Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөйө, Лидия Глазкова алтыһар айар аартыктарын суолунан айан.
Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэбит өрөгөй күнүгэр анаммыт тэрээһиннэр ыытылыннылар. Олортон биир бэлиэ тэрээһин Дьокуускай куоракка Н.Д. Неустроев аатынан бибилэтиэкэҕэ буолан ааста. Ньургуйаана Петровна Решетникова салайааччылаах бу аныгылыы оҥоһуулаах бибилэтиэкэ дойдунан киэн туттуу санаатын өрө күүрдэр ырыа-хоһоон түһүлгэтин биир тэрийээччитинэн буолла.
Оттон мин Хатастааҕы «Тускул» култуура киинин иһинэн үлэлиир «Ааптардары кытта үлэ» диэн бырайыак чэрчитинэн ыалдьыттаатым.
Хоһоон хонуутугар хоһууннук хаамар, санаабытын сатаан тылга тиһэр, толкуйдаабытын табыгастаахтык хоһуйар, этиэн баҕарбытын эриэккэс тыл дэгэтигэр олордор мындыр толкуйдаах Лидия Глазкова уонна СӨ норуодунай артыыһа, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ырыа айааччы, толорооччу, «Дьүһүй» ырыа түмсүүтүн салайааччыта, Сахабыт сиригэр Ырыа күнэ баар буоларын туһугар турууласпыт туруу киһи, олорор Хатаһын нэһилиэгин итиэннэ төрөөбүт Кэбээйитин ытык-мааны дойдулааҕа уонна даҕаны атын үрдүк ааттардаах, уус-уран тыл күүһүгэр дьүрүл күүһүн киллэрэн сомоҕо күүһү үөскэтэр айымньы – Ырыа – дьайар күүһүн таба туһанар ытыктабыллаах Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөйө биир тыыҥҥа, биир тэтимҥэ киирбиттэриттэн, үөскүөхтэриттэн үтүөҕэ, төрүөхтэриттэн төлкөлөөххө анаммыт улахан айымньылар тахсыбыттар.
Ол ырыалар ити күн, хас да көлүөнэни түмэн, сомоҕолоон, көрөөччүлэргэ уонна кыттааччыларга бииргэ буолартан үөскүүр бигэ санааны, кытта буолартан саҕыллар кыаҕырыыны биэрдилэр.
Биир өндөлгө тахсан ыллаатылар: оскуола оҕолоро – Дьокуускай куорат 8-с нүөмэрдээх классическай гимназиятын 9-с кылааһын үөрэнээччилэрэ төрөппүттэрин уонна кылаас салайааччыта Оксана Викторовна Свиридкинаны кытта; «Дьүһүй» ырыа кулуубун хуора; Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырын солистара – СӨ норуодунай артыыһа Юрий Баишев уонна СӨ култууратын туйгуна Зинаида Колодезникова; С.Ф. Гоголев аатынан педагогика кэллиэһин устудьуоннарын вокальнай ансаамбыла туһааннаах үөрэх кыһатын байаанньыт устудьуоннарын оркестрын доҕуһуолунан; Хаҥалас улууһун Мохсоҕоллоох бөһүөлэгин култуура дьиэтин «Гармония» ырыа ансаамбыла; уус-уран самодеятельность бастыҥ толорооччута, Сахабыт сирин ырыатын туонатыгар биллэр Вячеслав Попов.
Улуу бэйиэт Сэмэн Данилов эппитинии, өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө, күн сирин олоҕо – мэлдьи эдэр, чэгиэн, кэрэ, орто дойду олоҕор күн аайы туох эрэ саҥа тыллар, тиллэр. Айар-тутар үлэ эмиэ оннук – куруутун тардыһар саҕахтаах, умсугутар үрдүк үрдэллэрдээх. Онно эн сүрэҕиҥ, кутуҥ сааскыттан, күннээҕи туруккуттан тутулуга суох эдэрдии эрчимнээх, чөл-чэгиэн буолуох тустаах.
