Бу хаартыскаҕа биһигини аһатан-сиэтэн улаатыннарбыт, кэлин бииргэ төрөөбүттэр оҕолорбутун, сиэннэрбитин эмиэ аһаппыт былыргы сэппэрээтэрбитинэн үүт эрийэ турабын. Сэппэрээтэри ийэм И.М. Дьячковская аҕатыгар, эһэбэр, холкуос бастыҥ булчута М.М. Дьячковскайга 50-с сылларга Горнай оройуонугар булка бастаабытыгар бириэмийэ биэрбиттэр. Дьиэ кэргэн реликвията, олус харыһыктаах тэрил буолан, бүтүн кэллэ. Балтыбар Г.Н. Степановаҕа турбутун кэргэмминиин сүбэлэһэн, уларсан аҕалан, сибиэһэй үүт ылан сүөгэйдии сылдьабыт.
“Альфа Лаваль” 1914 с. сахалыы угуйуга
Сүөгэй сиэри туран, сэппэрээтэрбиттэн устуоруйаны хасыһан былыргы “Альфа-Лаваль” оҥоһуктарыгар, Аан дойду бастакы сэриитин иннигэр Бодойбоҕо саха ынаҕын этин-үүтүн атыылаан, сахалар хайдах байан, олохторо көнөн испитигэр тиийиэм дии санаабатаҕым.
Сэппэрээтэрим билиҥҥэ диэри үчүгэйдик үлэлиир, эргиирин ыллаҕына, реактивнай сөмөлүөт курдук тыастанар. Сүөгэйин амтана маҕаһыыҥҥа атыыланар элэктэриичэскэй сэппэрээтэр киэниттэн атын, киһи дууһатын сылааһыттан, энэргиэтикэтиттэн эбии минньийэр курдук. Оҕолорбор үүт эрийэ турар хаартыскабын “эбэҕит, хос эһэҕит сэппэрээтэрэ сүөгэй сиэтэн эрэр” диэн суруйдум. Кыыһым “өйдүүбүн, кыра сылдьан эбэм сүөгэйдиирин өр олорон көрөр этим” диэн баран, интэриниэт киэҥ далайыттан 1914 с. Дьокуускайга бэчээттэммит “Арыыны үчүгэйдик иирдэр туґугар кылгас сүбэ” диэн Бетлинг сириибинэн сахалыы бэчээттэммит дьоҕус кинигэ тас хаҕын “манна үүт-үкчү ити эбээ сэппэрээтэрэ ойууламмыт” диэн ыытта. Уолум “олох оҕо сылдьан сиэбит сүөгэйим амтаннаах, ол сэпэрээтэр дуо?” диэн соһуйда.
Олус соһуйдум, сэппэрээтэрбит тас көстүүтэ 1914 с. “Альфа Нобель” боросууратыгар курдук. Дьиктиргээн, Национальнай электроннай бибилэтиэкэттэн булан аахтым. Кырдьыгынан эттэххэ, 112 сыллааҕыта Дьокуускайга эрэкэлээмэ дьоҕус 14 сирэйдээх боросууратын сахалыы таһаарбыттарын ким да түһээн да баттаппата чахчы. Тас хаҕар бу кинигэни кимнээх таһаарбыттара “Альфа Нобель” диэн ааттаах, Петербург куоракка олорооччу, кыттыгас дьон суруйтарбыт суруктара” диэн быһаарыллан суруллубут. Өссө “бу суругу атын дьон бэчээттэтэллэрин буойуллар” диэн сэрэтиилээх. “Сэппэрээтэри туһаннахха, элбэх арыыны түргэнник оҥороҕун, бу пиирмэ сэппэрээтэрэ эрэ үүттэн сүөгэйи барытын араарар, оттон былыргылыы холбуйдахха, үүккэ элбэх сүөгэй хаалар, оччоҕо арыы оҥорорго ночоотураҕыт” диэн атыылаһарга сүбэлээбиттэр. Кинигэҕэ бу пиирмэ оҥоһуктарынан арыыны ылыы технологията, тэриллэрэ барыта бэрт тиийимтиэтик кэпсэнэр.
