Атырдьах ыйын 24 күнүгэр Саха сирин, бүтүн дойду даҕаны устуоруйатын уларыппыт киһи төрөөбүтэ 115 сыл бэлиэтэммитэ. Семен Захарович Борисов – саха түҥ тыаттыттан төрүттээх баартыйа сэмэй үлэһитэ – биир эппиэттээх түгэҥҥэ тоҥ тайҕаны аан дойду алмааһын эргийэр киинигэр кубулутарга эппиэтинэһи ылыммыт киһи. Кини геолог буолан илиитигэр кирканы туппатаҕа. Ол гынан баран, ССКП Саха сиринээҕи обкомун бастакы сэкирэтээрэ буолан олорон, өрөспүүбүлүкэ дьылҕатын уларыппыт “хаамыскалары” Москубаҕа илдьибитэ.
НЭҺИЛИЭКТЭН – УЛАХАН БЭЛИИТИКЭҔЭ
С.З. Борисов 1911 с. атырдьах ыйын 24 к. Мэҥэ Хаҥалас Тыыллыматыгар дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Оччолорго Саха сирэ империя биир саамай хаалынньаҥ түөлбэтэ буолан турара. Онон тыа дьадаҥы уола дьоҥҥэ-сэргэ тахсарын туһугар дьулуур уонна сүрэхтээх буолуу эрэйиллэрэ. Дьэ, ол баҕас киниэхэ баара. С.Борисов боростуой хомсомуол актыбыыһыттан өрөспүүбүлүкэ үрдүкү дуоһунастарыгар тиийэ үүммүтэ. 1946—1948 уонна 1950—1951 сс. Саха АССР СНК-тын салайбыта, 1951 с. ыам ыйыгар обком бастакы сэкирэтээрэ буолбута, 18 сыл кэриҥэ өрөспүүбүлүкэни салайбыта.
СААМАЙ СУОЛТАЛААХ БЫҺААРЫЫ
1950-с сс. Амакинскай эспэдииссийэ геологтара Саха сиригэр бастакы алмааһы булбуттара. Дьиҥэр, ол сөҕүмэр бэлиэ түгэн этэ эрээри, дьыала дьиҥнээх быһаарыыга тиийиэ ырааҕа. Москуба атын кыһалҕанан дьарыктанара, киһитэ-сүөһүтэ суох ирбэт тоҥноох сиргэ үп-харчы көрөн сир баайы хостуу охсорго тиэтэйбэтэ. Бириэмэ ааһан испитэ.
Семен Борисов бытаарар өрөспүүбүлүкэ кэскилигэр охсуулаах буолуон сөбүн өйдөөн, 1956 с. 32 саамай улахан алмааһы ылбыта да, боростуой бартыбыалыгар уктан баран, туох да ыҥырыыны күүппэккэ, Москубаҕа тиийэн ССКП КК бастакы сэкирэтээрэ Н.С. Хрущевка киирэри ситиспитэ. Ол көрсүһүү элбэҕи уларыппыта. Хрущев эргэ бартыбыалы тутан киирбит Борисовы көрөн баран, устуоруйаҕа киирбит тылларын эппитэ: “Чэ, көрдөр таастаргын, саха Борисов!” Ити тылларга үгэргээһин да, сэҥээрии да, итэҕэйбэт буолуу да тэҥинэн иһиллибитэ. Ол эрээри, Борисов бэйэ бодотун ыһыктыбатаҕа, бартыбыалын остуолга чөкө ууран баран, арыйа баттаабыта.
Хрущев, оннооҕор буолуоҕу көрбүт киһи, чахчы, сөхпүтэ. Ол, саха тайҕатыттан көстүбүт таастар, Сэбиэскэй Сойуус тутулуга суох алмаастаах держава буолар кыахтааҕын туоһулара этилэр. С.З. Борисов ахтарынан, Политбюро чилиэннэрэ саха алмааһын туһунан бастаан ким эппитин-тыыммытын туһунан тута ууларыгар-хаардарыгар киирэн кэпсэтэн барбыттар.