Лидия Юрьевна, Алексей Кириллович – оннук дьон. Кинилэр ырааҕынан ыырданар ыллыктаах ыра санаалардаах, улаҕата көстүбэт уйгулаах олоҕу ойуулаан көрөр уһулуччу дьоҕурдаахтар. Кинилэр бииргэ буолбуттарыттан, өйдөспүттэриттэн дириҥ ис хоһоонноох, иитэр-үөрэтэр эйгэлээх дьоһуннаах олоҕу олохтуурга, уйгулаах олоххо уһуйарга туллубат тутулуктаах, ыһыллыбат ытыыстаах, өһүллүбэт өһүөлээх, сөллүбэт сөрүөлээх, силлибэт сииктээх төрүөт буолар айымньылар үөскээн төрөөбүттэр. Бу ырыалар таптыырга, таптатарга, күннээҕиттэн даҕаны көдьүүстээҕи буларга, былыттар да быыстарынан күннээх халлааны көрөргө, үрүҥ-хара мөҥүрүөн мөккүөрүттэн кыайыылаах тахсарга угуйаллар.
Бу көһөҥө талааннаах дьон бастакы алтыһыылара аан дойдуну атыйахтыы ытыйбыт хара балаһалаах хамсык сатыылаабыт кэмиттэн, 2020 сылтан, саҕаланан бүгүҥҥэ диэри айымньылаахтык салҕанарын бу тэрээһин илэ бааччы көрдөрдө. Онуоха устуорук, тыл үөрэхтээҕэ, артыыс, уһуйааччы, суруйааччы Грант Майкл «ыарахан күннэр-дьыллар күүстээх дьону үөскэтэллэр» диэн уот харахха эппит этиитэ өйбөр киирэн кэлэр. Кырдьыга даҕаны Лидия Глазкова уонна Луҥха Өлөксөйө, күһэҥэ туллаҥныыр, санаа-оноо хамсыыр быыһык кэмигэр сүнньүнү тутарга, санааны бөҕөргөтөргө олус тоҕоостоох айымньылары таһаараннар, дьон-сэргэ болҕомтотун, махталын ылыахтарын ыллылар.
Кинилэр айар-тутар аартык саҕахтарын арыйан, биир түһүлгэҕэ тахсалларыгар далаһа буолбут, үтүө түгэни үөскэппит киһинэн ылбаҕай тыллаах ыытааччы, ырыаһыт Евгений Прокопьев буолар эбит. Ол курдук, дьон-сэргэ дууһатын хоһоонунан уһугуннарааччы, көтөн тахсан кэккэлэспит кэрэ тылларынан кэрэхсэтээччи Лидия Глазкова таптыыр, ахтар Сахатын сиригэр көмө-тирэх буолаары, чулуу дьоммут ааттарын үйэтитэр санааттан хоһооно ырыа буоларыгар баҕаран, Евгений Прокопьевка «ырыата суруй» диэн көрдөһүүлээх тахсыбыт. Онтун билигин «ырыа айылларын судургутук даҕаны өйдүүр эбиппин» диэн бэйэтэ бэйэтин сөҕө саныыр эбит. Кини оччолорго даҕаны, билигин даҕаны Ярославль куоракка олорор. Инньэ гынан, кэпсэтии, алтыһыы куйаар ситимин нөҥүө барбыт. Евгений Прокопьев Лидия Глазкова хоһоонноро ырыа буолан дуорайдахтарына дьайыылара өссө күүһүрүөҕүн, киһи сүрэҕэр-кутугар тиийиилэрэ өссө дириҥиэн, силистэниэн-мутуктаныан сөбүн өйдөөн, Алексей Кирилловичтыын сибээстэһэригэр сүбэлээбит.
Ол түгэн Луҥха Өлөксөйүн айар үлэтигэр өссө биир ааны арыйар – ол курдук, Лидия Глазкова хоһооннорун нууччалыы суруйар. Инньэ гынан, саха хоһоонньуттарын кытта үлэлэһэн кэлбит Алексей Кириллович айар суолугар сонун аартык арыллан, саҥа тыын киирэн, бастакы ырыалара – «Баллада о снайпере» – үөскээн тахсар. Бу ырыаны Евгений Прокопьев Татьяна Ющенколыын толорбуттарын өссө килиип оҥорбуттар.