Сэбиэскэй кэм бырапагаандатыгар “өрөбөлүүссүйэ иннинэ сахалар алаастарга быста дьадайан, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттара” дииллэрэ. Саха сүөһүтүн көмүскүүр “Төрүт баай” диэн уопсастыбаннай тэрилтэни тэрийиэхпититтэн “хайдах оннук дьадаҥытык олорон, 1860 с. 373 тыһ. сүіґүттэн 1917 с. 487,49 тыһ. диэри саха сүөһүтүн элбэппиттэрэй, өссө Бодойбоҕо элбэх сүөһүнү борохуотунан, сатыы үүрэн илдьэллэрин үрдүнэн” диэн дьиктиргиирим. Саха сүөһүтэ ити кэмнэргэ муҥутаан элбээбит таабырына “альфа нобеллар” эрэкэлээмэлэрин дьиктиргээн, устуоруйаны хасыһыы кэннэ таайылынна диэхпин сөп.
Сэппэрээтэрим устуоруйата
Ол иннинэ бастаан ол Петербурга олорор дьон туох санааттан 1914 с. анаан-минээн, өссө сахалыы бастакы кэмиэрчэскэй эрэкэлээмэ боросууратын харчы төлөөн, үөрэҕэ суох сахаларга таһаарбыттарын таайыахха. Чахчы, 1917 с. дааннайынан, саха нэһилиэнньэтин 0,7%-на эрэ ааҕар-суруйар үөрэхтээх этэ.
Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа Швеция аатырбыт “Альфа Лаваль” сэппэрээтэрдэрин, арыы оҥорор тэриллэрин «Альфа-Нобель» диэн аатын уларыппыт табаарыстыба атыылыы сылдьыбыт. Петербурга “Альфа Лаваль” лиссиэнсийэтинэн “Людвиг Нобель” собуотугар оҥорон, сылга 20 тыһ. сэппэрээтэри атыылыыллар эбит. Ол иһин табаарыстыба “Альфа Нобель” дэннэҕэ.
Кэлин шведтэр сэппэрээтэрдэрин куоппуйатын ССРС хас да собуота өр кэмІэ таһаара сылдьыбыт. Үрдүк хаачыстыбалаах тэрил буоллаҕа.
Сэппэрээтэрим ордубут бэлиэлэринэн Оҥоһуу Өй көмөтүнэн булбутум, биһиэнэ 50-с сылларга Махачкалаатааҕы сэппэрээтэр собуота оҥорон таһаарбыт, кэмигэр аатырбыт “Волга” сиэрийэтин “Волга 51” диэн экспорга таһаарылла сылдьыбыт сэппэрээтэрэ буолуон сөбө билиннэ. Ону хас биирдии тэриэлкэтигэр (ийэбит күөрчэҕэ диирэ) нүөмэрэ суоҕа, барабаанын түгэҕэ 639085 диэн нүөмэрдээҕэ көрдөрөр үһү. Урут шведтэр сэппэрээтэр куоппуйатын оҥорор собуоттартан барабаан хас биирдии тэриэлкэтин нүөмэрдииллэрин ирдииллэр эбит. Ону сэбиэскэй инженердэр штамповкатын тупсаран, хаачыстыбатын үрдэтэн, нүөмэрдиир наадата суох буолбут. Ити сэбиэскэй бырамыысыланнас сайдыытын биир чыпчаалынан ааҕылларын биллим.
Урут сэппэрээтэр чугуун куорпуһугар собуот бэлиэтэ кутуллар эбит. 50-с сыллартан собуот үс муннуктаах кырааска логотип туруорар буолбут. Собуот хас биирдии барабаанын мүнүүтэҕэ 10 тыһ. эргиирдээх балансировканан бэрэбиэркэлээн, хаачыстыбатын мэктиэлээбитин көрдөрөн, барабааны нүөмэрдиир эбит.
Саха ынаҕа көмүскэ сууламмыта
Салгыы хасыһыы былыр Бодойбоҕо көмүс хостооһуна аһыллан, саха сүөһүтүн иитэр сахалар харчыланар, байар көмүс үйэлэрэ үүнэ сылдьыбытыгар тиэртэ. 1914 с. сэрии мэһэйдээбэтэҕэ, онтон сэбиэскэй былаас кэлбэтэҕэ буоллар, сахалар төрүт сүөһүлэринэн олох күүскэ байыахтара хаалбыт. Сүөһүбүт ахсаана мөлүйүөнүнэн буолуох эбит.
