Гитлер бункерыгар биир бастакынан киирбит саха саллаата.
Сыл аайы ыам ыйын 9 күнүгэр биһиги дойдубут Аҕа дойду Улуу сэриитигэр фашизмы кыайбыт күнүн бэлиэтиир. Ыар сыллар тургутууларын ааспыт бар дьоммут туһунан сырдык өйдөбүл дойдубут хас биирдии ыалын өйүгэр-сүрэҕэр баар.
Бу ыстатыйаҕа биһиги Саха сирин түҥ тыатыттан төрүттээх Василий Давыдович Иванов олоҕун устуоруйатын, кини үйэлэргэ хаалар албан ааттаах бойобуой суолун туһунан кэпсиэхпит. 2023 сыллаахха кини аатын АЛРОСА ураты улахан алмааска иҥэрбитэ.
Василий Давыдович Иванов 1942 сыллаахха, оччолорго иккис сылын салҕанан бара турар уоттаах сэрии толоонугар, ким да күһэйиитэ, туораттан ыйыыта-кэрдиитэ суох үтүө көҥүлүнэн, сүрэҕин баҕатынан, өй-санаа ыҥырыытынан барбыта. Кини Берлиҥҥэ тиийэн Аҕа дойду Улуу сэриитин устуоруйаҕа киирбит бэлиэ түгэннэрин илэ хараҕынан көрбүтэ, эт кулгааҕынан истибитэ. Оттон сэрии кэнниттэн төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар эргиллэн кэлэн саҥа атаҕар тура сатыыр Мииринэй куораты тутуспута, Саха сиригэр алмаас бырамыысыланнаһа сайдыытыгар кырата суох кылаатын киллэрсибитэ.
Василий Иванов 1923 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Улахан, ол эрээри дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ бэһис оҕо этэ. Ол гынан баран, Дьылҕа Хаан оҥоһуутунан кини төрөөбүт дьиэтигэр-уотугар, ийэлээх аҕатыгар буолбакка, чугас аймахтарыгар иитиллибитэ. Ол туһунан Василий Давыдович элбэх сыл ааспытын кэннэ, номнуо улаатан баран, билбитэ: кинини, баара-суоҕа үс ыйдаах кыһыл оҕону, куобах суорҕаҥҥа суулаан, тымтайга уган, төрөөбүт дьиэтиттэн биир көстөөх сиргэ олорор аймахтарыгар ииттэрэ биэрбиттэрэ. Кэлин саҥа ийэтэ, Матрена Томская, уол саамай чугас, истиҥ-иһирэх киһитэ буолбута.
“Оччолорго доруобай да оҕо төрүүрэ ахсааннааҕа. Олох-дьаһах таһыма олус мөлтөҕө, оттон дэриэбинэҕэ мэдиссиинэ диэн букатын да суоҕа. Онон даҕаны буоллаҕа, эһэм хас да төгүл өлөр өлүү айаҕын өҥөйө сылдьыбыт, онтон тыыннаах ордон киһи-хара буолбут.
Бастаан куор хамсыгын кэмигэр мөлтөөн сытан сэбиргэхтэтэн өлө сыспыт. Уолчаан күнтэн күн туруга быста мөлтөөн испит, төрөппүттэрэ «оҕобут өрүттүө, киһи-хара буолуо» диэн, бэл, эрэллэрин кытта сүтэрэн барбыттар. Оруобуна ол кэмҥэ кинилэргэ дьон-сэргэ Эдьиий Даайа диэн таптаан, ытыктаан ааттыыр аймахтара дьахтар тиийэн кэлбит. Эдьиий Даайа ураты киһи эбит этэ: дьон-сэргэ этэринэн, кини билгэлиир уонна өтө көрөр дьоҕурдааҕа, ыарыыны-дьарҕаны да сатаан эмтиирэ. Кини кэлэн хоно сытан түүн эһэм «дьылҕа тоһуйбут моһоллорун этэҥҥэ туоруо уонна дьоллоох киһи буола улаатыа» диэн түүл түһээбит. Ити кэннэ өр буолбакка, уолчаан бэрт түргэнник өрүттэн барбыт, атаҕар турбут. Ол гынан баран, ол дьоллоох кэм эмиэ уһаабатах – эһэм барахсан аны коклюһунан ыалдыбыт. Бу сырыыга өлөр өлүү дэгиэ тыҥыраҕыттан үчүгэйдик көрөрүн сиэртибэлээн быыһаммыт”, – диэн Василий Иванов сиэнэ Мария Иванова кэпсээтэ.
