Сахабыт сиригэр кистэнэ сытар баайы хостоору туох даҕаны экология сокуоннарын ылыммакка, үрдүттэн баһылыыр, айбардыыр эрэ санаалаах хампаанньалар кэлэн эрэллэрэ дьиксиннэрэр. Соторутааҕыта Томпо Тополинайыгар Ил Түмэн Арктикаҕа уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар кэмитиэтэ мунньах ыытан кэлбитэ. Мунньах ыытыллыбыт төрүөтэ: Томпо, Дьааҥы, Муома улуустарын сирин-уотун хабар “Полиметалл” хампаанньа иһигэр киирсэр “Сахавольфрам” диэн хампаанньа үлэтэ-хамнаһа.
***
Мунньахха Томпо улууһугар үлэни ыыта сылдьар сир баайын хостооччулар ыҥырыллыбыттар эрээри, олортон соҕотох “Сахавольфрам” АУо (“Полиметалл” АУо иһигэр киирсэр) бэрэстэбиитэллэрэ кэлбиттэр. “Полиметалл” АУо Томпо улууһун кытта социальнай-экэнэмииичэскэй өйөбүл оҥорор сөбүлэһиннэриигэ илии баттаһан үлэлиирин туһунан улуус баһылыга Я. Степанов даҕаны, “Сахавольфрам” бэрэстэбиитэлэ даҕаны эттилэр. Дьэ, ол гынан баран бу бииргэ үлэлэһии хайа өттүгэр “доҕолоҥнообутун” бу мунньахха этиллибиттэн билиэххэ сөп.
Билинҥҥитэ бу Агылкытааҕы вольфрам хостуохтаах сирдэригэр геология разведката ыытыллар. Ол эбэтэр, дьиҥнээх үлэтэ саҕалана илик. Ол эрээри кэнникинэн урууда тиэниилээх сүүнэ улахан самасыбааллар, “тягачтар” тохтоло суох сыбыытыыллара, барыылара-кэлиилэрэ олохтоохтору долгутар буолбут. “Яна” тыраасса онто да суох уустук аатырар, оттон бу «улахан массыына сырыыта онно эбии кутталы үөскэтэр» дэһэллэр эбит. Сэлиэнньэ аттыгар тохтуур улахан самасыбааллар тыастара, дьон уу нуурал олоҕун аймыыр. Тыастан-уустан, быылтан дьон доруобуйата айгырыыр.
Оттон биир саамай дьону дьиксиннэрбит боппуруос кинилэр олорор Тополинай бөһүөлэктэрэ турар Томпо үрэх үрдүгэр ол тиэллэн кэлбит урууданы таҥастыыр баабырыка тутуута буолбут.
Аҕыйах ахсааннаах норуот дьылҕата
Бу боппуруоһунан дьарыктанар, Ил Түмэн Арктика уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Е.Х. Голомареваҕа таҕыстыбыт. Кини маннык кэпсээтэ:
– Тополинай – аҕыйах ахсааннаах омуктар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Урут сэбиэскэй кэмҥэ, Бүтүн Арассыыйа таһымыгар бастыҥ-чулуу уопуту мунньан үлэлиир, “образцово-показательнай” сопхуос киинэ этэ. Сопхуоһу аатырбыт дириэктэр Василий Михайлович Кладкин салайара, 22 тыһыынча табаны тутан олорбуттара. Сопхуос оннугар билигин “Тополинай” МУП баар, табалара аҕыйыы турар да буоллар, сүрүн дьарыктара таба иитиитэ. Онно элбэх кыһалҕаны көрүстэллэр даҕаны, син биир үлэлии сылдьаллар. Олохтоохтор өссө былырыын “кэлэ сылдьыҥ” диэбиттэрэ. Биһиги баараҕай улахан бырайыактар саҕаланан эрэллэрин билбэт буоллахпыт. Дьэ, онтубут үлэ күөстүү оргуйа турар эбит. Суол анньыбыттар, быһалыы Дьааҥыга. Быһа сылдьаары, Магадааҥҥа тиийэ федеральнай суол оҥорор былааннаахтар эбит. Онон баараҕай үлэни ыытар бырамыысыланнай тэрилтэ киирэн эрэр да буолбатах – номнуо киирбит. Ити улуустартан урууда түмүллэн, Тополинайга кэлиэхтээх. Тополинайга ол урууданы “таҥастыыр” баабырыка тутуллуохтаах. Дьэ, ол баабырыкаларын үөһэ тутаары номнуо сирин ыраастаан эрэллэр.