Шведтэр сэппэрээтэрдэрэ Арассыыйаҕа Сибиир арыыта 1900 с. саҕалаан, аан дойдуга аатыран, элбэхтик экспорга тахсан барбыт кэмигэр кэлбит. Оннук гынан, 1913–14 сс. Сибиир бааһынайдара аан дойду арыытын экспордын чиэппэрин оҥорон таһаара сылдьыбыттар. Аҥаардас Алтаайга 1913 сс. 5,6 мөл. буут (90 тыһ. туонна) арыы кыраныысса таһыгар атыыга барбыт, ити – бэйэлэрэ сииллэрин таһынан.
Саха сиригэр арыы оҥорор бырамыысыланнас 1914 с. сэрии иннинэ саҥа үөскээн барбыт. Бастакы мэхэниичэскэй арыы собуота Өлүөхүмэҕэ 1913 с. арыллыбыт. 1914–15 сс. “Сибиир арыы оҥорор артыалларын сойууһун” иһинэн 20-ччэ артыал уонна чааһынай собуот үлэлиирэ бэлиэтэммит. Саамай элбэх арыы ити сэрии иннинэ оҥоһуллубут. Сорох чинчийээччилэр Бодойбоҕо ас-үөл таһыытын Саха сирин табаарынай сүөһү иитиитин муҥутуур сайдыбыт кэминэн ааҕаллар. Сахалар оччолорго бэйэлэрин аһынан хаачыйалларын таһынан, Бодойбоҕо атыылаан, билиҥҥи харчыга таһаардахха, 1,2–3 млрд солк. эбии киллэринэллэр эбит. 1911–1914 сс. сыл аайы 15–20 тыһ. буут (280–300 т) ынах арыытын бириискэлэргэ таһаарбыттар. Ити Саха сиригэр оҥоһуллубут уопсай арыы 11–12%-нын эрэ ылара, 90-ча %-нын бэйэлэрэ сииллэрэ. Сыл аайы Бодойбоҕо 6–8 тыһ. ынах сүөһү этэ, а.э. 50–70 тыһ. буут (1100 т) илдьиллэр эбит.
Ол эрээри, кииннээн хааччыйыы, чуолкай учуот суоҕунан, Бодойбоҕо барбыт эт-арыы кээмэйэ барыта учуоттаммакка, өссө элбэх буолуон сөп. Тоҕо диэҥ, ити сылларга Бодойбо, Өлүөхүмэ бириискэлэрэ сылга ортотунан 2,7 тыһ. т эти, 500 т арыыны сииллэр эбит. Сорох суруйууга Саха сирин этэ, арыыта итинтэн 90%-ны ылара дэнэр. Оччотугар сахалар бириискэлэргэ атыылаан, билиҥҥи харчынан сыл ахсын 2–4 млрд солк. киллэриммит буолуохтарын сөп.
Саха сүөһүтүн этэ, арыыта отунан аһыырынан, бурдукка наадыйбатынан, иитэр ороскуота кыратынан сыаната чэпчэкитэ. Бодойбо бириискэлэригэр саха ынаҕын арыыта сыата элбэҕинэн, киппэ тутулунан, ураты кырасыабай саґархай көрүҥүнэн, халадыынньыга суох ыйы ыйынан буорту буолбатынан олус сыаналаммыт. Ууллубут арыыны бириискэлэргэ батараллар эбит. Соҕурууттан, Сибииртэн ыытар арыылара буорту буолан кэлэринэн, “Лензолото” холбоһук дьоннорун сэниэлэрин оннугар түһэрэргэ үрдүк иҥэмтэлээҕин иһин тэрилтэлэригэр “саха сүөһүтүн арыытын, этин ылыҥ” диэн эбээһинэстиир эбит.
Бодойбо оробуочайдара олус ыарахан усулуобуйаҕа үлэлииллэрэ. Ол да иһин саха арыыта Бодойбо оройуона наадыйыытын 70–85% ылар буола сылдьыбыт. Бириискэлэр бэтэринээрдэрэ эт хаачыстыбатын кытаанахтык кэтииллэр эбит. Тыыннаахтыы аҕалыллыбыт саха сүөһүтэ ырбакка тиийэн, өлөрдөххө, этэ элбэх сыалааҕын суруйбуттар. Ыарахан үлэлээх оробуочайдары аһатарга биэрэллэрэ. “Лензолото” Саха сирин бөдөҥ атыыһыттарын кытта сылга уонунан тыһыынча буут эти, арыыны ыларга дуогабардаһар эбит.