Мария Васильевна бэйэтэ мэдиссиинэ эйгэтин үлэһитэ уонна “Бастыҥнар хамсааһыннара” оҕо уонна ыччат Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай-судаарыстыбаннай хамсааһыннарын Саха сиринээҕи салаатын настаабынньыга. Кинини ити суолга дьылҕата бэйэтэ сирдээн аҕалбыт. Улуу сэрии бэтэрээнин сиэнэ бэлиэтииринэн, эһэтэ уруккутун-хойуккутун туһунан, хайдах артыыс буолуон баҕара сылдьыбытын, бэл, испиктээккэ кытта оонньообутун, холонон көрбүтүн, чааһы-чааһынан кэпсиэн сөп эбитэ үһү. Ол гынан баран сэриигэ кыттыбытын, онно хайдах сулууспалаабытын-сылдьыбытынан туһунан кэпсиирин сөбүлээбэт, ол туһунан ахта да сатаабат эбит. Сэрии туһунан кэпсэтии күөдьүйээри гыннар эрэ, мэлдьи күлбүтэ-үөрбүтэ буолан кэпсэтиини атыҥҥа иэҕэрэ эбэтэр тугу эрэ быктаран да аастаҕына, бэрт кыраны ахтан ааһар эбит. Арай кэлин, хас эмэ уонунан сыл быдан ааспытын эрэ кэннэ, дьиҥ олоҕун устуоруйатын арыйбыт.
“Эһэм быыкаа саха дэриэбинэтигэр төрөөбүт киһи буолан, нууччалыы билбэт этэ. Уопсайынан, оччолорго элбэх саха буойуна нууччалыы билбэтэ. Ол аата, бэриллэр хамаанданы эмиэ өйдөөбөт буоллаҕа. Ол гынан баран, эһэм өһөс майгылаах буолан нуучча тылын бэрт түргэнник үөрэппит. Кини Доннааҕы фрон сэриилэригэр сулууспалаабыта, разведчик этэ, номоххо киирбит “СМЕРШ” бөлөҕөр баара. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр бэйэлэрин норуоттарын имири кыргарга соруммут бандера баандаларыттан Арҕааҥҥы Украина сирин-уотун босхолоспута. Салгыы Варшаваҕа уонна Берлиҥҥэ тиийбитэ. Германияҕа кыраныыссаны маныыр сэбиэскэй сэриилэргэ сулууспалаабыта, ССРС Судаарыстыбаҕа куттал суох буолуутун министиэристибэтин управлениетын анал оскуолатын куурустарыгар үөрэммитэ”, – диэн Мария Ивановна эһэтин бойобуой суолун туһунан сырдатар.
Мария Васильевна этэринэн, эһэтэ судургута суох майгылааҕа эбитэ үһү: бэрт кимиилээх-дьүккүөрдээх, ол үрдүнэн олус үтүө сүрэхтээх, артыыстыырын сөбүлүүр, көхтөөх уонна барыны-бары билиэн-көрүөн баҕалаах. Кини – эрдээх уонна хорсун буолуу бастыҥ холобура. Чугас дьонун уонна төрөөбүт дойдутун туох да хос санаата, муҥура суох олус күүскэ таптыыра. Төһө даҕаны араас мэһэй-харгыс атахтаатар, оһол-моһол суолун туорайдаатар, фроҥҥа ис сүрэҕиттэн дьулуспут. Тоҕо диэтэххэ, кини өстөөх төрөөбүт дойдутугар тоҕо ааннаан киирэрин, ийэтин атаҕастыан сөбүн хайдах да тулуйар кыаҕа суоҕа. Оччолорго кини баара-суоҕа 17 эрэ саастааҕа. Инньэ гынан доҕорун кытта кистээн докумуонун уларыппыт, мөлтөх доруобуйалааҕын кистээбит уонна ол кистэлэҥин сэрии бүтүөр диэри кимиэхэ да арыйбакка сылдьыбыт. Бэл, икки төгүл ыараханнык бааһырбыта, контузияламмыта, көрөрө уонна истэрэ мөлтөөбүтэ, ньиэмэс кыранаататын кыырпаҕа түһэн илиитэ мөлтөхтүк үлэлиир буолбута кини дойдутун көмүскүүр сырдык санаатын, улахан дьүккүөрүн булгуруппатах – бааһыран баран госпитальга сытан доҕорун кытта фроҥҥа өссө биирдэ күрээбит.
