Оҥорон таһаарыы быраактыката – исписэлиис буолуохтаах киһи үүнэн-сайдан тахсарыгар биир суолталаах түһүмэх. Бырамыысыланнас, ювелир эйгэтин идэлэригэр үөрэнэр устудьуоннарга күндү таастарынан үлэлиир улахан уопут буолар. Оттон оннук уопуту устудьуоннар сыл аайы АЛРОСА Дьокуускайдааҕы алмааһы батарар тэрилтэтигэр (ЯПТА) сомсуохтарын сөп. Бу күннэргэ биһиэхэ ЯПТА-ҕа сылдьан тэрилтэни бэйэтин көрөр-истэр, үөрэнэ сылдьар бырактыкааннардыын билсэр сэдэх түгэн тосхойдо. Ону мүччү туппатыбыт.
ЯПТА-ҕа хостоммут алмаас барыта өҥүнэн, кээмэйинэн уонна быһыытынан-таһаатынан наарданан баран, сыаната быһыллар. Онон тэрилтэ үлэтиттэн-хамнаһыттан хампаанньа бүттүүн үбэ-аһа уонна отуттан тахса тыһыынча үлэһиттээх кэлэктиибин дьылҕата тутулуктаах: геологтарын, горняктарын, байытааччыларын уонна да атын исписэлиистэрин.
Оҥорон таһаарыы быраактыката бу идэ уонна олус эппиэтинэстээх үлэ ымпыгын-чымпыгын өйдүүргэ көмөлөһөр. Устудьуоннар түөрүйэҕэ үөрэппиттэрин чиҥэтэллэрин-бигэргэтэллэрин таһынан, кэлин үлэҕэ киирэллэригэр көмөлөһөр, тирэх буолуохтаах уопуту мунньаллар.
Быраактыка кэмигэр устудьуоннар тэрилтэ үлэтин-хамнаһын, быраабылатын уонна кэлэктииби кытта билсэллэр. Үөрэппит түөрүйэлэрин чиҥэтэллэр, сырьенан, үстүрүмүөнүнэн, оборудованиенан үлэлиир уратытын билсэллэр, күндү таастары наардааһын бары түһүмэҕин ааһаллар, итиэннэ саҥа ылбыт билиилэрин тута тургутан көрөллөр. Итини таһынан, эдэр дьон АЛРОСА иһинэн үлэлиир “Буревестник” инновация киинэ оҥорбут үрдүк технологиялаах оборудованиетын билсэллэр, хайдах үлэлиирин көрөллөр-истэллэр. Даҕатан эттэххэ, киин ЯПТА-ҕа уонна хампаанньа атын тэрилтэлэригэр сырьену үс суолунан – өҥүнэн, хаачыстыбатынан уонна быһыытынан – бэйэтэ наардыыр үрдүк технологиялаах аппарааттары оҥорон таһаарар. Ити установкалар сырье обработкатын хас эмэ бүк түргэтэтэллэр уонна сүүмэрдээһин хаачыстыбатын тупсараллар.
Үөрэх – быраактыка – үлэ: алмаас эйгэтигэр ситиһиилээхтик үлэлии киирии тиһигэ
Быраактыка кэмигэр устудьуоннар идэ ымпыгын-чымпыгын баһылыылларыгар тэрилтэ бэйэтин үлэһиттэрэ көмөлөһөллөр. Олортон биирдэстэрэ АЛРОСА ЯПТА-тын Тутууга уонна механизированнай наардааһыҥҥа учаастагын сүрүннүүн эспиэрэ Альберт Капитонов буолар. Кини быраактыка салайааччытын быһыытынан 2024 с. үлэлиир.
“1990-с сс. бүтүүлэригэр алмаас салаата күүскэ сайдан барбыта. Онон 2000 сыллаахха идэбин алмаас бырамыысыланнаһын кытта ситимнииргэ быһаарбытым. Өрөспүүбүлүкэ барытын үрдүнэн кырыылыыр тэрилтэлэр арыллан барбыттара, олорго анал идэлээх каадырдар наадалар этэ. Үөрэнэ сылдьан быраактыкабын Дьокуускайдааҕы алмааһы батарар тэрилтэҕэ ааспытым уонна үөрэхпин бүтэрээт да, туох да саарбаҕа суох “манна үлэлиир эбиппин” диэн мас-таас курдук быһаарыммытым. Онон устудьуоннарга кэпсиир суолбун барытын бэйэм ааспытым.
Быйыл биһиэхэ 15 бырактыкаан кэлэн барда, бу – иккис бөлөх. Устудьуоннары кытта үлэлэһэр хаһан баҕарар интэриэһинэй буолар. Мэлдьи тугу эрэ билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕараллар, олус элбэҕи ыйыталлар. Учаастакка кэллэ-кэлээт, идэ ымпыгын-чымпыгын барытын билэ сатыыллар, алмааһы наардааһын технологиятын сэргииллэр. Уопсайынан, үлэни сэҥээрэллэрин, чуолаан, быраактыкаҕа иккиһин кэлэллэрин көрөн киһи астынар. Оттон саамай үөрүүлээҕэ диэн, быраактыкаламмыт оҕолор үгүстэрэ үөрэхтэрин кэннэ алмаас эйгэтигэр үлэлиэхтэрин баҕараллар, биһиэхэ эбэтэр АЛРОСА атын тэрилтэлэригэр киирэ сатыыллар. Биллэн турар, ол барыта үлэ миэстэтэ баарыттан-суоҕуттан тутулуктаах эрээри, саамай үлэһиттэрэ уонна дьаныардаахтара үлэни син биир булаллар”, – диэн Альберт Альбертович кэпсиир.