Бу көстүүнү СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Надежда Семёновна Толбонова маннык тылларынан быһаарар:
– Дьэ, олус үчүгэй көрсүһүүгэ, тэрээһиҥҥэ сылдьан сүргэм көтөҕүллэн, сүрэҕим өрүкүйэ үөрэн баран эрэбин. Алексей Кириллович дэгиттэр талаанын өссө биир кырыыта кылбайан таҕыста. Хас биирдии норуот тыла-өһө, этэр санаатын сааһыланыыта уратылаах, туһунан мелодикалаах, ураты эйгэлээх. Тыл-өс ырыа буолан тахсарыгар, дорҕоон дьүөрэлэһиитин эрэ буолбакка, ол тахсыбыт дорҕоон бу тыллар ис хоһооннорун, тоҕо этиллибиттэрин-суруллубуттарын, ханна күүһүрэн, ханна иһийэн этиллиэхтээҕин, ылланыахтааҕын таба тайанар, нууччалыы дорҕоон, этии ураты тыынын сүтэрбэт манан аҕай буолбатах дьыала буоллаҕа.
Кырдьык, Лидия Глазкова көрсүһүүгэ ылламмыт ырыаларга хоһоонугар этиэн баҕарбыта дьүрүлгэ киирэллэригэр ырыа хайдах курдук дэгиттэрин, хайдах курдук эргиччи кэрэтин таба тайаммыт маэстроҕа – Луҥха Өлөксөйүгэр – махтал тылларын аныан анаата.
Билиҥҥи тыҥааһыннаах кэмҥэ анаммыт ырыаларыттан «Российские орлы» Арассыыйа киэҥ-нэлэмэн түһүлгэтигэр бастакынан тахсыбыт. Ырыаны СӨ норуодунай артыыһа Александр Емельянов-Хотуулаах толорон көтүтэр уонна бу ырыанан Көҥүл Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин иһинэн ыытыллыбыт бас, баритон куоластаах ырыаһыттар күрэхтэригэр Гран При буолар.
Салгыы ырыалар айыллан испиттэр: «Сибирские позывные» – анал байыаннай дьайыыга Сибииртэн барбыт боотурдарга, «Чтоб оставаться человеком» – Арассыыйа Дьоруойа Тутаҕа анаммыттар.
Барыта аҕыс ырыа суруллубут, ол ортолоругар биэс иэйиилээх ырыа айыллыбыт.
Бу тэрээһин биир уратыта – «Сын сказочной Туймаады» диэн ырыаны хас даҕаны толорууга иһиттибит-көрдүбүт.
Алексей Кириллович төрөппүт оҕолорун курдук күндүтүк саныыр айымньыларын олох устун айанныыр аартыктарыгар киллэриитигэр – толорооччуга биэриитигэр – сүрдээх эппиэтинэстээхтик толкуйдаан, ырытан, анааран сыһыаннаһара бу тэрээһиҥҥэ дьэҥкэтик көһүннэ. «Бу ырыаны хайаан даҕаны бу эрэ толорооччу ыллыахтаах» диэн буолбатах, ырыа ыраах аттанар, айанныыр түгэнигэр, төһөнөн элбэх истээччини-көрөөччүнү ыҥырар-угуйар уонна иитэр-үөрэтэр эйгэҕэ киллэрэр даҕаны, соччонон күүскэ тарҕанар, ыллыан, толоруон баҕарааччыны элбэтэр. Инньэ гынан, бу кэнсиэринэн даҕаны сыаналаан ырытар-ыраҥалыыр буоллахха, Луҥха Өлөксөйө айбыт ырыаларын толорооччулар ортолоругар эдэр, саастаах, дьоһун ааттаах-суоллаах, анал идэлээх, эстрада үөрэхтээх, бэйэ айылҕалаах ырыаһыттар – бары бааллар.