“2010 сыллаахха эһэбин Улуу Кыайыы 65 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдээх параакка Москуба куоракка ыҥырбыттара. Оччолорго дойдубут Бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев этэ. Кини эһэбэр “Маршал Жуков” диэн кинигэни уонна Кыайыы 65 сылын уордьанын туттарбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрэ күн-түүн аҕыйаан иһэллэр этэ. Онно тыһыынчанан бэтэрээн ортотугар Кыһыл болуоссакка мин эһэм баара. Туох да чыына-хаана, солото-дуоһунаһа суох боростуой саллаат киһи. Ол гынан баран, биһиги ол кэмтэн эрэ кини Улуу сэрии устуоруйаҕа киирбит улахан бэлиэ түгэннэрин илэ көрбүт бэрт ахсааннаах дьонтон биирдэстэрэ буоларын дьэ билэн барбыппыт. Оччолорго “чып кистэлэҥ” диэн грифтээх кэккэ докумуоннар уонунан сыл архыыптарга хараллан сытан баран саҥа арыллыбыттара, хааччахтара уһуллубута. Онно эрэ биһиги эһэбит көннөрү сэрии кыттыылааҕа эрэ буолбатаҕын билбиппит. Кини Рейхстаг үрдүгэр Кыайыы Знамята анньылларын тыыннаахтыы көрбүт, Гитлер бункерыгар эт атаҕынан сылдьыбыт, фроҥҥа Рокоссовскайы уонна Жуковы уу хараҕынан көрбүт, оттон Потсдам кэмпириэнсийэтигэр уонна Нюрнберг процеһыгар судаарыстыбалар “бастакы сирэйдэрин” харабыллаабыт, Сталиҥҥа, Берияҕэ, Маленковка уонна Ворошиловка бэйэтинэн чиэс биэрбит киһи эбит”, – диэн Марияна Иванова кэпсээтэ.
Алмаастаах куоракка көһүү
1948 сыллаахха Василий Иванов быраастар быһаарыыларынан демобилизацияламмыта уонна Берлинтэн Дьокуускай куоракка айаннаан кэлбитэ. Төрөөбүт Сахатын сиригэр, Бүлүүтүн улуугар эргиллэн иһэн Москубаны, Кировы, Свердловскайы, Новосибирскайы, Красноярскайы, Иркутскайы – дойдуну барытын көрбүтэ.
Дойдутугар сотору буолан баран, кинини иккис курууппалаах инбэлииккэ таһаарбыттара, биэнсийэ анаабыттара. Ол гынан баран, кини судаарыстыба суон моонньугар олорор санаата букатын суоҕа. Онон бастаан Бүлүүтээҕи хаайыыга эксплуатация чааһын салайааччытынан үлэҕэ киирбитэ. Төһө даҕаны кини хаайыылаахтары кытта сирэй алтыспакка түрмэ үлэтин-хамнаһын, олоҕун-дьаһаҕын эрэ салайдар, онно үлэлиэн баҕарбатаҕа. Кэлин дуоһунаһын, үлэтин-хамнаһын төрдүттэн уларытан да баран кини санаата, дууһата уоскуйбатаҕа. Сүрэҕэ атыны баҕарара.
Ол курдук, биирдэ хас эмэ сыл буолан баран, үлэ-хамнас туһунан арааһы саныы иһэн оптуобуска билэр киһитин көрсөн кэпсэппитэ. Ол киһи Мииринэйгэ айаннаан иһэрин, онно алмааһы харабыллыыр анал дивизион тэриллэрин туһунан кэпсээбитэ.
Утаакы буолбатаҕа. Василий Иванов ис дьыала миниистирин аатыгар сайабылыанньа суруйбута, ол кэннэ нэдиэлэ буолан баран, Мииринэй куоракка хомондьуруопкаланан тиийбитэ.
Оччолорго алмаастаах түөлбэ киин куората “куорат” диэн дьиҥ таһымнаах ыстаатыстааҕа эрээри, дьиҥнээх куоракка ыраа-ҕынан майгыннаабат этэ. Мииринэй өссө даҕаны биирдиилээн эмэ мас дьиэлэрдээх, үксэ балаакканан олорор үлэһиттэрдээх көннөрү улахан дэриэбинэ этэ. Василий Мииринэйгэ тута дьиэ кэргэнин барытын көһөрөн илдьибитэ уонна «дьоллоох олохтоох дьон буолуохпут» диэн улахан эрэллээх оннун оҥостон барбыта. Кинилэр тутулла турар саҥа куораттан үтүөнү эрэ күүтэллэрэ. Оннук буолбута даҕаны. Василий Иванов Мииринэйи тутуспута, саҥа атаҕар тура сатыыр алмаас бырамыысыланнаһын сайдыытын түстэспитэ, АЛРОСА хайа-байытар кэмбинээтигэр бүтэһиктээх доводка ыстаарсай инженеринэн, парторганизация сыахтааҕы сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.
