Билэргит курдук, кэнники сылларга ордук Арассыыйа ыраах оройуоннарыгар, тыа сирин кыра кэмпилиэктээх дьоҕус оскуолаларыгар учуутал тиийбэт боппуруоһа сытыытык турар. Ити кыһалҕаны быһаарарга 2020 сыллаахха “Земскэй учуутал” диэн федеральнай бырагыраама саҕаламмыта. Бу бырагыраама усулуобуйатынан, Уһук Илин 50 тыһыынчаҕа тиийбэт нэһилиэнньэлээх бөһүөлэктэригэр уонна кыра куораттарыгар тыа сиригэр үлэлии барарга санаммыт учууталларга талбыт оскуолаларыгар булгуччу биэс сыл үлэлээтэхтэринэ, биир кэмнээх 2 мөл. солк. кээмэйдээх төлөбүрү биэрэллэр. “Земскэй учуутал” федеральнай бырагыраама Саха сиригэр биэс сыл үлэлээбитин тухары көдьүүстээҕин көрдөрдө. Күн бүгүн 33 улууска 76 “земскэй учуутал” үлэлиир, кинилэр истэригэр 72 дьахтар, 4 эр киһи; 35 саастарыгар диэри – 15 педагог.
Саха сириттэн эрэ буолбакка, 46 педагог атын эрэгийиэнтэн кэлэн үлэлиир – Тываттан, Алтаайтан, Бүрээтийэттэн, Челябинскайтан, Сахалинтан, Воронежтан, Ханты-Мансийскайтан, Новосибирскайтан уо.д.а. Быйыл 40 миэстэҕэ 173 сайаапка киирбит, 16 земскэй учуутал хоту уонна Арктика улуустарыгар барыахтара.
Алтынньы 5 күнэ – Учуутал күнэ. Бу “бараммат-хороммот, банаардаах сырдыктаах” учууталлар идэлээх күннэрин баттаһа, биһиги Башкирия курдук ыраах сиртэн Горнай улууһун Кэптин орто оскуолатыгар үлэлиир, үрдүкү категориялаах аангылыйа тылын учуутала Гульсина Ильясовна Сираеваны кытары кэпсэттибит.
– Гульсина Ильясовна, бэйэҕин кылгастык билиһиннэр эрэ. Хантан сылдьаҕыный, үөрэх эйгэтигэр хайдах кэлбиккиний?
– Мин Башкортостан Хайбуллин оройуонун Улахан Абишево дэриэбинэтигэр төрөөбүтүм. Онно төрөппүттэрим оҕолоро улаатан, үөрэхтэнэн, үлэһит буолуохтарыгар диэри олорбуттара. Миигин оскуолаҕа тастыҥ эдьиийим, башкир тылын учуутала Алсу Абдулловна уонна абаҕам, физкультура учуутала Султан Юсупович, үөрэппиттэрэ. Арааһа, кинилэр сабыдыалларынан учуутал буолар дьылҕаламмытым. Эдьиийим сүбэтинэн пединститукка туттарсан киирбитим.
1991 сыллаахха нуучча-башкир тылын салаатын нуучча, башкир тылларын уонна литэрэтиирэтин учуутала идэлээх, онтон 2006 сыллаахха аангылыйа тылын учууталыгар уһуйуллан бүтэрбитим. Институппун бүтэрээт, тута идэбинэн үлэлээбитинэн барбытым. Бастаан утаа Нефтекамскай куоракка педучилищеҕа уонна гимназияҕа учууталлаабытым. Онтон үөрэммит оскуолабар төннөн, биэс сыл курдук үлэлээбитим. Дьэ, онтон 23 сыл устата Баймак оройуонун Ургаза сэлиэнньэтигэр үлэлээн баран, манна, Саха сиригэр “Земскэй учуутал” бырагырааматынан кэлбитим.
– Олоххун бүтүннүү үүнэр көлүөнэни иитиигэ анаабыт эбиккин.
