Кыым — 
Биллэрин курдук, бу аҕыйах сыл иһигэр аан дойду таһымыгар айти-технология тэтимнээхтик сайда турар. Бу балысханнаах тэтими кытта тэҥҥэ тиис тиискэ, муос муоска сайдар туһуттан, төрөөбүт тылбытын, саҥарар саҥабытын көмпүүтэргэ киллэрэр ньымалары сахабыт дьоно бэйэтэ баһылыыр, сайыннарар кэмэ тыҥаан кэлэн турар.
ОҤОҺУУ ӨЙ УОННА ТЫЛ: САХА СИРИН ЭДЭР УЧУОНАЙДАРА КЫТАЙГА
М.К. Аммосов аатынан ХИФУ “Арктика тылларын экологията” норуоттар икки ардыларынааҕы билим-чинчийэр лаборатория эдэр чинчийээччилэлэ “Тыл эволюцията уонна компьютернай лингвистика” диэн Чжецзян университета (Ханчжоу к., Кытай) тэрийбит сэминээригэр ситиһиилээхтик кыттан кэллилэр.
Ханчжоу – Чжецзян провинция киинэ, 9 мөл кэриҥэ нэһилиэнньэлээх куорат. Манна аан дойду үрдүнэн саамай биллэр, ЮНЕСКО-ҕа киирбит 9 км тахса иэннээх аатырбыт Сиху (кытай тылыттан “арҕаа күөл” диэн тылбаастанар) күөл баар. Ону таһынан, Оҥоһуу Өй күүскэ сайдан, Ханчжоу куораты «Кытай Силиконовай Долината» диэн ааттыыллар. Бу куорат айылҕа харыстааһынын уонна бастыҥ технологиялары сайыннарыыны дьүөрэ тутан инники күөҥҥэ сылдьарыгар Чжэцзян университета (Zhejiang University) улахан өҥөлөөх. Университет 1897 сыллаахха Ханчжоу куоракка төрүттэммит, бу – Кытай биир саамай кырдьаҕас уонна ытыктанар үрдүк үөрэҕин кыһата. Чжэцзян университета араас национальнай рейтиннэргэ биэс бастыҥ иһигэр, ону таһынан дойду тоҕус бастыҥ чинчийэр университетын түмэр элитнай «C9 лиигэ» ахсааныгар киирэр. Баай устуоруйаны уонна аныгы научнай инфраструктураны тэҥҥэ тутан, робототехникаттан, биотехнологияттан саҕалаан компьютернай тыл үөрэҕэр тиийэ киэҥ хабааннаах, кэскиллээх чиничийиилэри ыытар үрдүк таһымнаах үөрэҕи биэрэрин иһин «Илиҥҥи Кембридж» диэн ааттанар университет.
Виталий Иванов
Сэминээргэ “Арктика тылларын экологията” лаборатория билим алын үлэһиттэрэ Виталий Иванов, Степан Павлов, Айталина Тимофеева уонна “Суоттуур технология уонна оҥоһуу өй”[1] лаборана Екатерина Подорожная профессор Ленора Гренобль салайааччылаах кыттыыны ыллылар. Ленора Гренобль Чикаго университетын профессора, ХИФУ “Арктика тылларын экологията”[2] лаборатория сэбиэдиссэйэ, сүтэн эрэр тыллары харыстааһыҥҥа аан дойдуга киэҥник биллэр тыл үөрэхтээҕэ, Саха сирин, Арктика тылларын чинчийэр.
Сэминээри Венчао Ли, Чжецзян университетын Норуоттар икки ардыларынааҕы департаменын профессора, тэрийэн, иилээн-саҕалаан ыытта. Кытай, Америка, Соҕуруу Корея курдук сайдыылаах дойдулартан тыл үөрэхтээхтэрэ, билим үлэһиттэрэ кытыннылар. Билиҥҥи электроннай эйгэҕэ сүтэр кутталлаах тыллары киллэрэр ньымалар туһунан кэпсэттибит. Сэминээр аан дойду таһымнаах буолан, аангыл тылынан ыытылынна. Онон төрөөбүт тылбытын таһынан, омук тылын билэрбит, саҥарарбыт улаханнык көмөлөстө.