Алексей Кириллович аттыттан тэйбэккэ ыллыы-туойа сылдьар «Дьүһүй» хуорун кыттааччылара кэлэн сүрүн өйөбүл-тирэх буоллулар. Кинилэр «Сын сказочной Туймады» ырыаны ыллаан эйээриттилэр. Аны туран, бу ырыаны Сочига олорор, Арассыыйаҕа биллэр-көстөр блогер, ырыаһыт, Сангаартан төрүттээх биир дойдулаахпыт Юлия Щербакова толорон ыытан соһутта, үөртэ, долгутта. Ырыа үөскээһинигэр үс өрүт – хоһооно, дьүрүлэ, толоруута – биир санааҕа, биир тыыҥҥа киирдэҕинэ кыайыылаах-хотуулаах, ситиһиилээх буолара өйдөнөр. Ол да иһин буолуо – бу ырыа хас сырыы ахсын араас өҥүнэн оонньоото. Ким эрэ истиҥ-иһирэх иэйии ил тыынын, ким эрэ эркин курдук эрэллээх эр киһи күүһүн, эдэр саас эрчимин, аҕам саас мындырын иҥэриммит буолан – хас сырыы ахсын сонуннук, атыннык иһилиннэ.
Тэрээһин хардыытын, тутулун Лидия Юрьевна бэри-бэркэ тутан, бииртэн биир ураты тыыннаах нүөмэрдэр таҕыстылар.
Олортон биири ойо тутан эттэххэ, Луҥха Өлөксөйүн дьүрүлүгэр олорбут эрээри, толорооччутун була илик айымньыны – «Благодарю» диэн хоһоону – ол дьүрүл дорҕоонугар олордон, уус-уран ааҕыы буолла. Айымньыны Лидия Глазкова бэйэтэ нууччалыы уонна Луҥха Өлөксөйүн айымньылаах аартыгын ыйар сырдык сулуһа, сүрэҕин аҥаара Варвара Калининская тылбаастаан сахалыы аахпыттара, улуу нуучча тыла сахалыы саҥарбыта түөрт үйэ тухары тоҕонох тоҕонохтон тутуһан кэлбит доҕордоһуу, өйдөһүү-өйөһүү тыынын дьэҥкэтик көрдөрдө. Онуоха Варвара Калининская тылга талаана, айымньы ааптарыгар ытыктабыла, мындыра улахан оруолу оонньоото. Бу түгэн тэрээһин өрөгөйүнэн буолла диэтэхпинэ сыыспатым буолуо.
Махтал – баттахпыт тэҥҥэХаардыы маҥхайбытыгар,Истиҥ сылаас сыһыаҥҥар.Махтал – бииргэ алтыһахаамсаргар,Мин аттыбар мэлдьибааргар.
Кырдьыга даҕаны киһи махталлаах, тапталлаах буоллаҕына, бу орто дойдуга олоҕу таптыыр, сыаналыыр. Эбэтэр, атыннык эттэххэ, анаарар, ырытар дьоҕурдаах киһи хаһан баҕарар Махтал, Таптал диэн өйдөбүллэргэ хайаан даҕаны кэлэр.
Киһи төһөнөн дириҥ, киэҥ көрүүлээх – соччонон кини дойдутугар бэриниилээх, холку, киэҥ көҕүстээх, дириҥ силистээх-мутуктаах буолара бу тэрээһиҥҥэ көһүннэ.
Ырыа дьайар күүһүн нөҥүө дойдуга бэриниилээх буоларга, олоххо баар чахчылары баарынан ылынарга иитэр-үөрэтэр эйгэлээх Лидия Глазкова уонна Луҥха Өлөксөйүн айымньылара киэҥ-куоҥ уораҕайдарга, хас эмэ сүүһүнэн киһилээх түһүлгэлэргэ тахсара буоллар, төһөлөөх туһалаах, тоҕоостоох буолуо этэй!
Ытыктабыллаах Алексей Кирилловичка биһиги, сүгүрүйээччилэр, махталбытын, баҕа санаабытын тиэрдэбит: олох үөһүгэр сылдьарыҥ тухары сэргэх сэбэрэҕин саарбахтааһын саараҥ тыала таарыйбатын, Ырыа туһугар үлэҥ салҕана турдун, саҥа айымньылар айылла, ыллана, тарҕана турдуннар!
Наталья РУФОВА, Хатас – Дьокуускай.