Ити курдук «Альфа-Нобель» арыы оҥорор тэриллэрин, ол иһигэр сэппэрээтэрин сахаларга сахалыы эрэкэлээмэ кинигэтэ оҥорон атыылыы сылдьыбыт кистэлэҥэ арыллан тахсар. Бодойбоҕо көмүсчүттэр Сибиир этин-арыытын буолбакка, үрдүк хаачыстыбатынан сахалар эттэрин, арыыларын ордорон атыылаһалларын көрөр буоллахтара. Онон бэйэлэрин сэппэрээтэрдэрин элбэх харчы эргийэр саҥа киинэ буолан эрэр Саха сиригэр арыы оҥоруутун өссө элбэтиэххит диэн ымсыырдан, сэппэрээтэрдэрин атыылаан барбыттар диир сөп.
1914 с. Дьокуускайга сэппэрээтэрдэрэ хас да комиссионер (дилер) маҕаһыыныгар атыыламмыт. 1914 с. “Якутская окраина” хаһыакка 1914 с. Н.А. Анфренскай, Н.И. Нечаев маҕаһыыннарыгар атыыланара суруллубут. Ону таһынан “Коковин и Басов”, Манньыаттаах Уолун маҕаһыыннарыгар атыылана сылдьыбыт курдук. Сахалыы боросуураны саха атыыһыттара улуустарга тарҕатаары бэчээттээбит буолуохтарын сөп.
Аныгы т/х-та тоҕо таҥнары барарый?
Өбүгэлэр биир солкуобай субсидията суох көмүсчүттэр харчыларын бэйэлэригэр тардыбыт ситиһиилэриттэн үөрэн, кылгастык “билиҥҥи т/х-та тоҕо кыайан сайдыбатый?” диэн көрүөххэ. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ ырыынакка тугу оҥорон харчыланыахха сөбүн билбэт курдук. Өбүгэлэрбит мындыр өйдөрүнэн ууллубут арыыны оҥорон, көмүсчүттэр харчыларын ылбыттарын курдук толкуй киирбэт. Ырыынак “тугу оҥордоххо дьон ылыай, барыстаах буолуой?” диэн ыйытыкка эппиэт көрдүүр. Оттон биһиэхэ туох да сыала суох сэбиэскэйдии “үүт ыаһынын” эрэ эккирэтии бэлиитикэтэ уларыйбакка турар.
Боруода сүөһү үүтэ-этэ аан дойду үрдүнэн биир. Аны уотурба таһан, кыһын уотунан, гааһынан ититиллэр хотон тутан, ороскуотун саптыбакка, т/х-та кыайан иитиммэт, наар ночоот. Бу кылгас чинчийиигэ ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэмигэр Саха сиригэр саха сүөһүтүн барыстаах оҥорон, сахалар, чахчы, күүскэ сайда сылдьыбыттара көстөр. Чахчы, оччолорго саха сүөһүтэ улаханнык сыаналанар “көмүс үйэтэ” кэлэ сылдьыбыт. 1914 с. сэрии саҕаламматаҕа буоллар, сэбиэскэй былааһа суох сахалар олус күүскэ сайдыахтара хаалбыта диэччилэри кытта хайдах эрэ сөбүлэһиэх курдуккун. Биир да солк. көмөтө суох өбүгэлэрбит саха ынаҕыттан билигин үүккэ бэриллэр субсидияттан итэҕэһэ суох элбэх харчыны аахсар буола сылдьыбыттара сөхтөрөр.
...Билиҥҥэ диэри “дьоппуоннар былыр Өймөкөөнүнэн саха ынаҕын илдьэн, “мраморнай” эти оҥорор буолбуттар” дииллэрэ, баҕар, кырдьык буолуо. Дьоппуоннар, Бодойбоҕо саха ынаҕын этин “мраморын” көрөн, ымсыыран илдьибит да буолуохтарын сөп. Ити үлүгэрдээх баайбытын биһиги баччааҥҥа диэри сөпкі сыаналаан, сайыннарбакка соҕуруу сүөһүттэн 9 ыйдаах кыһыннаах эрээри, 10 тыһ. киилэ үүтү ыыр туолбат ыралана сылдьарбыт хомолтолоох.
Сахалар Бодойбо бириискэлэрин кытта “үрүҥ бээтинэлэрин” сыһыаннарын өссө сырдатыахпыт.
Владимир Степанов.
