Саха сиригэр куосумас туһунан өйдөбүл учуобунньуктарга суруллар абстрактнай өйдөбүлтэн тахсан, сыыйа үөрэх булгуччулаах дьарыгын быһыытынан киирэн эрэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билим дьоҕус академиятын “Чолбон” спутнига күн бүгүн 550-чэ килэмиэтир үрдүктээх орбитаҕа тахсан үлэлиир, биир суукка иһигэр Сир шарын 14 төгүл эргийэр. Спутник өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн көтөн ааһыытыгар кинини кытта сибээстэһиэххэ, араас хамаанданы ыытыахха уонна дааннайдары хомуйуохха сөп. Бырайыак АЛРОСА хампаанньа өйөбүлүнэн, Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатын социальнай бырагырааматын көмөтүнэн олоххо киирэр.
Аппарааты Саха сиригэр Хаҥалас улууһун Чапаевотыгар турар Билим дьоҕус академиятын (МАН) иһинэн үлэлиир Көтүүнү салайар киинтэн салайаллар. Оскуола үөрэнээччилэрэ настаабынньыктарын кытта сиргэ турар антыаналар көмөлөрүнэн спутникка сигнал ыытыллар уонна онтон төттөрү телеметрия сигналын туталлар. Спутник иһигэр 12 микроконтроллер олоро сылдьар. Ол контроллердар аппараат үлэтин кэтээн көрөллөрүн таһынан, кинини салайарга, анал сынаарыйынан сорудахтары ыытарга, үлэтин түмүгүн анаалыстыырга көмөлөһөллөр.
“Бу дьоҕус куосумас аппараатын Сиртэн салайыахха сөп. Инньэ гынан оскуола үөрэнээччилэрэ спутнигы салайарга үөрэнэллэр: сорудахтары биэрэллэр, дааннайдары ылаллар уонна ону анаалыстыыллар”, – диэн СӨ Билим дьоҕус академиятын ректора Василий Павлов кэпсиир.
Кини этэринэн, “Чолбон” спутникка академия сиэрбэрин нөҥүө өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыттан 10 анал кылаас үөрэнээччилэрэ холбонуохтарын сөп.
“Атын эрэгийиэнтэн эмиэ сатаан холбонор кыахтаахтар диэн көрөбүт. Холобур, Москуба уонна атын субъектар үөрэнээччилэриниин номнуо кыттыгас бырайыактары олоххо киллэрдибит. Бу бырайыак өрөспүүбүлүкэ таһыгар тахсыбыта олус үчүгэй. Биһиги бырайыакка төһө кыалларынан элбэх Арассыыйа оҕото кыттыан баҕарабыт”, – диэн ректор санаатын үллэстэр.
Ити курдук үөрэх хаамыыта түөрүйэттэн быраак-тыкаҕа киирэр. Оскуола оҕолоро дьиҥнээх дааннайы кытта үлэлээтэхтэринэ, быһаарыныылары ылынан ол үтүө түмүгүн көрдөхтөрүнэ, билимҥэ интэриэстэрэ уһуктарын таһынан, инженер логикатын өйдүүр буолан тахсаллар.
Ити быраактыканы өссө стратосфернай көтүүлэр ситэрэн биэрэллэр. Ол көтүүлэр “Космомания” диэн анал куосумас симиэнэлэрин чэрчитинэн тэриллэллэр. Аппарааттар куосумаска майгынныыр услуобуйалаах, 30 килэмиэтир үөһэ көтөн тахсан радиация, атмосфера туругун, сигналлар тарҕаныыларын туһунан чахчылары хомуйаллар уонна сиргэ төттөрү түһэллэр. Эдэр учуонайдар ол информацияны барытын ырытан-анараан көрөллөр, орбитальнай кэтээн көрүү түмүктэрин кытта тэҥнииллэр.
“Космомания” диэн Арассыыйа эрэгийиэннэригэр куосумаска сыһыаннаах суох-соҕотох инженернэй бырайыак бырагыраамата. Бу бырайыагы хара саҕаланыаҕыттан Саха сирин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев өйөөбүтэ уонна мэлдьи үлэлии турарыгар көҕүлээбитэ.
Билим дьоҕус академиятын ректора бэлиэтээбитинэн, Саха сирин үөрэнээччилэрэ Уһук Илиҥҥэ куосумас дьоҕус аппараатын уонна стратосфера зондатын аан бастакынынан көтүппүттэр.
Көтүтүүгэ диэри уһун айан
Бу спутник – саха бастакы космическай аппараатын көтүтүөн баҕалаах дьон хас эмэ сыллаах сыралаах үлэлэрин түмүгэ. Бырайыак 2017 сыллаахха оскуола оҕолоро кыттыһыахтарыттан саҕаламмыта. Оччолорго үгүс оҕо саҥа бэһис кылааска үөрэнэ сылдьара. Билигин кинилэр номнуо устудьуон буолан орто-үрдүк үөрэх кыһаларыгар уһуйулла сылдьаллар, ким эрэ “Космомания” анал симиэнэтигэр настаабынньыктыыр.