Василий Иванов бу Орто туруу бараан дойдуга бэйэтин кэннэ хаалларбыт саамай улахан уонна күндү баайа – кини иллээх-эйэлээх, тапталлаах улахан дьиэ кэргэнэ. Кини 7 оҕо амарах аҕата, 17 сиэн, 31 хос сиэн уонна 2 хос-хос сиэн эйэҕэс эһэтэ. Кинилэр бары эһэлэрин өлбөт-сүппэт үйэлээх албан аатын хараанньыттара буолаллар.
Василий Давыдович Иванов 2011 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр күн сириттэн күрэммитэ.
2012 сыллаахха кини кэпсээннэринэн уонна ахтыыларынан “Я вернусь” диэн нууччалыы уонна сахалыы тылынан кинигэ суруллан тахсыбыта. Онно биһиги төрөөбүт дойдубут уонна тапталлаах өрөспүүбүлүкэбит аан бастакыттан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри устуоруйата барыта кэриэтэ киирбитэ. Кинигэҕэ сэрии иннинээҕи тыа сирин олоҕо-дьаһаҕа, дьиэ кэргэн ахтыылара, сэрии кэнниттэн ыал буолуута уонна эйэлээх олох туһунан эмиэ суруллар. Бу кинигэ сүнньүнэн уус-уран киинэ сынаарыйа суруллубута. Дьиҥэр, киинэни “Рядовой Чээрин” уонна “Алдан” диэн киэҥник биллибит киинэлэри устубут режиссер Дмитрий Кольцов устуохтаах этэ эрээри, билиҥҥитэ үп-харчы көстүбэккэ ол барыта тохтоон турар.
Ол да буоллар, былырыын “Хранители времени” диэн документальнай киинэ уһуллан күн сирин көрбүтэ. Онно Василий Иванов сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, доҕотторо, “Бастыҥнар хамсааһыннарын” актыбыыстара кыттыбыттара. Киинэ “Саха” национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампанньа продюсера Дарья Ермолаева өйөбүлүнэн тахсыбыта. Ону таһынан былырыын “Бастакы” ханаалга Василий Иванов Кыһыл Аармыйа саллааттарыттан бастакынан Гитлер бункерыгар киирбитин туһунан сюжет көстүбүтэ.
Интэриэһинэй чахчы:
Саха саллаата үс дойду салайааччытын – Сталины, Черчилли уонна Рузвельты – харабыллыыр кэмигэр кэтэн турбут, түөһүгэр дьиҥнээх наҕараадалардаах параакка кэтиллэр киитэлэ билигин Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин түмэлин биир саамай сыаналаах уонна ураты экспоната буолан кичэллээхтик хараллан турар. Оттон Дьокуускай куоракка Емельян Ярославскай аатынан Саха түмэлин устуоруйаҕа салаатыгар ол киитэл толору куопуйата баар.
Василий Иванов 9 бойобуой наҕараадалааҕа: Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана, Аҕа дойду сэриитин бастакы истиэпэннээх уордьана, “Сталинграды босхолооһун иһин”, “Хорсунун иһин”, “Варшаваны босхолооһун иһин”, “Берлини ылыы иһин”, “Фашистыы Германияны ылыы иһин”, икки “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллэр.
2023 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Мииринэй оройуонун бочуоттаах олохтооҕо, Сталинградтан саҕалаан Берлиҥҥэ тиийбит албан ааттаах буойун, сэрии кэннэ төрөөбүт дойдутун социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Василий Давыдович Иванов төрөөбүтэ 100 сыла бэлиэтэммитэ. Онон сибээстээн, АЛРОСА хампаанньа генеральнай дириэктэрин – бырабылыанньатын бэрэссэдээтин дьаһалынан, 2022 сыллаахха “Юбилейнай” туруупкаттан көстүбүт 52,07 карааттаах улахан алмааска “Иванов Василий Давыдович” диэн аат иҥэриллибитэ.
kyym.ru