– Отучча сыл төрөөбүт дойдубар үлэлээтим. Бэйэм дьиэ кэргэннээхпин. Кэргэмминиин икки уол оҕолоохпут. Кэргэним биэнсийэҕэ тахсан баран, миигин батыһан, Кэптиҥҥэ кэлэн, оскуолаҕа харабынайдыыр. Улахан уолум Айрат инженер-программист идэлээх, кыра уол Идель – экэнэмиис-менеджер. Иккиэн Уфатааҕы судаарыстыбаннай авиационнай-тэхиниичэскэй институту бүтэрбиттэрэ, бэйэлэрэ туспа ыаллар, оҕолордоохтор, Уфа куоракка олохсуйбуттара.
– Тоҕо чуолаан “Земскэй учуутал” бырагыраамаҕа киирсэргэ санаммыккыный? Тугу эрэ уларытыаххын баҕарбытыҥ дуу эбэтэр сэбиэскэй саҕанааҕы курдук арамаантыка угуйбута дуу? Биитэр харчы боппуруоһа кыһарыйбыта дуу?
– Мин тоҕо “Земскэй учууталы” талан Саха сиригэр кэлбиппиний диэ? Биирдэ олохтоох тэлэбиидэнньэ ханаалыгар земскэй учууталлар тустарынан биэриини түбэһэ көрдүм уонна эмискэ “тоҕо мин маннык наадалаах куонкуруска кыттарым табыллыбатый?” диэн санаатым. Кинилэр учууталга наадыйаллар, онон мин туһалаах буолуохпун сөп. Иккис өттүнэн, олохпор туох эрэ уларытыыны киллэрэн, тулалыыр эйгэбин уларытыах, саҥаны, сонуну көрөр баҕалааҕым, уонна, биллэн турар, үп-харчы хайа да киһиэхэ улахан оруоллаах. Мин сайаапкабын үс эрэгийиэҥҥэ биэрбитим, икки эрэгийиэҥҥэ сайаапкам кыайыылаах буолбута, оттон бииригэр биир докумуон тиийбэккэ хапсыбатаҕым. Саха сирин “үрдүк хамнастаах уонна толору хааччылыылаах” дьиэнэн хааччыйаллар диэн талбытым. Түүрдүү тыллаах, аймахтыы сахаларга барарым эмиэ улахан оруолу оонньообута.
2022 сыллаахха хантараак баттаһан, Горнай улууһун Кэптин оскуолатыгар үлэлии кэлбитим. Кэлиэхпиттэн, үөрэх кэбиниэтин салайабын, оскуола гуманитарнай сыыкылларын метод-холбоһугун салайабын, аангылыйа тылыгар Бүтүн Арассыыйатааҕы оскуола олимпиадатын уонна “Инникигэ хардыы” НПК муниципальнай түһүмэхтэрин эспиэрэбин.
Олоххо актыыбынай көрүүлээхпин. Башкортостаҥҥа урут-уруккуттан “Биир ньыгыл” чилиэнэбин, усунуоспун чиэһинэйдик уонна көтүппэккэ төлүүр баартыйа кэккэтин киһитэбин.
– Чахчы, биир сиргэ түптээн олороргун сөбү-лээбэт, барыга барытыгар ылсар быһыылааххын.