“АЛМААСТАР УОННА СИРДЬИТТЭР”: СИРДЬИТ КЭБИНИЭТИТТЭН КӨРҮҮ
Ити быһаарыылаах кэм туһунан бэйэтин ахтыыларын Борисов 2000 с. тахсыбыт “Алмазы и вожди” документальнай сэһэнигэр суруйбута. Аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт, көҥүл атыыламматах кинигэ бүтүн эпоханы иһиттэн көрдөрөр, үрдүкү таһымҥа быһаарыылар хайдах ылыныллыбыттарын сырдатар ураты докумуон буолбута. Онно ойуулуур-дьүһүннүүр, киэргэтэр үгүс тыл суох, барыта хайдах баарынан, киинэҕэ көстөрдүү, ымпыгар-чымпыгар тиийэ суруллар. Борисов алмаас күлүмүн эрэ туһунан буолбакка, туохтан салларын, тугу эрэммэтин, хонуу лааҕырдарын кирин-хаҕын, Москуба кэбиниэттэрин тымныы тыынын ойуулуур.
Кинигэҕэ кини саха бастакы алмааастара Кириэмилгэ хайдах тиийбиттэрин эмиэ ахтар – суругунан, миниистирдэр кэбиниэттэрин нөҥүө буолбакка, боростуой бартыбыалга угуллан. Ол, чахчы, сэрэхтээх этэ. Өскөтүн Хрущев итэҕэйбэтэҕэ, Боросив илдьибит таастара уратыта суох көннөрү таастар эбитэ буоллар, кини карьерата онон бүтүөхтээҕэ. Ол гынан баран, кини саха алмааһын күүһүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ бэйэтигэр итэҕэйэрдии эрэнэрэ.
Кинигэҕэ үрдүкү салалтаҕа алмаастаах түбэлэргэ көрдүүр-эрэспиэккэлиир, тааһы хостуур үлэ боппуруостара хайдах быһаарыллыбыттара сэһэргэнэр. Семен Захарович дьон – киһи тулуйбат усулуобуйатыгар суолу-ииһи оҥорбут, аартыктары тэлбит, бөһүөлэктэри туппут, бастакы скважиналары үүттээбит геологтар, тутааччылар, суоппардар, лүөччүктэр – тустарынан эмиэ суруйар. Кини түһүүлээх түгэннэри кистээбэт: ситиһии кэлиэ диэн эрэммэккэ эбийиэктэн барбыт оробуочайдары, бытарҕан тымныыны, инфраструктурата суох кураанах тайҕаны. Ол эрээри, кини судаарыстыба өйүүр күүһүн билбит аҕыйах киһи быһаарыыта хайаны да сиҥнэриэн сөбүн эмиэ көрдөрөр.
КӨРСҮҺҮҮ КЭННЭ: САҤА ЭПОХА
Хрущевтуун көрсүһүү түмүгэ күүппүтүнээҕэр үтүө түмүктээх буолбута. 1956 с. ахсынньытыгар Борисов ССКП КК пленумугар саха алмааһын туһунан тыл эппитэ. Баһаарыы тута ылыныллыбыта. Сир баайын баһылыыр үлэ саҕаламмыта, “Якуталмаз” трест тэриллибитэ, Мииринэй куорат тутуллан барбыта. С.З. Борисов салалтатынан алмаас бырамыысыланнаһын олуга охсуллубута, алмааһы хостуур бастакы баабырыкалар, карьердар тутуллубуттара, Ленскэй – Мииринэй уонна Бүлүү ГЭС-ин суола оҥоһуллубута. Саха сирэ хаалынньаҥ кырыы сиртэн сойуус суолталаах индустрия киинэ буолбута.
Семен Борисов былааска 1965 с. диэри олорбута. Дойдуга киллэрбит кылаатын иһин иккитэ Ленин, үстэ Үлэ Кыһыл Знамята уонна “Бочуот Знага” уордьаннарынан, элбэх мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ол гынан баран кини сүрүн наҕараадата сайдыы саҥа таһымыгар тахсыбыт саҥа Саха сирэ буолбута.