Бүгүһүн олохтоохтор мунньахтаабыттар. Онно хампаанньа бэрэстэбиитэлигэр “баабырыканы бөһүөлэк турар сириттэн аллара тутуҥ” диэн көрдөспүттэр эбит. Онтон дьокутааттар В.Н. Лебедев, Рахлеев көҕүлээн, “былаһааккаларын ыраастаан эрэллэр, суһаллык бара сылдьар наада” диэбиттэр. Баран олохтоох былаас уорганнарын, олохтоохтору, хампаанньа бэрэстэбиитэллэрин кытта көрсөн, мунньахтаан кэллибит. Кэмитиэт мунньаҕар дьокутааттар, кэмитиэт чилиэннэрэ, туһааннаах (экология уонна ойуур, бырамыысыланнас уонна геология, Арктика дьыалаларыгар) министиэристибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, аҕыйах ахсааннаах норуоттар бырааптарын боломуочунайа, култуура миниистирэ А.И. Ноев буолан кытыннылар. Олохтоох былаас уорганнарыттан, нэһилиэнньэ бэрэстэбиитэллэрэ тыл эппиттэрэ.
Ол кэнниттэн бу бэҕэһээ кэмитиэт быһаарыы ылынар мунньаҕа буолла. Онно судаарыстыбаннай уорганнар бэрэстэбиитэллэрин ыҥыран, “маннык быһаарыыны ылынныбыт, ону салгыы үлэлээҥ” диэтибит.
Экология министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ маннык бырайыагы кытта сөбүлэһиннэрии кинилэргэ киирэ илигин эппитэ. Оттон бырамыысыланнас миниистирэ “байыаннай, ураты суолталаах эбийиэктэри тутууга туох даҕаны туорайдаһыы, мэһэйдэһии суох буолуохтаах” диир. Оннук ДСП (документ служебного пользования) баар үһү. Ону көрдөр диир буоллахпыт. Ол “мэһэйдэһии”, “туорайдаһыы”, “харгыстаһыы” диэн буолбатах. Экологияҕа куттала суох, сөптөөх барыйаанын тутуһалларын ирдэһии тоҕо дойдуга суолталаах бырайыагы харгыстааһын диэн буолуохтааҕый?! Нэһилиэнньэ “олох хостоомоҥ!” диэбэт буолбат дуо? Биир даҕаны киһи инньэ диэбэт. Кинилэр “мантан барыҥ!” даҕаны диэхтээбэттэр. Арай, бу үйэлэр тухары төрүт дьарыктарын тутан, үлэлээн-хамсаан, оҕо-уруу тэнитэн олорбут сирдэрин көмүскээн, ол баабырыка тутуллар сирин уларыттара сатыыллар... Үөһэ тутуллара ууну киртитиэ, биһиэхэ, биһиги ыччаттарбыт, оҕолорбут доруобуйаларыгар кутталлаах буолуо диэн көрдөһөр буоллахтара. Аҕыйах ахсааннаах омук кэскилэ, тыыннаах хаалар дуу, хаалбат дуу боппуруоһа буоллаҕа.
“Сахавольфрам” онно 500 киһини аҕалан үлэлэтээри, онно баахта бөһүөлэгин тутаары сылдьар. Уһун баҕайы хаһаарыма быһыылаах дьиэлэри уурталаан эрэллэр. Быһата, барытын номнуо быһаарбыттар, үлэлээн эрэллэр.
– Оттон өрөспүүбүлүкэҕэ сөбүлэҥ түһэрсибиттэрин ким сүрүннүүрүй?