– 2023 сыллаахха I өрөспүүбүлүкэтээҕи “Земскэй учуутал. Профессионаллар холбоһуктара” пуорумҥа кыттыбытым, пуорум чэрчитинэн земскэй учууталлар куурустарыгар “Оҕолору аангылыйа тылыгар уһуйуу саҕаланыытыгар хайдах үөрэтэбит?” диэн дакылааттаабытым. Муниципальнай түһүмэххэ Уһуйааччы сылыгар 4-с кылаастарга аһаҕас уруок ыыппытым. Араас кэмпириэнсийэлэргэ, сэминээрдэргэ кыттан умса түспүтүм. Ол эбэтэр, кэллэ-кэлээт, үлэ үөһүгэр сылдьыбытым. Биллэн турар, нэһилиэк уонна оскуола олоҕор көхтөөхтүк кыттабын. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ В.В. Путины кытары көрсүһүүгэ ыҥырыллыбытым да – ити баҕа санаам туолбатаҕа. Ол оннугар Саха сирин үөрэҕин миниистирэ Ньургууна Соколованы кытары көрсүһүүгэ ыҥырыллан астыммытым. Билигин бу сыл ыам ыйыттан саҕаламмыт “Учуутал – өрүү” нац-бырайыакка кыттабын, “Земскэй учуутал – кыра нэһилинньэлээх пууннарга үлэлиир педагогтар устуоруйалара” диэн түһүмэххэ.
– Саха сиригэр кэлиэҥ иннинэ туох өйдөбүллээх этигиний? Быыкаа, суола-ииһэ мөлтөх сиргэ бараргыттан толлубатаҕыҥ дуо?
– Мин хантараак түһэрсэрбэр Саха сирэ төрөөбүт дойдубуттан тыһыынчанан килэмиэтир ыраах уонна тоһуттар тымныылаах диэн билэр этим. Ол эрээри тымныыттан олох куттамматаҕым, тоҕо диэтэххэ, тымныыны сөбүлүүбүн. Баҕар, ол да иһин Саха сирин талбытым буолуо. Манна кэлиэм иннинэ олохтоохтор унтуулаах, хап-халыҥ түүлээх таҥастаах сылдьаллар, аны туран, кыбыстыам иһин, “нэһилиэктэр икки ардыларыгар табанан сылдьаллар” дии саныырым (күлэр). Биллэн турар, улаханнык алҕаһаабыт этим: омук тупсаҕай массыыналарынан сылдьаллар, суол алдьанар түгэнигэр бары УАЗ массыынаҕа көһөллөр. Аны туран, мин Горнай улууһа ааттаах буолан баран, Кэптин хайалаах сиргэ турара буолуо дии санаабытым. Онтум манна биир да хайа суох эбит. Мин төрөөбүт дойдум үрдүк хайалар быыстарыгар турар, онон “үөрүйэх сирбэр тиийэбин” дии санаатаҕым дии. Айылҕата хайдах эрэ Башкортостан айылҕатыгар майгынныыр курдук. Наһаа кэрэ айылҕалаах! Ордук мин сөбүлүүр көмүс күһүммэр тупсан, киэргэйэн кэлэргэ дылы!
– Адаптацияны хайдах ааспыккыный?
– Бастаан утаа наһаа ыарахан этэ. Дьиҥэ, мин эрдэттэн сэрэйэн да билэр буоллаҕым: хаһан да үктэммэтэх, биир да билэр киһим суох сиригэр, саҥа кэлэктиипкэ тиийэрбин. Сорох уустук түгэннэргэ төттөрү төннүөх да санаалар киирбиттэрэ. Ордук суол-иис мөлтөөтөҕүнэ, кырдьаҕас ийэм аттыгар баар буолуохпун баҕарарым (кини оччолорго 90 саастааҕа), уопсайынан, мин үөрэммит эйгэбин суохтуурум. Ол эрээри, миигин кыбартыыраҕа ыаллыы олорор кэллиэгэм олус күүскэ өйөөбүтэ. Оскуолам дириэктэрин өйөбүлэ Кэптиҥҥэ хааларбар көмөлөспүтэ.
Дьиэ-уот кыһалҕалара, уустуктар ханна барыахтарай? Баар бөҕө буоллахтара. Онтубун оскуолам дириэктэрэ быһаара олорбута, онтон кэргэним кэлэн, барытын кини быһаарар.
– Эрдэ башкир, оттон билигин саха оҕолорун үөрэтэҕин. Уратылаахтар дуу? Үөрэххэ сыһыаннарыгар, темпераменнарыгар, омук тылыгар сыһыаннарыгар?
