Арассыыйаҕа олорор омуктар төрөөбүт тылларын күнэ диэн баар, ол балаҕан ыйын саҥатыгар бэлиэтэнэр. Дьокуускай уулуссаларынан хааман иһэн, көрсө түспүт омуктарбын кытта кэпсэтэн төрөөбүт тылларын туһунан ыйыталастым. Таарыйа олохторун-дьаһахтарын сурастым.
Былырыыҥҥы дааннайынан Саха сиригэр 130-тан лаппа тахса араас омук олороро (быстах бэрэпиискэлээх үлэлии кэлбит дьону ааҕан туран) биллэр. Сэрэйиллэрин курдук, ордук элбэх омук тоҕуоруспут сирэ – Дьоллоох Дьокуускай.
Бэркэ иҥэн-тоҥон кэпсэтиэхпитин Саха сиригэр кэлбиттэрэ ыраата илик буолан, алтыһарга уустук этэ. Сорох-сорохтору кытта “ыы”, “аа” таһымынан кэпсэттим. Этэргэ дылы, илии-атах көмөтүнэн. Сорохтор, кэлбиттэрэ ырааппыт буолан, нууччалыы холкутук саҥараллар.
“Төрөөбүт тылын билэр киһини убаастыыбын”
Киин Африка Банги куоратыттан кэлбит 30 саастаах Афелий бородуукта маҕаһыыныттан бакыат тутуурдаах тахсан истэҕинэ көрүстүм. Наадалаах киһим эбит диэн, суолун бүөлүү туруннум. Онуоха бастаан дьик-дьах тутунна, улаханнык саарбаҕалыыр курдук көрүтэлээтэ. “Олохтоох хаһыаттан” диэн быһааран биэрбиппэр, дьэ, холкутуйда, үөрэ-көтө сөбүлэстэ.
ХИФУ-га, мэдиссиинэ институтугар, үөрэнэр устудьуон эбит. Быйыл Дьокуускайга иккис сылын кыстаары сылдьар. “Нууччалыы куһаҕаннык саҥарабын” диэн тута билиннэ.
Кини кэпсиир:
– Тоҕо чопчу Дьокуускайы таллым диир буоллахха, уопсай дьиэ университет адьас аттыгар турарын сөбүлээбитим. Үлэлиир сирим эмиэ чугас турар, “Даймонд скул” кииҥҥэ боронсуус тылын үөрэтэбин. Инньэ гынан барыта үрдүттэн буолан, үөрэнэргэ, олорорго, үлэлииргэ олус табыгастаах. Үөрэҕим төлөбүрдээх, 275 тыһ. солк. төлүүбүн (сыл аҥаарыгар дуу, сылга эбитэ дуу чуолкайдаан ыйыппатахпын).
Саха сирин киин университетын талан баран, тута интэриниэккэ киирэн “Дьокуускай бу туох куоратай?” диэн аахпытым. Аҕыйах ахсааннаах омук олорор уонна саамай тымныы куорат диэн билбитим. Култуураҕыт ураты баҕайы эбит. Биһиги эт, балык, куурусса аһылыктаах омукпут. Инньэ гынан аспын улаханнык суохтуу иликпин. Соччо сибиэһэйэ суох да буоллар, бурууктаны атыылаһан сиибин. Шашлыгы буһарбыттарын амсайбытым, эккит олус минньигэс амтаннаах эбит. Кымыс испитим. Сөбүлээбитим эрээри, элбэҕи кыайан испэтэҕим. Килиэп курдук баара дии... Арба, сахалыы лэппиэскэ. Минньигэһэ сүрдээх этэ. Сыана ыарахан, аска элбэх харчым барар.
Төрөөбүт тылым – санго. Киин Африка нэһилиэнньэтин 90 %-на бу тылынан саҥарар. Ону сэргэ боронсуустуу кэпсэтэбит. Дьон миигин кытта тоҕо эрэ мэлдьи аангылыйа тылынан кэпсэтэ сатыыллар. Мин ити тылы үчүгэйдик билбэппин, кэпсэтии таһымынан эрэ. Иккис сылбар нууччалыы син удумаҕалатар буоллум, бастаан ыарырҕаппытым. Кыайан ылыныа суохпун диэн санаа да кииритэлээбитэ. Саха тыла өссө уустук эбит. Муусука курдук иһиллэр, тугу да өйдөөбөппүн. Сахалыы биир эрэ тылы билэбин, “мактал” диэни (аксыаннаах соҕустук да буоллар, доргуччу эттэ). Сахалар бары сахалыы билэллэрин истэн соһуйбутум. Төрөөбүт тылын билэр ыччаты убаастыы көрөбүн. Аан дойду хайа баҕарар муннугар оннук.