– Бэҕэһээ кэмитиэт мунньаҕар СӨ бырамыысыланнаһын миниистирэ: “Быһаарыыны федеральнай таһымҥа ылыналлар”, – диир. Биһиги ону “экология боппуруостарыгар син биир нэһилиэнньэни истиэхтээххит, кэтээн көрүү оҥоһуллуохтаах буоллаҕа” диир буоллахпыт. Кэлин туох даҕаны кэһии, онтон сылтаан өйдөспөт буолуу тахсыбатын курдук. Нэһилиэнньэни кытта мунньахтаан баран, кинилэртэн этии киирбитин үрдүнэн, тоҕо тугу да биллэрбэккэ, сэрэппэккэ тута үлэлээн бараҕытый диир буоллахпыт. Тугу да, сокуону кэһэри, туруорсубаппыт. Аны урууданы мустахтарына, ол үлүгэрдээх хайа буолар буоллаҕа. Ол быыла!
– Тополинайтан төһө ырааҕый?
– Сэттэ килэмиэтирдээх сир. Олох субу көстөн турар! Санаан көрүҥ. Билигин “Полиметалл” аатыгар родовой общиналар ааттарыттан уонна кэмитиэт салайааччытын аатыттан сурук суруйдубут. Кинилэр миэстэлэрин уларытарга быһааралларын курдук. Ил Дархан А.С. Николаевка, СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлэ К.Е. Бычковка, уонна Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ А.И. Еремеевкэ аадырыстаан суруктары ыыттыбыт.
Бастакытынан, «баабырыка тутуллар миэстэтин уларытыҥ» диэн усулуобуйаны туруордубут. Этнология мониторинын ыытыҥ диэтибит. Томпо улууһун дьаһалтатын кытта тутууну биир сүбэнэн ылынан ыытыҥ диэн. Ону ылыммаппыт дииллэр. “Эһиги бииргэ үлэлэһиэхтээх буоллаххыт” диибит. Таба мэччирэҥин инвентаризациятын докумуоннарын эҥин көрөн, инфраструктарын уларытыыга министиэристибэлэри кытта бииргэ үлэ барыахтаах диэн туруорустубут. Билигин суруктарбытыгар харда күүтэбит.
“Тутулларын утарбаппыт. Миэстэтин уларытыҥ” диибит
Тополинай сэлиэнньэ баһылыга Л.С. Баланова: “Биһиги бу дойдубутугар олус улахан стратегическай суолталаах эбийиэк буоларын толору өйдүүбүт, ону туох да диэн утарбаппыт. Арай, баабырыканы водоканал үрдүнэн тутулларын сыыһа диибит. Кирдээх уу биһиэхэ кэлэ туруо буоллаҕа. Сэлиэнньэ уу ылар водозаборун аннынан тутар тоҕо сатамматый? Хайаны байытар эбийиэк ууну туттара диэн үлүгэрдээх буоллаҕа, онуоха туох да саахал, киртийии тахсыа суоҕа, мэлдьи ыраас уу кэлэ туруо диэн ким мэктиэлиэй? Аллара туттахха, туох эмэ буолар да түбэлтэтигэр ол биһигини хаарыйыа суох этэ”, – диэн тыл эппит.
Дарья Осенина, олохтоох: “Мин манна өрдөөҕүтэ Ааллаах Үүнтэн көһөн кэлэн, олохсуйарга тиийбитим. Сопхуоска өр үлэлээн-хамсаан кэлбитим. Аны билигин бу «баабырыка тутабыт» диэн эрэллэр. Эбиитин, үөһэ тутуох үһүлэр. Биһиги, тугуй, оччоҕо эмиэ көһөргө күһэллэбит дуо?” – диэн ыйытыыта салгыҥҥа ыйанна...
Дьокутааттар этиилэриттэн
Дьокутаат В.П. Николаев: “Фабриканы Томпо өрүс үрдүгэр тутууну бэйэ чинчийиилэригэр эрэ олоҕуран ыытар сыыһа. Мин санаабар, сир баайын хостооччу экэнэмиичэскэй барыһын эрэ санаан оннук гынар”.