– Миэхэ оҕолор ханна да биирдэр. Мин Башкортостаҥҥа олорбут сэлиэнньэбэр араас омук олорор. Кэптин оҕолоро наһаа эйэҕэстэр, үтүө санаалаахтар, интэриэһинэйдэр, булугас өйдөөхтөр, айар дьоҕурдаахтар, көхтөөхтөр, успуорду наһаа сөбүлүүллэр. Манна омук тылын эмиэ наһаа интэриэһиргээн, дьаныһан үөрэтэллэр. Саха сиригэр оҕону алаадьы курдук эргитэ сылдьан, лиичинэс быһыытынан сайыннарарга бэрт элбэх араас тэрээһиннэри, күрэхтэри, куонкурустары, бырайыактары, билим-быраактыка кэмпириэнсийэлэрин ыыталлар. Кинилэр оннооҕор Москубаҕа тиийэн кэмпириэнсийэҕэ дакылаат ааҕар кыахтаахтар. Онуоха төрөппүт уонна оскуола олус көмөлөһөр, өйүүр эбит. Ити наһаа үчүгэй! Үөрэх уонна иитии быстыспат ситимнээхтэр.
– Кэптин оскуолата, үгүс тыа сирин оскуолаларын курдук, аҕыйах үөрэнээччилээх. Ити харгыс буолар дуу?
– Бэйэм тыа сиригэр үлэлээтэҕим дии. Ол эрээри наһаа элбэх оҕолоох кылааска үлэлиир хайдах курдук уустугун өйдүүбүн. Улахан оскуолаларга учуутал уруок устата, наай гыннар, 3–4 эрэ оҕону нэһиилэ ыйытан хаалыаҕа. Оттон аҕыйах оҕолоох тыа оскуолатыгар кими да арыылаан хаалларбакка, хас биирдии оҕону кытары ыкса үлэлэһэригэр кыах бэриллэр. Холобур, аангылыйа тылын уруогар хас биирдии үөрэнээччигэ таһымынан көрөн сорудахтардаах карточканы биэрэр, ону толорор кэмнэригэр, хаалбыт оҕоҕо быһааран көмөлөһөр. Бырайыактыыр уонна чинчийэр үлэни ылан көрүөххэ. Аҕыйах оҕолоох кылааска хас биирдии оҕо бэйэтин түһүмэҕэр эппиэттиир мини-бырайыактары тэрийэр судургу. Холобур, “Биһиги нэһилиэкпит устуоруйата”: биир оҕо интервью хомуйар, иккис – былыргы, саһарбыт хаартыскалары, үһүс – каарта оҥорор, төрдүс – тиэкиһи суруйар. Ону холбоон, бары кыттыһан биир улахан үлэни кыайаллар. Чэ, ити курдук, хаачыстыбалаах үөрэҕи, билиини биэрэргэ кыах толору бэриллэр. Учуутал айымньылаах сыһыана эрэ наада.
– Аангылыйа тыла саха тыатыгар экзотика дуу, булгуччу наадалаах, үөрэтиллиэхтээх диэн дуу?
– Аангылыйа тыла – экзотика буолбатах, аан дойду суолун аһар үстүрүмүөн. Чэ, баҕар, күннээҕи олоххо туттуллубат да буоллун. Холобур, тиэхиньикэҕэ, онлайн-куурустарга, билим ыстатыйаларыгар, бырагыраамалар интерфейстэригэр буоллун, үксүн аангылыйа тылынан бэриллэр. Оҕо төрөөбүт нэһилиэгиттэн да ыраах тэлэһийбэт буоллаҕына, кини онлайн үөрэниэн, үөрэтэр видеолары көрүөн, күрэхтэргэ кыттыан сөп. Агрономия, бэтэринээрийэ, экология, АйТи, туризм – барытыгар аангылыйа тылын билиини ирдииллэр, аан дойду быраактыкатыгар, граннарга, стажировкаларга кыттарга кыаҕы биэрэр. Бу тыл көмөтүнэн оҕолор атын култуураны билэллэр, омук оҕолорун кытары суруйсуохтарын, кэпсэтиэхтэрин, норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыактарга кыттыахтарын сөп. Тылы билии өйү, логиканы эрчийэр, тутулу иһиттэн көрөр кыаҕы биэрэр – бу барыта инники идэттэн тутулуга суох хайаан да наадалаах уонна туһалаах.