ТААСКА СУОРУЛЛУБУТ ӨЙДӨБҮЛ
С.З. Борисов 1999 с. алтынньы 7 күнүгэр өлбүтэ. Кини туһунан өйдөбүл кинигэлэригэр эрэ буолбакка, дьон өйүгэр эмиэ хаалбыта. 2011 с., Борисов төрөөбүтэ 100 сылыгар, төрөөбүт Лоомтукатыгар бүүһүн туруорбуттара. Көҕүлээһини АЛРОСА өйөөбүтэ – ала-чуо хампаанньа өйөбүлүнэн пааматынньык оҥоһуллубута. 2017 с., “Якуталмаз” трест 60 сылыгар, Мииринэйгэ “Алмаз” култуура дыбарыаһыгар кини өйдөбүнньүк дуоската арыллыбыта. Ол аҥаардас ытыктабыл көстүүтэ эрэ буолбатах, ол – хас биирдии куорат төрүттээбит аҕалааҕын санатар бэлиэ. Мииринэй оннук аҕатынан Москубаҕа 32 алмааһы боростуой бартыбыалыгар уктан тиийэн: “Көрүҥ, бу биһиги кэскилбит”, – диэбит киһи буолар.
2022 с. Дьокуускайга Семен Борисов пааматынньыга турбута. Кини курдьук дьон суол-ииһэ суох сүтэн-симэлийэн хаалбаттар. Кинилэр таастан суоруллан, тимиринэн кутуллан, уулусса аатыгар иҥэн үйэлэргэ хаалаллар.
“АҔАБЫТ БИҺИЭХЭ КӨННӨРҮ КИҺИ ЭТЭ”
С.З. Борисов үбүлүөйдээх күнүн көрсө, биһиги кини уола Семены кытта билистибит. Семен Семенович Москубаҕа олорор. Онон төлөпүөнүнэн аҕатын, кини дьиэтигэр хайдаҕын, о.д.а. кэпсэттибит.
– Семен Захарович күннээҕи олоҕор хайдаҕай? Эһигини кытта бириэмэтин хайдах атаарарай?
– Дьиэбит иһигэр кини уһулуччулаах личноһын билбэт этибит. Аҕа аҕа курдук этэ: сэмэй, үтүө сүрэхтээх, сиэрдээх. Дьиэбитигэр мэлдьи аймахтарбыт олороллоро – аҕабыт кими да батан ыыппат этэ. Үлэтинэн элбэхтик айанныыра, утуйбуппут кэннэ хойут кэлэрэ. Ол эрээри, өрөбүлүн биһигинниин атаарара – тыаҕа тахсарбыт, өрүскэ киирэн шашлыктыырбыт. Кыдьыктаах сааһыт, балыксыт этэ, биһигини илдьэ сылдьааччы.
– Сэрии, уустук сыллар туһунан кэпсээччи дуо?
– Улааппыппыт эрэ кэннэ кэпсиирэ. Кураан, көһөрүү, сут туһунан ахтара, ол киниэхэ эмиэ ыар сыллар этэ.
– “Вожди и алмазы” кинигэтэ хайдах суруллубутай?
– 1965 с. солотуттан уурайбытын кэннэ, үтэн-анньан таһаарбыт каадырдара кэлин мунньубут уопутун суруйарыгар көрдөспүттэрэ. Суруйан барбыта эрээри, рукопиһин өр харайан сытыарбыта: Москуба, Дьокуускай эрэдээксийэлэрин барытын кэрийбитэ эрээри, ким да сэргээбэтэҕэ. Биирдэ типографияҕа тус хаартыскаларын биэрбитэ сураҕа суох сүппүтэ, ол ыар охсуу этэ. Сойуус ыһыллыбытын кэннэ үп-харчы да суоҕа: Павловскай реформатын кэннэ биэнсийэҕэ олорор төрөппүттэрбит уурунуута да суох хаалбыттара. Кинигэни таһаарарга биир дойдулаахтара – академик В.Ларионов, Ф.Охлопков, о.д.а. көмөлөспүттэрэ, рукопиһын биэрэригэр көрдөспүттэрэ. 2000 сс. кини икки кинигэтэ тахсыбыта. Ону аймахпыт Владимир Птицын бэчээккэ бэлэмнээбитэ.