Дьокутаат Н.И. Кульбертинов: “Полиметалл” АУо Өлүөхүмэҕэ үлэлиир “Норд-Голд” хампаанньаттан холобур ылан, олохтоохтору кытта Экология сүбэтин тэриниэн, хапытаалынай тутууну ыытарга көхтөөхтүк кыттыан наада”.
Дьокутаат Н.В. Тимофеев:” Сир баайын хостуур олус элбэх тэрилтэ баар. Сорохтор үтүө холобуру көрдөрөллөр. Биир үтүө холобур, “Сургутнефтегаз”, сокуону халбаҥнаабакка тутуһар, сөбүлэҥ түһэрсэр. “Полиметалл” эмиэ ити үтүө холобуру ылынан үлэлиэн наада. Нэһилиэнньэни кытта утарыта турсуу туох да үтүөҕэ тиэрдибэт”.
Дьокутаат А.В. Сусоев: “Хампаанньа олохтоохторго элбэх үтүөнү оҥоруон сөп, доруобуйа харыстабылыттан саҕалаан тутууга тиийэ. Онуоха бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыллаах сыһыан наада. Киһилии. Оччоҕо эрэ үчүгэй тыын үөскүө, үлэҕит да таһаарыылаах буолуо. Олохтоохтор да эһигини үөрэ-көтө ылыныахтара. Оттон биһиги мэлдьи даҕаны олохтоохтор интэриэстэрин көмүскүөхпүт”.
Киһи сөҕөрө
Бэйэлээх бэйэбит судаарыстыбаннай уоргаммыт салайааччыта “харгыстаһыы суох буолуохтаах” диэн сөп буола, түктэрини эрдэ олороро сүрдээх. Оттон хампаанньалар аны бырайыактарын Экология министиэристибэтин кытта туох да сөбүлэһиннэриитэ, эспэртиисэтэ суох тутан бараллара ыйытыыны үөскэтэр. Оччотугар бу уорганнар тугу гына олороллоруй? Бырайыагы дьоҥҥо табыгастаах суолларын көрдөөн оҥоруу, экология сокуонугар сирдэтии, дьон быраабын көрүү, ол аата, бырайыагы “харгыстаһыы”, мэһэйдэри үөскэтии диэн дуо?! Аҕыйах миэтэрэҕэ көһөрүүттэн бу үлүгэрдээх хампаанньа тугу сүтэриэй? Оннук үлүгэр улахан барыһы таһыйан ылар сыаллаах-соруктаах тэрилтэ бып-быыкаа сууманы эрэ сүүйтэриэ этэ.
***
Эбэтэр манна үйэ тухары олорбут аҕыйах ахсааннаах эбээн бөһүөлэгин олохтоохторун суох гынар, имири эһэр чопчу сыал-сорук турар дуу? “Иилиҥкэйдэспэтиннэр” диэн? Билиҥҥи уустук кэмҥэ туһаны аҕалыах баараҕай бырайыактары суһаллык олоххо киллэрии ирдэнэрэ өйдөнөр. Оттон ол умсулҕаныгар аҕыйах ахсааннаах норуот кыһалҕата аахайыллыбата, истиллибэтэ өйдөммөт. Билигин олохтоохтор туруорсууларын өрөспүүбүлүкэ салалтатын таһымыгар таһааран, онтон туох харда кэлэрин күүтэллэр. Онно кыайан быһаарыллыбат буоллаҕына, биһиги экологияҕа актыбыыстарыгар күүскэ хамсаналларын өйдүүбүт. Бүлүү киртийиитин айдаана, Амма тыатын аймалҕана – ол туоһута. Баартыйалар даҕаны экология кыһалҕатын быыбар саҕана түбэһиннэрэ, дьэ, туһаныахтара аҕай. Онон бу, дьиҥэ, оннук уустуга суох боппуруоһу олохтоохтор туһаларыгар быһаарыахтара диэн эрэнэбит.
Нина ГЕРАСИМОВА.