Мин оҕолору омук тылын билиигэ маннык көҕүлүүбүн: бастаан ситиһиллиэн сөптөөх сыалы туруорабын: “Нэдиэлэ иһигэр 10 саҥа тылы билиэҕиҥ уонна бэйэҕит тускутунан биир чахчыны кэпсээҥ”. Ити прогресс (ситиһии) барарын өйдүүллэригэр көмөлөөх. Холобур, аангылыйа тылын көмөтүнэн Саха сириттэн сылдьар ситиһиилээх дьон устуоруйаларын булуҥ: учуонайдар, спортсменнар, блогердар. Субтитрдаах тэттик видеолары көрүҥ, аангылыйа тыллаах, бэйэҕит интэриэһиргиир ханаалларгытыгар суруйтарыҥ, онлайн-куурустарга кыттыҥ, бу тылынан ырыалары истиҥ уо.д.а. Чахчы, тылы үөрэтэргэ кынаттаналлар. Аны туран, икки тыллаах (билингв) оҕолор атын омук тылын судургутук үөрэтэр, ылынар буолаллар. Төрөөбүт тылын билэр оҕо атын омук тылын судургутук үөрэтэр.
– Саха тылын билбэт киһиэхэ, сахалыы эйгэҕэ сылдьар туох уустуктааҕый?
– Эн билбэт тылгынан эрэ кэпсэтэр эйгэҕэ кэлэн тылбаасчыт, “илии-атах” көмөтүнэн өйдөһүү – нуорма. Ити киһини нымса буоларга, сатабылга уонна култуураны, үгэһи убаастыырга үөрэтэр. Ол эрээри, уустуктар баар буолаллар, тулаҕар тугу кэпсэтэллэрин өйдөөбөккө хаалан хаалаҕын. Мин сахалыы кэпсэтэргэ үөрэнэр олус баҕалаахпын. Ол эрээри, миэхэ наһаа уустук тыл, дьиҥэ, уруулуу, түүрдүү тыл буоламмын, майгыннаһар тылларбыт элбэхтэр да буоллар. Мин биир үөрэнээччим башкир уонна саха тылын тэҥнээн, чинчийэр үлэ суруйбута уонна онтун Казань куоракка аангылыйалыы тылынан көмүскээбитэ.
Сахалыы кэпсэттэхтэринэ, мин сорох түгэни холкутук өйдүүбүн. Сороҕор, өйдөспөтөхпүтүнэ, холобур, төрөппүттэри кытары кэпсэтэрбэр, тылбаасчыт көмөтүгэр көрдөһөрбөр тиийэбин. Мин саха тылын күннэтэ туһана сатыыбын – сахалыы дорооболоһобун, сороҕу уруок кэмигэр сахалыы сэмэлээн да ылабын. Оҕолор “эн хантан билэҕиний?” диэн соһуйаллар, онтон үөрэллэр. Ити ытыктабыллаах эйгэни үөскэтэр уонна оҕолор, төһө да аангылыйа тылын үөрэттэллэр, төрөөбүт тылларынан киэн тутталларыгар көмөлөһөр.
– Эн тымныыттан олох чаҕыйбатаҕым диэбитиҥ. Оттон бастакы кыһыҥҥын хайдах аһарбыккыный?