СӨ Билим дьоҕус академиятын тьютора Артем Мардин кэпсииринэн, дьиҥэр, аппараат 2024 сыллаахха бэлэм буолбут эрээри, дьоҕус спутниктар орбитаҕа улахан аппарааттары эрэ кытта тахсар буоланнар, анал соруктаах улахан аппараат көтүөр диэри тохтуурга күһэллибит.
Спутник куосумаска тахсыан иннинэ “Сколково” иһинэн үлэлиир Арассыыйатааҕы “Спутникс” чааһынай космическай хампаанньаҕа тургутуу бары түһүмэҕин ааспыт. Ол иһигэр термовакуумнай уонна радиотехническай бэрэбиэркэлэри. Саха сирин хамаандата аппараат научнай уонна прикладнай сыаннаһын быһаарар туһалаах ноҕоруускатын оҥорбут.
Спутник көтүүтэ бырайыак кыттыылаахтарыгар тэхиньиичэскэй эрэ өттүнэн буолбакка, тус бэйэлэригэр эмиэ улахан суолталаах буолбут. Холобур, Артем космодромҥа бара сылдьан куосумас эйэгэтин далааһынын сөҕөн-махтайан, туох идэлээх үлэһит буолуон баҕарарын бүтэһиктээхтик быһаарынан кэлбит.
“Улаханнык сөҕөн кэлбитим. Космодрому барытын бэйэҥ тиийэн илэ көрдөххүнэ, бу чахчы олус уустук уонна дьоһуннаах эйгэ диэн өйдүүр буолаҕын. Ол кэннэ киһи кэскилин, инникитин атыннык көрөр буолар”, – диир кини.
Артем бэйэтэ ХИФУ Физико-тэхиньиичэскэй институтугар “Радиотехника” хайысхаҕа үөрэнэр. Үөрэҕин кэннэ олоҕун космонавтиканы кытта ситимниэн баҕарар. Кини билигин “Сириус. Лето” үөрэх бырагырааматыгар оҕолору үөрэтэр. Ол үөрэх чэрчитинэн оҕолор Артему кытта сыл устата стратосфера аппараатын айан-оҥорон таһаарыахтаахтар.
“Космомания” – оскуола оҕолоругар идэни таларга көмөлөһөр үтүө бырайыак. Киһи эрэ барыта куосумаһы кытта быһаччы үлэлиир кыаҕа суох. Биһиги бырайыакпыт көмөтүнэн үөрэнээччилэр орбитаҕа көтө сылдьар дьиҥнээх спутнигы кытта үлэлэһэр кыахтаахтар. Оттон ол көннөрү түөрүйэттэн хас эмэ төгүл интэриэһинэй”, – диэн Артем кэпсиир.
Саха сирин куосумастаах кэскилэ
Саха сиригэр куосумас технологията аҥаардас үөрэтэр эрэ буолбакка, прикладнай эмиэ суолталаах. Өрөспүүбүлүкэбит киэҥ сирин-уотун уонна ол былаһын тухары уларыйа турар айылҕа процесстарын ыраахтан толору кэтээн көрөр үстүрүмүөннэр эрэйиллэллэр.
“Өрөспүүбүлүкэбит олус киэҥ уонна куосумаһы кытта сибээстээх инжернернэй бырайыактары туһанан төрдүттэн үөрэтэри эрэйэр. Сахабыт сирин барытын хабан чинчийиэхпитин баҕарар буоллахпытына, куосумас таһымыгар тахсыахтаахпыт. Онто суох толору чинчийэрбит кыаллара уустук”, – диэн Василий Павлов санаатын үллэстэр.
Кини этэринэн, кэлэр сылларга Көтүүнү салайар киини саҥардыахтаахтар, приемнай ыстаансыйалар тиһиктэрэ кэҥэтиллиэхтээх уонна саҥа аппарааттар көтүөхтээхтэр.
“Чолбон” спутнигы көтүтүү – ураты бырайыак. Кини хас даҕаны функцияны толорор: инженернэй кэмпитиэнсийэлэри тэрийэр, билим акылаатын оҥорор уонна буола турар уларыйыылары анаалыстыыр үстүрүмүөннэри биэрэр. Бу түгэҥҥэ куосумас ханна эрэ ыраах баар сорук буолбакка, үлэ үстүрүмүөнэ буола түһэр – өйдөнүмтүө, тиийимтиэ уонна наадалаах. Биһиги өйөбүлбүт бу идиэйэни олоххо киллэрэргэ көмөлөспүтүттэн олус үөрэбит”, – диэн АЛРОСА генеральнай дириэктэрин солбуйааччы Алексей Дьячковскай этэр.
Спутник билигин телеметрия информациятын, ол иһигэр радиация фонун, күн көҕүн уонна тулалыыр эйгэ туругун туһунан дааннайдары, хомуйар. Кэлэр өттүгэр маннык аппарааттар килиимэт уларыйыытын, ирбэт тоҥ туругун кэтээн көрөргө уонна углеродтаах метан балаансаларын билэргэ туһаныллыахтарын сөп.
Kyym.ru
