Саха сирин бырамыысыланнаһа эдэримсийэн, тэтимирэн иһэр. Билигин техникум уонна үрдүк үөрэх үгүс выпускнига үөрэҕин бүтэрэн баран эбэтэр аармыйа кэнниттэн баахта үлэтин талар. АЛРОСА иһинэн үлэлиир “Анаабыр алмаастара” хампаанньа “Майаат” бириискэтигэр элбэх, кэскиллээх ыччат үлэлиир. Кинилэр эппиэтинэһи сүгэн саҥа идиэйэлэри олоххо киллэрэллэр, карьера үктэллэрин эрэллээхтик дабайаллар.
Биир чаҕылхай холобур – “Хаптаһыннаах” учаастак саамай эдэр инженер-прораба, 23 саастаах Айдын Попов. Айдын Намнааҕы техникуму бүтэрбит, аармыйаҕа сулууспалаабыт уонна уһуйааччытын сүбэтинэн “Анаабыр алмаастарыгар” тиийбит. Саҥа дьупулуомун ылбыт эдэр киһини тута үлэҕэ ылбыттар. Кини аан бастаан баахтаҕа “Эбэлээх” учаастагар тиийбит. Онно өрөмүөнүнэн дьарыктаммыт, онтон уопутура түһэн баран, “Талахтаахха” көспүт. Билигин кини бэрт далааһыннаах үлэни-хамнаһы сүрүннүүр.
Айдын билигин үлэлии сылдьар “Хаптаһыннаах” учаастага – ураты. “Майаат” бириискэ атын учаастактарыттан уратыта диэн, онно аҥаардас кыһыл көмүһү эрэ хостууллар. Эдэр киһи диэтэххэ, уустук соругу толорор: учаастакка ыарахан уйуктаах тиэхиньикэ киирэр гарааһа тутулла турар. Айдын онно хампаанна сүрүн бэрэстэбиитэлэ буолан, бэдэрээччиттэри уонна тутууну – барытын хонтуруоллуур. Кини Уһук Хоту олохтоох эдэр дьон үлэлииригэр “идеальнай” усулуобуйа тэриллэн турар диир: күҥҥэ үстэ аһаталлар, хаачыстыбалаах анал таҥаһынан хааччыйаллар, үчүгэй хамнастаахтар. Баахтаҕа ол харчыны туттар сир суох буолан, харчыттан солкуобай да энчирэтиллибэккэ дьиэтигэр тиийэр эбит. Айдын мантан барар санаата суох. Тоҕо диэтэххэ, көмүс хостонор учаастагар үлэ – хара баһаам, бүтүө биллибэт.
Олохтоох ыччат оҥорон таһаарыы бары түһүмэҕэр-эйгэтигэр үүнэр-сайдар кыахтаах. Холобур, Өлүөхүмэттэн төрүттээх Павел Прокопьев тус сыаллаах үөрэнэр устудьуонтан саҕалаан салайааччыга тиийэ үүммүт. Оскуола кэннэ кини тус сыаллаах бырагырааманан Красноярскай куоракка Сибиирдээҕи федеральнай университекка “сир баайын байытыы” идэтигэр туттарсан киирбит. 2020 сыллаахха дьупулуомун ылан, аармыйаҕа сулууспалаан баран, бастаан утаа бырамыысыланнаска барарын саарбахтыы сылдьыбыт. Ол гынан баран, быһаарынан, “Анаабыр алмаастарыгар” тиийбит уонна сыыспатах. Билигин, үөрэҕин бүтэрбитэ баара-суоҕа түөрт сыл буолан баран, эдэр исписэлиис “Эбэлээх” учаастакка бүтүн байытар баабырыканы салайан олорор, күүстээх салайааччы быһыытынан үлэлиир.
Бириискэҕэ чопчу анал үөрэҕэ суох кэлэр эдэр дьону хампаанньа эмиэ таах хаалларбат. Мэҥэ Хаҥалас Майатыттан төрүттээх, 26 саастаах Станислав Цыпандин холобура ону туоһулуур.