– Башкирияҕа кыһыммыт эмиэ тыйыс ээ, ол эрээри бэрт кыратык ... -35О ...-40ОC тымныы түһэр. Онно холоотоххо, Саха сирин тымныыта – олох атын таһым. Манна тыала наһаа күүстээх буолбатах уонна салгын сиигэ намыһах. Мин Саха сирин киин өттүгэр кэлбит буоламмын, төрөөбүт дойдубар курдук таҥныбытым. Оттон кураан салгын уонна тэмпэрэтиирэлэр араастаһыылара (таһырдьа -40О, дьиэҕэ +22О) тириибин хаҕылатар, хайа барар, хатырыктанар. Саха сирин кыһына элбэх белоктаах уонна сыалаах аһы сииргэ үөрэттэ: эти, балыгы, ынах арыытын, эриэхэни. Ити “ыргыччы тотоору” буолбакка, эниэргийэни уонна сылааһы тутарга наадалаах эбит. Эт-хаан тымныыга үөрэнэр. Эппитим курдук, мин куйааһы, итиини олох сөбүлээбэппин – тымныым ордук.
– Саха аһын амсайдыҥ?
– Биллэн турар. Мин тыаҕа олорор буоллаҕым. Саха куукуната – эт-балык, үрүҥ ас, уопсайынан, хотугу айылҕа биэрбит уонна тыйыс усулуобуйаҕа харайарга, астыырга үөрүйэх бородуукталар. Мин манна кыһыллар балыгы бастаан амсайдым: тууччах, муксуун, чыыр уонна тоҥ быар. Наһаа сөбүлээтим. Күөрчэх астыырга бэрт судургу курдук эбит да, наһаа минньигэс буолар эбит. Арай иһи уонна хааны наһаа сэҥээрбэтим. Башкирдар куукунабытыгар майгынныыр элбэх. Холобур, кымыс, дэриэбинэ халбаһыта (тултырма) – быар, тыҥа, сүрэх, эт эриллэн угуллар. “Саха сиригэр саҥа кэлбит дьон саха куукунатыгар аргыый аҕайдык үөрэнэҕин” дииллэр: бастаан кыра-кыралаан, онтон бу “хотугулуу истиҥи, судургуну”, натуральнайы сыаналаан бараҕын уонна, үөрэнэн хаалан, суохтуур буолаҕын. Мин итини кытары толору сөпсөһөбүн.
– Саха култууратыгар, үгэһигэр “сыһынныҥ” дуо? Баҕар, ыһыахтарга эҥин сылдьыбытыҥ буолуо?
– Мин санаабар, “земскэй учуутал” – билиҥҥи кэм дьоруойа. Тоҕо диэтэххэ, саҥа сиргэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ, кэлэктиипкэ үөрэнэҕин, кинилэри кытары уопсай тылы булуоххун наада. Бу бырагыраама көмөтүнэн мин төрүт үгэстэрин ытыктыыр, олус үтүө санаалаах, эйэҕэс, кэпсэтинньэҥ, төрөөбүт дойдуларын, айылҕаларын таптыыр, ытыктыыр ураты дьону кытары алтыһарбыттан наһаа дьоллоохпун! Кэптиҥҥэ сахалыы үгэһи, сиэри-туому кытары сыһыаннаах олус элбэх тэрээһиннэр буолаллар. Ол иһигэр ыһыах, Ньукуолун күнэ уо.д.а. Аҕам саастаахтарга наһаа ураты болҕомтолоохтор. Хас биирдии тэрээһиҥҥэ мааны ыалдьыт быһыытынан ыҥыраллар, эҕэрдэлииллэр, бэлэх-туһах туттараллар. Оскуолабытыгар волонтер оҕолор куруук аһымал көмөҕө бараллар.
Саха сиригэр олорбокко эрэ, билигин киһи ыһыах туһунан элбэҕи билиэн сөп. Ол эрээри, бу ураты бырааһынньыкка сылдьыы – олох атын, хайдах эрэ ураты турукка киирэҕин. Ыһыах ыалдьыттара, чахчы, “кэнсиэр, маассабай тэрээһин” эрэ курдук ылымматтар, бу – чахчы, төрүт үгэстэри, сиэри-туому ситимниир бырааһынньык.
