробут. Онон кыһалҕаттан төлөбүрдээх өҥөбүтүн, ордук сүүрүктэр дьарыктанар сыаналарын, ыараттыбыт. Холобур, былырыын биирдэ сүүрэр 190 солк. буоллаҕына, быйыл 250 солк. буолла. Онон дьоммут-сэргэбит итини барытын учуоттаан сөпкө өйдүө диэн эрэнэбит.
– Сборга төннөн кэллэххэ.... Спортсменнар ханна эрэ үрдүк хайалаах сиргэ, ичигэс кыһыннаах дойдуга дьарыктаналлара төһө билэрий?
– Күүскэ билэр. Үрдүк хайалаах сиргэ кислород аҕыйах буолан, киһи этигэр-хааныгар тута уларыйыы барар, кини тулуурдаах буолар, функционалката эбиллэр. Ол иһин улахан спорстменнар улахан күрэх иннинэ хайаҕа сылдьар үгэстээхтэр. Холобур, Сардаана Трофимова ол иһин Кыргыстааҥҥа, байҕал таһымыттан 1600 м үрдүк сиргэ, олорор этэ. Үрдүк сиргэ дьарыктаммыт киһи күүһэ-кыаҕа, онно дьарыктанан төһө эбиллибитэ, этэ-хаана хатарыллыбыта иимэннэ тэҥ баайыылааҕын көрүстэҕинэ биллэр. Оннукка кыра да эбии быһаарар. Успуорт бары көрүҥэр.
– Айаны, көстүүнэйи таһынан элбэх харчы өссө туохха ороскуоттанарый?
– Көрүҥүттэн тутулуга суох элбэх харчыны өссө витаминизация эрэйэр. Күүстээх дьарыкка сылдьар киһи үчүгэйдик аһыахтаах, мэлдьи битэмиин иһэ-ыла сылдьыахтаах, бырааска көрдөрүөхтээх, массаастаныахтаах. Судургутук эттэххэ, дьарык кэннэ чөлүгэр түһүөхтээх. Төһө да туһалаах, үчүгэй буоллар, дьиэҕэр тиийэн миин эрэ истэххэ, арыылаах килиэбинэн эрэ сырыттахха, бэттэх кэлэ охсубаккын. Идэтийбит спорстменнар күҥҥэ кырата 5,5—6 тыһ. килокалорийдаах аһылыгы сиэхтээхтэр (көннөрү киһи 1500—3000 ккал). Аны, сборга бардахтарына спаринг-партнер, массаастааччы, о.д.а эрэйилэр. Ол эмиэ, биллэн турар, харчы. Онон ити 500 тыһ. солк., бэл, оҕоҕо тиийбэт курдук буолар.
– Өрөспүүбүлүкэ успуорка кырата суох болҕомтотун уурар. Элбэх эбийиэк тутулунна, профессионаллар да күрэхтэрэ, маассабай да тэрээһин ыытыллар. Уопсайынан, оҕо профессиональнай спортсмен буола үүнэн тахсарыгар толору кыах бэриллэн, элбэх харчы угуллар. Ол угуллубу харчы өрөспүүбүлүкэҕэ бэйэтигэр хайдах эргийэн кэлэрий, туох эмэ экэнэмиичэскэй көдьүүстээх дуо?
– Ханнык да дойдуга тиий, эйигин улуу спортсменнарынан билэллэр, билинэллэр. Оҕотуттан саҕалаан идэтийбит спортсменнарга тиийэ ситиһиилэннэхтэринэ, өрөспүүбүлүкэбит, Сахабыт сирин аата ааттанар. Оттон ол – былыр да, быйыл да элбэҕи быһаарар. Иккиһинэн, “бачча ситиһиилээххит, ол иһин оччо харчыны биэрэбит” дииллэр диэбэппин эрээри, успуорт инфраструктурата, успуорт бэйэтэ да сайдарыгар элбэх ситиһии кырата суоҕу дьайар, ол барыта уопсай сайдыыга учуоттанар. Аны, спортсменнарбыт ситиһиилэрэ дьоммут-сэргэбит, норуоппут уонна, бастатан туран, оҕо-ыччат өйүгэр-санаатыгар күүскэ дьайар. Холобур, оҕолор Виктор Лебедев, Василий Егоров, Сардана Трофимова, фудболист Роналду, Месси курдук буолуохтарын баҕараллар. Оҕо успуорка улахан киһи курдук “доруобуйабын көннөрө бардым” диэн дьарыктаммат. Кини ким эрэ курдук буолуон баҕарар. Уопсайынан, улахан успуорт маассабай успуорка үтүөтүк эрэ дьайар.
Альберт КАПРЫНОВ.