Станислав ХИФУ Математика уонна информатика институтугар үөрэммит, аармыйаҕа сулууспалаабыт уонна билигин даҕаны хампаанньаҕа массыына силиэсэринэн үлэлии сылдьар убайын холобурунан, баахтаҕа үлэлии тиийбит. Станислав убайыттан ханнык оробуочай идэлээх дьон саамай элбэх хамнаһы аахсалларын ыйыппыт. Хоруйа – проходчиктар. Уол эксээмэни туттарбыт уонна “Молодо” учаастакка үлэҕэ киирбит. Биир сезон иһигэр эдэр киһи проходчигынан да, хайа оробуочайынан да үлэлээбит.
Ол үлэлии сылдьан бииргэ үөрэммит кылааһынньыга уматык-сымааска матырыйаалын ыскылаатыгар үлэлии сылдьарын көрөн, Станислав 5-с эрэсэрээттээх табаар эпэрээтэригэр үөрэнэн, номнуо төрдүс төгүлүн баахтаҕа барбыт. Көхтөөх, баҕалаах уолу салалта тута таба көрбүт: бүгүн кини баахтаҕа алтыс сырыытын баран эрэр. Ол гынан баран, бу сырыыга “Талахтаах” учаастак ГСМ ыскылаатын сэбиэдиссэйин быһыытынан. Бу улахан эппиэтинэстээх үлэ: учуот, тутуу-харайыы, уматыгы биэрии-кутуу, ону таһынан докумуон толоруута – барыта кини салалтатынан. Станислав бэрт түргэнник үүнэн-сайдан тахсыбытыттан кынаттанан, иллэҥ кэмигэр социальнай ситимҥэ блог устан таһаарар, онно кини үөлээннээхтэригэр уонна доҕотторугар Уһук Хотугу сиргэ хайдах үлэлиирин-хамсыырын бэрт судургу, тиийимтиэ тылынан кырдьыктаахтык кэпсиир.
“Манна эдэр дьоҥҥо аан барыта аһаҕас. Саамай сүрүнэ – киһи бэйэтэ үлэлиэн уонна сайдыан баҕарыахтаах”, – диэн уолаттар бары үтүктүспүт курдук этэллэр.
АЛРОСА “Анаабыр алмаастара” тэрилтэтэ ону эмиэ бигэргэтэр: өскөтүн эдэр дьон эппиэтинэстэн куттаммат, сайдыахтарын баҕарар уонна үтүө суобастаахтык үлэлиир буоллахтарына, хампаанньа үүнэргэ-сайдарга, үптэн-харчыттан тутулуга суох буоларга толору көмөлөһөр.
Баахта үлэһиттэрин хайдах аһаталлар?
Уһук Хоту сиргэ баахтанан үлэлиир дьон аһылыктара арыый ураты сыһыаны эрэйэр. Күүстээх үлэҕэ, тыйыс усулуобуйаҕа сылдьар дьон аһылыга элбэх калорийдаах буолуохтаах. Ол курдук, эр дьон күҥҥэ 4 250 ккал, оттон дьахталлар 3 500 ккал иҥэриниэхтээхтэр.
Онон аһылыктарын белога, сыата уонна углевода элбэх буолар:
Белок: эт, балык, үрүҥ ас;
Сыа: араас мас арыыта, эриэхэ;
Углевод: мэлиллибэтэх куруппа, мокоруон, хортуоппуй.
“Анаабыр алмаастарын” үлэһиттэрэ күҥҥэ үстэ итии аһылыгынан хааччыллаллар. Рациоҥҥа араас барыйааннаах нэдиэлэтээҕи меню киирэр. Холобур, сарсыарда араас хааһыны, нарезканы, гарнирдаах сүрүн бүлүүдэни, бурдук аһы сиэххэ сөп. Чэй, кофе, бэчиэнньэ уонна мүөт мэлдьи баар, күн устата төһөнү баҕарар үссэниэххэ сөп.
Хонууга-полигоҥҥа үлэлии сылдьар дьону миэстэтигэр тиийэн аһаталлар.