Биһиги оскуолабытыгар сыл ахсын Духуобунас күнүн бэлиэтиибит. Манна оскуола уонна оҕолор эрдэттэн бэрт эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһаллар: оһуокай, алгыс, өрөгөй ырыата толоруллар, ааҕыы күрэҕэ, уһун суһуохтар күрэхтэрэ, саха суруйааччыларын, поэттарын, олоҥхоһуттары билиигэ күрэх ыытыллар. Ити оҕону төрүт култуураҕа сыһыарарга олус улахан суолталаах дии саныыбын.
– Эйигин Кэптиҥҥэ хайдах көрсүбүттэрэй?
– Бэрт истиҥник, ол эрээри аймалҕана, сүпсүлгэнэ суох. Кэптиҥҥэ билбэт киһини кууспутунан көрсө түһэр сатамньыта суох – бастаан утаа кэтииллэр. Бастакы нэдиэлэбэр бэрт холкутук санаммытым, ол эрээри туораттан салгымтыата суох болҕомто баарын сэрэйэрим: тымныыга хайдах таҥнарбын, “соҕотоҕун учууталлар уопсайдарыгар тэһийэр дуо?” диэн кэтииллэрэ. Ким даҕаны ону-маны ыйыталаһан, туоһулаһан саба түспэтэҕэ, ол эрээри сэҥээрбэт, кыһаллыбат буолуу адьас суоҕа – арааһа, чуумпутук кыһаныы (ону мин бытархай да түгэннэргэ билбитим) баара диэхпин сөп. Миэхэ барытыгар бастакы кэммэр ыалым, кэллиэгэм Екатерина Егоровна Дохунаева күүс-көмө буолбута. Бэтэрээн-педагог Федора Герасимовна Павлова өйөбүлэ, сүбэлэрэ, болҕомтото, истиҥ сыһыана мин манна оннубун буларбар күүс-көмө буолбуттара. Кинилиин дьүөгэлэстибит. Оҕолор – миигин нэһилиэк дьонун-сэргэтин кытары ситимниир сүрүн “муостам” буолбуттара. Нэһилиэккэ бары бэйэ-бэйэлэрин билсэллэр, үөрэнээччилэргинэн кини дьиэ кэргэнигэр тахсаҕын. Төрөппүт мунньаҕар кинилэр тустарынан элбэҕи билэҕин.
– Дойдулаах киһи ахтарыҥ ханна барыай. Ордук тугу ахтаҕыный? Саха сириттэн төннөр түгэҥҥэр мантан тугу илдьэ барыаҥ этэй?
– Биллэн турар, ахтабын. Куруук аттыбар сылдьыбыт дьоммун: уолаттарбын, сиэннэрбин, аймахтарбын, ыалларбын, кэллиэгэлэрбин. Аны туран, дойдум сытын ахтар эбиппин. Биһиэхэ липа бэс ыйыгар силигилии ситэригэр тула наһаа үчүгэй сыт дыргыйар. Оттон Кэптиҥҥэ төһө да айылҕабыт майгыннаспытын иһин – оннук суох. Ийэм бэрэскитин, башкир мүөттээх, куруттаах (хаппыт иэдьэгэй. Д.И.), черемухалаах, сылабаарга оргуйбут үүттээх чэйи. Дьиэҕэ төһө да нууччалыы кэпсэттэрбит, төрөөбүт дэриэбинэҕэр башкирдыы саҥаралларын истэр наһаа үчүгэй буолааччы. Ити өйбөр-санаабар олорон хаалбыт. Ону суохтуур эбиппин. Кэптиҥҥэ бары сахалыы саҥараллар – наһаа кырасыабай, ырыа курдук кутуллар тыл, ол эрээри миэхэ – туора тыл. Мин сорох сахалыы тылы күннэтэ туттабын – “үтүө күнүнэн”, “махтал” эҥин курдуктары, онтон дьон наһаа үөрэр. Маннааҕы алаастар, халыҥ тайҕа киһини сөхтөрөллөр, ол эрээри, киһи оҕо эрдэҕиттэн үөрэммитин син биир ахтар эбит.