– Кини олоҕун сүрүн дьыалата туох этэ дии саныыгын?
– Биллэн турар, алмааһы бырамыысыланнайдык баһылааһын. Барыта 1956 с. ахсынньытыгар, аҕам баартыйа Киин Кэмитиэтигэр сойуус миниистирдэрин кириитикэлээбитин кэннэ (оччолорго хорсун быһыы), саҕаламмыта. Салалта кинини итэҕэйбитэ, онтон ыла алмаас эпопеята саҕаламмыта. Оттон бүгүн АЛРОСА аан дойду алмааһы хостуур биир улахан тэрилтэтэ буолан олорор. Кини саҕана өссө СГУ арыллыбыта, суол-иис, ньиэп-гаас эйгэлэрэ сайдыбыттара, гаас ситимин, Дьокуускайга таас дьиэлэри тутуу саҕаламмыта. Ити кэмҥэ Москубаҕа Улахан тыйаатырга Саха сирин күннэрэ ыытыллыбыта, артыыстарбыт ССРС норуодунай артыыстара буолбуттара, спортсменнарбыт – сойуус чыпчаалларын дабайбыттара.
– Аҕаҥ Мэҥэ Хаҥалас Лоомтукатыттан төрүттээх...
– Лоомтука – Саха сирин биир уһулуччулаах сирэ. Онтон өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр үгүс үтүө киһи төрөөн-үүнэн тахсыбыта. Роман Васильев уонна Семен Назаров – иккиэн бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэллэрэ, Владимир Ларионов – сахаттан бастакы академик, Афанасий Кириллин – ФСБ миниистирэ, Юрий Баишев – Саха сиригэр успуорду сайыннарсыбыт үтүөлээх киһи, Аркадий Алексеев – аатырбыт спорстмен, Николай Лепчиков – Дьокуускай бочуоттаах олохтооҕо уо.д.а.
– Бэйэҥ тускунан кэпсээ эрэ.
– 1952 с. Дьокуускайга төрөөбүтүм. 1965 с. аҕабыт астаапкаҕа барбытын кэннэ, Москубаҕа көһөн кэлбиппит. Кини РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин сүбэһитэ буолбута. Мин манна үп институтун бүтэрбитим, ыал буолбутум, оҕолорбун улаатыннарбытым, аны, эһээ буоллум. Билигин аҕам олоҕун, үлэтин туһунан кэпсии, сырдата сатыыбын.
УСТУОРУЙАНЫ УЛАРЫППЫ КИҺИ
С.Борисов устуоруйата – баай да, диктатор да, анал идэтэ да суох киһи бүтүн эрэгийиэн устуоруйатын уларытыан сөбүн туоһута. С.З. Борисов төрөөбүтэ 115 сылыгар биһиги кинини кэбиниэккэ олорор чунуобунньук курдук буолбакка, үлэ-дьыала киһитин быһыытынан ахтабыт. Кини, бэл, хара тайҕа быыһыгар бүтүн куораты тутуохха, тыйыс тымныы сиртэн баайы сомсуохха уонна саамай сүрүнэ бэйэ сиригэр-дойдутугар эрэнии ханнык даҕаны дакылааттыыр суруктан күүстээҕин дакаастаабыта. Кини “Алмазы и вожди” кинигэтэ мөлүйүөнүнэн киһи дьылҕата быһаарыллар, оттон сирдьиттэр миниистирдэри эрэ буолбакка, түҥ тыаттан кэлбит, уоттаах харахтаах боростуой дьону эмиэ истэр эпохаларын туоһута буолар.
Ирина МЕДИЯЙНЕН, “Мирныйгазета.рф”.