АЛРОСА алмаастаах бириискэлэрин учаастактарыгар идэлэрин дэгиттэр баһылаабыт биэкэрдэр үлэлиир буоланнар, кэлин бурдук ас арааһа биллэ элбээбит. Аны, үлэһиттэр ас хаачыстыбатыттан төһө астыналларын билэргэ сотору-сотору ыйытык ыытыллар.
Онон Уһук Хоту баахтаҕа үлэлиир дьону иҥэмтэлээх үчүгэй аһылыгынан хааччыйыы – хампаанньа үлэтин-хамнаһын биир ураты суолталаах хайысхата.
Алмаас бириискэтигэр үлэлиир вахтовик барабааны баһылаабыт
АЛРОСА иһинэн үлэлиир “Анаабыр алмаастара” хампаанньа Геохимияҕа лабаратыарыйатын начаалынньыгын солбуйааччы Евгений Саввин “Майаат” алмаастаах бириискэ “Эбэлээх” учаастагар үлэлиир. Кини симиэнэтин кэнниттэн үлэттэн сынньанаары, күннээҕи түбүктэн аралдьыйаары барабаан охсор, муусуканан үлүһүйэр, бириискэ иһигэр баахта үлэһиттэрин сүүмэрдээн, дьиҥнээх рок-бөлөҕү тэрийэр баҕа санаалаах.
Евгений “Анаабыр алмаастарыгар” 2018 сылтан үлэлиир. Ити кэм иһигэр кини үс идэни баһылаата: мэдиссиинэ, хиимийэ уонна дозиметрист-инженер. Евгений билигин геохимия лабаратыарыйатын салайар: экология, радиология уонна геохимия чинчийиилэрин ыытар, исписэлиистэр үлэлэрин аттарар, анаалыс-боруоба ылар эбээһинэстээх.
Кини идэтийбит мусукаан, барабанщик буолбатах. Барабаан охсорго баахтаҕа кэлэн эрэ баран үөрэммит. Киһи үөрэ соһуйара диэн, Евгений ону барытын интэриниэттэн көрөн баһылаабыт. Кэлин муусука кини биир умсуйар дьарыга буолбут, онтун өссө сайыннарыан, сатабылын чочуйуон баҕарар.
“Манна усулуобуйа барыта баар. Олус үчүгэй. Саамай сүрүнэ – бириэмэни халтай ыытымыахха наада”, – диир Евгений.
Бириискэ үлэһиттэрэ иллэҥ кэмнэригэр эрчиллэр саалаҕа, баанньыкка, бибилэтиэкэҕэ, оонньуур приставкалаах кулуупка сылдьыахтарын, билийээрдиэхтэрин, остуолга тиэнньистиэхтэрин сөп. Муусуканан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо акустическай, электро, бас-гитаралар, синтезатор, байаан уонна барабаан установката бааллар. Ону таһынан, манна кэмиттэн кэмигэр олохтоох артыыстар кэлэн кэнсиэрдээн бараллар, араас куонкурус, күрэхтэһии тэриллэр.
Евгений “баахта диэн аҥаардас күүстээх үлэ эрэ буолбатах, манна киһи бэйэтэ эмиэ сайдыан сөп” диир. Онон иллэҥ кэмигэр кинигэ ааҕар, буоксанан дьарыктанар, медитациялыыр, дьарыгын кэннэ баанньыкка сылдьар.
Биирдэ “интэриэскэ” диэн биллэриинэн 500 солк. блокфлейта атыылаһан учаастагар аҕалбыт уонна бэйэтин баҕатынан, сыралаах үлэтинэн хас да ырыаны сатаан оонньуур буолбут.
“Дьоллоох буоларга онтон ордук туох нааданый? Мин аан дойдуга саамай үчүгэй үлэлээх киһибин”, – диэн кини күлэр.
Евгений холобура баахта аҥаардас сыралаах үлэнэн хааччахтамматын туоһулуур. Киһи манна иллэҥ кэмигэр сөбүлүүр дьыалатынан дьарыктаныан, туох эрэ саҥаны билиэн, бириэмэни туһалаахтык атаарыан сөп.
Камила Михайлова, “Улус Медиа”.