Саха сириттэн тугу илдьэ барыам этэй? Кыраны сыаналыыры, кыраттан үөрэри. Саас суол хаайдаҕына, бородууктаны биир нэдиэлэҕэ аҕалаллар, сибиэһэй килиэп – туһунан сабыытыйа. Оҕолор -45 кыраадыска төрөппүт арыала суох, бэйэлэрэ кэлэллэр – ити миэхэ мотивация туһунан өйдөбүлбүн уларытта.
Оһуокай. Ыһыах – бу бырааһынньык эрэ буолбатах, бу – олох ураты, тылынан этиллибэт турукка киирии. Илии илииттэн ылсыһан, биир тэтиминэн оһуокайдаан бардахтарына, арааһа, “аан дойду оһуокай быһыылаах” дии саныыгын. Итини киһи тылынан кыайан быһаарбат, ону бэйэҕинэн билиэххин эрэ наада. Мин итини ахтыы курдук буолбакка, ураты иэйии курдук илдьэ барыам. Уопсай санаа, сомоҕолоһуу. Бары бэйэ-бэйэлэрин кытары сибээстээх нэһилиэккэ, эн “бииргэ олоруу” диэн умнулла быһыытыйбыт өйдөбүл тугун, хайдаҕын өйдүүгүн эбит. Кыараҕас буоллун, ыарахан буоллун – син биир эн соҕотох буолбатаххын, наадалааххын билэҕин. Сорох сахалыы тылы уонна үөрүйэҕи. Оһоҕу оттуу, үс бүк халыҥнык таҥныы, “пожалуйста” оннугар “баһаалыста” – ити эн Саха сириттэн да бардаххына, хайдах да умнуллубат, сөҥөн хаалар эбит. Саха сирэ эйигин син биир кураанах ыыппат, эйиэхэ үйэ тухары умнуллубат түгэннэри бэлэхтиир.
– Кэптин оскуолатыттан ордук чорботор, ситиһиилэринэн киэн туттар оҕолордооххун дуо?
– Миигин өйүүр оҕолор-доохпун. Ити учууталга наһаа суолталаах. Айаан Михайлов, Люция Андреева, Камилла Егорова, Алексена Заровняева, Яков Аммосов. Киһи чахчы киэн туттар оҕолоро. Оҕолорум 4 сыл устатыгар улуустааҕыттан саҕалаан норуоттар икки ардыларынааҕы араас олимпиадаларга, куонкурустарга, НПК-ларга тиийэ ситиһиилээхтик кыттан кэллилэр. Москубаҕа, Казаньҥа тиийэ ситиһиилэрдээхпит. Былырыын мин салайар кылааһым улуус баһылыгын граныгар “Сыл саамай бастыҥ кылааһа” күрэххэ кыттан, үһүс буолан харчынан бириэмийэлэммиппит. Былырыын Камилла Егорова аангылыйа тылыгар СКЭ-ни ситиһиилээхтик туттаран ХИФУ-га үөрэнэ киирбитэ. Мин оҕолору таптыыбын, кинилэргэ билиини биэрэрбин сөбүлүүбүн, ол иһин үлэбин таптыыбын!
Ити – мин олоҕум сорҕото.
Онон үөрэнээччилэрбэр барыларыгар махталым муҥура суох.
Түгэнинэн туһанан, кэллиэгэлэрбин Учуутал күнүнэн истиҥник эҕэрдэлиибин! Сыралаах үлэҕит сөпкө сыаналанарыгар, махталлаах үөрэнээччилэри уонна төрөөбүт дойдубут инникитин түстүүр дьоһуннаах дьону иитэн таһаараргытыгар баҕарабын.
Дмитрий ИВАНОВ сэһэргэстэ.
Хаартыска: дьоруой тус архыыбыттан.