***
“Саха тылын үөрэтиэҥ этэ дуо?” – диэн ыйыттым. Онуоха: “Кырдьыгынан эттэххэ, билигин бириэмэм олох тиийбэт. Тылы үөрэтэр олус сылаалаах, элбэх бириэмэ, эниэргийэ наада. Ол иһин кыаллыбат. Үөрэхпэр наадалаах диэн, нууччалыы билэргэ кыһаллабын”, – диэн хоруйдаата. Ыйытыыларбар төһө сатыырынан лоп бааччы эппиэттэһэн иһэриттэн эр ыламмын: “Саха кыыһын кэргэн ылыаҥ этэ дуо?” – диэн ыйыттым. Саха да, нуучча да кыыһын кэргэн ылбат санаалааҕын, олоҕун бэйэтин омугун кыыһын эрэ кытта ситимниир баҕалааҕын эттэ. “Суох, суох...” – диэн баран, туох эрэ буруйу оҥорбут киһи курдук, киэҥ харахтарынан кылап-халап көрүтэлээтэ.
Чаҕылыччы тыгар, киирбэт күннээх Африка уола Афелий томороон тымныыбытыттан улаханнык саллыбыт. “Кыһын” диэн тылы истээт, бэл, хомойорго дылы гынна. “Ыччуу-ычча!” – дэтэлээтэ, төбөтүн быһа илгиһиннэ. Буолумуна, кини дойдутугар тымныйдаҕына, +26 кыраадыс буолар, ортотунан +30 кыраадыс куйаас турар. Былырыын хаар түһээтин кытта, тута халыҥ куурка атыылаһа сүүрбүт үһү. Үөрэҕин бүтэрдэр эрэ, дойдутугар төннөр былааннаах. “Үөрэхпин бүтэрэрим өссө да биэс сыл баар”, – диэтэ. Дойдутун олус ахтар эбит. Аны сайын Африкаҕа баран сынньанан, ахтылҕанын таһааран кэлэр баҕалаах.
“Саха тылын үөрэтиэхпин баҕарабын”
Африка уола саха тылын үөрэтэргэ улахан баҕата суох эбит буоллаҕына, эмиэ уулуссаҕа көрсө түспүт кытайым уола тута: “Үөрэтиэхпин баҕарабын. Тылы билэр киһи тугу да сүүйтэрбэт. Төһөнөн элбэх тылы билэҕин да, оччонон сайдыылаах буолаҕын”, – диэн быһаарда.
Кытай Хэнань куоратыттан сылдьар Чжан Цзясинь 22 саастаах. Устудьуон. Килииньикэлии мэдиссиинэни үөрэтэр. Дьокуускайга кэлбитэ эмиэ иккис сылыгар барбыт. Нууччалыы үчүгэйдик саҥарбат буолан, төлөпүөн тылбаасчытын көмөтүнэн кэпсэттибит. Кини кытайдыы саҥарбытын төлөпүөн тута нууччалыы тылбаастаан биэрэр. Африка уола Афелий иккис сылыгар нууччалыы балай эмэ быһаарсар эбит буоллаҕына, Чжан, чахчы, ыарырҕатар эбит:
– Хас да университеты тэҥнээн көрбүтүм уонна Саха сирин талбытым. Үөрэх бырагыраамата табыгастаах, мэдиссиинэ сайдар кэскиллээх диэн саныыбын. Дьокуускай дьоҕус куорат буолан эбитэ дуу, манна көҥүл сылдьарбын наһаа сөбүлээтим. Туохтан да куттаммакка-дьиксиммэккэ сылдьабын. Сахалар ортолоругар эрэллээхтик сананабын. Кыһыҥҥыт олус тымныы, хараҥа, киһини баттыыр курдук. Арай ону сөбүлээбэтим. Атына барыта үчүгэй. Аспын суохтуубун. Иккис сылбын олоробун да, маннааҕы аска үөрэнэ иликпин. Киэһэ кытайдыы астанан аһыыбын.
Дьонум долгуйаллар, ахталлар эрээри, “үөрэх хайаан да наада” диэн өйдөөн ыыппыттара. Дьокуускайга ханна да тиий -- сахалыы саҥарар киһи быдан элбэх. Мин манна өссө да 5 сыл үөрэнэбин. Ол иһин саха тылын үөрэтэр, саатар, сүрүн тыллары билэр наада дии саныыбын.
Арассыыйаҕа бэйэҕин сайыннарарга кыах элбэх эбит диэн көрдүм. Үөрэхпин бүтэрдэхпинэ, баҕар, хаалыам, баҕар, дойдулуом. Ол кэмҥэ балаһыанньа хайдах буолара буолла? Дойдубун олус ахтабын эрээри, үөрэх суолталааҕын өйдүүбүн. Хайаан да үөрэнэн, идэлээх үлэһит буолуохпун наада.