АЛРОСА-ҕа быраактыка – идэни баһылыырга бастакы хардыы
Бэс, от ыйдарыгар ЯПТА-ҕа оҥорон таһаарыы быраактыкатын ХИФУ Физико-тэхиньиичэскэй институтун “Технологическай бырассыастар уонна оҥорон таһаарыы автоматизацията” салаатын үһүс кууруһун выпускниктара бара сылдьаллар. Олортон биирдэстэрэ, бөлөх старостата Никита Яковлев буолар.
“АЛРОСА ЯПТА-тыгар быраактыкаланар кыах баарын туһунан бу саас хампаанньа үлэһиттэрэ биһиги институппутугар кэлэ сырыттахтарына истибиппит. Кинилэр быраактыка, тэрилтэ үлэтин-хамнаһын уонна кэлин АЛРОСА хампаанньаҕа хайдах үлэлии киириэххэ сөбүн сырдаппыттара. Мин санаабар, презентацияны сэҥээрбэтэх суоҕа, холобур, мин тута “манна кэлэр эбиппин” диэн быһаарыммытым.
Быраактыкабыт биэс нэдиэлэлээх. Алмаас, алмаас арааһын уонна наардааһын, ол иһигэр автоматическай наардааһын, туһунан олус элбэҕи биллим. Баҕар, ким эрэ маннык үлэни биир кэм, салгымтыалаах дии саныа эрээри, мин үөрэхпин бүтэрдэхпинэ ЯПТА-ҕа эбэтэр АЛРОСА атын тэрилтэтигэр үлэҕэ киириэхпин баҕарабын”, – диир Никита Яковлев.
Альберт Капитонов бэлиэтииринэн, күн бүгүн алмаас салаата диэн – аҥаардас рудник уонна шахта эрэ буолбатах. Бу, бастатан туран, күннэтэ сайда, уларыйа турар үрдүк технологиялаах индустрия. Онон Альберт Капитонов оскуола выпускниктарыгар, устудьуоннарга уонна АЛРОСА-ҕа быраактыкаланыан баҕалаах ыччат дьоҥҥо “билими, омук тылларын, саҥа технологиялары, күн аайы туох эрэ саҥаны билиҥ-үөрэтиҥ” диэн сүбэлиир. Кини бэйэтин холобурунан ыччаты бэйэ күүһүгэр итэҕэйэргэ, иннин хоту баран иһэргэ кынаттыыр. Алмаас эйгэтэ чопчу, тулуурдаах буолары уонна тохтоло суох үөрэнэр дьону таптыыр. Оттон сайдарга дьулуһуу – карьера үктэллэрин дабайарга эрэллээх хардыы.
“ЯПТА-ҕа бастакыбытын быраактыкаланабыт. Манна олус интэриэһинэй, кэлэктиибэ иллээх, түмсүүлээх эбит. Биһиги алмааһы өҥүнэн, быһыытынан, хаачыстыбатынан хайдах наардыыры биллибит, наардыыр массыыналар үлэлиир бириинсиптэрин үөрэттибит. Үлэлииргэ сөптөөх үөрэҕи, инструктаһы аастыбыт. Үлэ хааамыытыттан билиһиннэрдэххэ... Бастаан алмаас сырьетун ылан ыйааһыннаан баран, бэйэтэ наардыыр бункерга угабыт. Онтон наардааһын өссө хаачыстыбалаах буоларын туһугар, бэлэм тахсыбыт фракциялары илиинэн арааран наардыыбыт. Алмаас кэлин төһө сыанаҕа атыыланара барыта онтон тутулуктаах. Тиэхиньикэҕэ үлэлиирбин сөбүлүүбүн, ол иһин оскуолам кэннэ ФТИ-гэ туттарсан киирбитим уонна ЯПТА-ҕа быраактыкалана сылдьабын. Бэлиэтээн эттэххэ, бу бигэ туруктаах эйгэ уонна үлэ эбит, кэлин АЛРОСА-ҕа үлэлиэхпин баҕарабын”, – диэн быраактыкалана сылдьар устудьуон Андрей Колесов кэпсиир.
Ити курдук устудьуон дьоҥҥо АЛРОСА Дьокуускайдааҕы алмааһы батарар тэрилтэтигэр быраактыкаланыы диэн аҥаардас үөрэх кыһатыгар ылбыт билиини чиҥэтии эрэ буолбатах. Бу, бастатан туран, алмаас индустриятын үрдүк технологиялаах эйгэтин кытта ыкса билсии. Ыччаттар ылбыт билиилэрэ, аныгы оборудованиены кытта билсиилэрэ уонна идэлэрин толору баһылаабыт исписэлиистэртэн бэриһиннэрбит баай уопуттара саҥа саҕахтары арыйар. Үгүс устудьуоҥҥа бу быраактыка үлэһит буоларга бастакы дьоһун үктэл буолар. Оттон кинилэр билиэх-көрүөх, салгыы сайдыах баҕалара – алмаас эйгэтэ уонна төрөөбүт өрөспүүбүлүкэлэрэ сайдарыгар боччум кылаат.
Андрей ШИЛОВ
kyym.ru