Кэпсэтиибит түмүгэр: “Төрөөбүт тылбынан холкутук саҥарабын да, суруйабын да”, – диэн бэркэ киэн тутта эттэ.
***
Студгородок аттыгар баар маҕаһыыҥҥа, кэҥэс соҕус хоско, кэргэннии кытайдар табаардарын атыылаабыттара үс-түөрт сыл буолла. Көрдөххө, 40-нарын ааспыт эдэрчи дьон. “Дьокуускайга табаар атыылыыбыт. Оҕолорбут Кытайга бааллар, онно үөрэнэллэр”, – диэн кэпсээн аһарбыттара.
Бу дьон хосторун иһигэр кытайдыы муусуканы тардаллар, киирэ-тахса сылдьан көрдөххө, кытай киинэтин көрө олорор буолаллар. Дьокуускайга хаһыс да сылларын олорор дьон диэтэххэ, нууччалыы олуттаҕастык саҥараллар. Сахалыы биир да тылы быктарбыттарын истэ иликпин.
Кыыһым алталаах эрдэҕинэ, биирдэ ол-бу бытархайы атыылаһаары, батыһыннаран киирбитим. Кыыһым: “Нихао”, – диэн дорооболоспутугар эр киһитэ сири билбэт буолуор диэри үөрбүтэ. Кытайдыы туох эрэ диэн саҥара-саҥара, бэркэ үөрбүт киэбинэн икки ытыһын муҥунан кэмпиэти бакыатыттан баһан ылан сиэптэригэр укпутун өйдүүбүн. Кыыһым ону амтаһыйан киирдэр эрэ: “Нихао”, – диэтэҕинэ, олус үөрэрэ, кэмпиэт кэһиилээн ыытара. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэ соҕус майгылаах эр киһи, төрөөбүт тылын иһиттэҕинэ, ис-иһиттэн сырдаан, олус үөрэрэ. Төрөөбүт тыл хайдах курдук дьайар күүстээҕин онно билбитим.
“Ама, хайдах төрөөбүт тылбын билиэм суоҕай?”
Эльшан – азербайджан омук. “Эльшан” диэн тылы тылбаастаатахха, “норуокка үөрүүнү аҕалааччы” диэн эбит. Азербайджан Товуз куоратыттан сылдьар. Товуз диэн Бакуттан 439 килэмиэтир тэйиччи турар куорат. Нэһилиэнньэтэ – 36 291 киһи. Эльшан бородуукта, буруукта маҕаһыыныгар атыыһыттыыр. Бэйэтэ кэпсииринэн, Арассыыйаҕа кэлбитэ уонтан тахса сыл буолбут. Араас куоратынан, ол иһигэр Соҕуруу Сахалиҥҥа тиийэ олорон үлэлии сылдьыбыт. “Дьокуускайга кыһын кэлэ сылдьыбыттааҕым. Бытарҕан тымныы! Соҕуруу Сахалин кыһына итиннэ тиийбэт эрээри, олус хойуу хаардаах. Дьиэ түннүгэр диэри хойуу хаар түһэрин көрөн сөхпүтүм, – диир.
“Төрөөбүт тылгын билэҕин дуо? Холкутук саҥараҕын дуо?”– диэн ыйыттым. Онуоха: “Билэн бөҕө буоллаҕа! Төрөөбүт тылбын хайдах билиэм суоҕай? – диэн тугу-тугу ыйытар баҕайытай диэбиттии, улаханнык муодарҕаата быһыылаах: сирэйбин-харахпын көрүтэлээтэ.
Салгыы маннык кэпсээтэ:
– Дьокуускайга кэлбитим сыл аҥаара эрэ буолла. Сорох тылбыт маарыннаһарын тута истэн билбитим. Холобур, ахсаан ааттарбыт. Биһиги “бир, ики, үч, дүөрт, бэш, алты...” диэн ахсааны ааҕабыт. Бытааннык саҥардахтарына, удумаҕалатан өйдүөхпүн сөп. Оттон түргэнник саҥардахтарына – суох. Өссө сыл аҥаара олордохпуна, сахалыы балай эмэ билэр буолуом дии саныыбын. Биир-икки сылынан син кэпсэтэр буолсубун.
врезка
|
Омук дьоно – эдэр да, орто саастаах да буоллуннар – төрөөбүт тылларын холкутук билэллэрин киэн тутта эттилэр. Төрөөбүт тылын билэр киһи ханна да тиийдин, баҕар, күннээх Африкаттан сир уһугун биир муннугар, дьоҕус Дьокуускайга, да кэллин – хайа да түгэҥҥэ эрэллээхтик сананар. Төрөөбүт тылын билэр киһини ханна даҕаны убаастыыллара, сыаналыыллара чахчы. |
Диана КЛЕПАНДИНА кэпсэттэ.
Ааптар хаартыскалара.