Екатерина Подорожная
Салайааччыбыт Ленора Гренобль лабораториябыт үлэтин, араас бырайыактарын туһунан кэпсээтэ. Айталина Тимофеева Саха сирин норуоттарын тыллара билиҥҥи туругунан көмпүүтэр эйгэтигэр төһө, хайдах киирбитин, Степан Павлов экспедиция аудио матырыйаалын көмпүүтэргэ анал бырагыраамма көмөтүнэн хайдах ырытарбытын, Виталий Иванов Саха сирин норуоттарын тылларын уонна диалектарын чинчийэр платформа туһунан уонна Екатерина Подорожная саха тылыгар туттуллар сыыппара инструменнарын кэпсээтилэр.
Профессор Венчао Ли Оксфордка үөрэнэ сылдьыбыт, киэҥ көрүүлээх учуонай Евразия тыллара, ол иһигэр саха тыла, үөскээбит төрүөтүн синтаксис нөҥүө быһаарарга үлэлэһэр эбит. Кэпсэтии түмүгэр саха тылыгар оҥорбут чинчийиилэрин эбии бэрэбиэркэлээн көрөргө бэлэммитин эттибит. Маннык чинчийиилэр биһиги тылларбытын атын тыллары кытта тэҥнээн көрөргө, тылы үөрэтии таһымын үрдэтэргэ көмө буолаллара саарбаҕа суох. Минзу университетын профессора Шичинг Динг Кытай аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларын уонна литератураларын үөрэтэр институтугар үлэлиир, бэйэтэ омугунан даур (монгол тыллаах норуот). Профессор дойду таһымыгар аҕыйах ахсааннаах норуоттар тылларын харыстыыр бырагырамманы суруйсубут улахан өҥөлөөх исписэлиис. Чикаго университетын докторана Джэхонг Шим уонна Сеул национальнай университетын профессора Санха Ли былыргы Корея тылын холобуругар аҕыйах ресурсалаах (low-resourced) тылларга анаммыт оҥоһуу өй мадьыалын туһунан дакылаат бэлэмнээбиттэр. Манна даҕатан эттэххэ, тыл төһөнөн элбэх ресурсалаах (элбэх саҥарааччылаах, матырыйааллаах), соччонон Оҥоһуу өй тылы дөбөҥнүк үөрэтэр, аҕыйах ресурсалаах тылларга (аҕыйах саҥарааччылаах, матырыйаалаах, эбэтэр билигин дьон саҥарбат тылыгар) атын ньыма ирдэнэр. Онон Сахабыт сирин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тылларыгар маннык ньымалары туттар табыгастаах эбит диэн санаа үөскээтэ.
Ырытыһыы
Ийэ тылбытын кэнэҕэски көлүөнэҕэ тиэрдэргэ саҥа ньымалары, бастыҥ технологияны баһылыыр ирдэнэр. Ону толору өйдүүргэ, инникитин туһанарга киэҥ хабааннаах, дириҥ суолталаах кыһалҕалары араас омук дойдутун чинчийээччилэрин кытта биир таһымҥа кэпсэтэр, ырытыһар суолталаах. Сүрүн дакылааттар кэннэ сэминээр кыттааччылара бииргэ үлэлэһэргэ сөптөөх хайысхалар туһунан кэпсэттибит. Төһө да араас тылларынан саҥардарбыт, кыһалҕабыт биир эбит диэн санааҕа кэллибит. Сахабыт сирин норуоттарын тылларын сыыппараҕа киллэрэргэ бүтүн аан дойду ылыммыт компьютернай лингвистика ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэр эрэ буоллахха кыаллар. Онон Америка, Кытай, Соҕуруу Корея өркөн өйдөөхтөрүн кытта тэҥҥэ кэпсэтэн, алтыһан элбэҕи биллибит-көрдүбүт. “Арктика тылларын экологията” лаборатория үлэтин салгыы сайыннарарга олус суолталаах айан-сырыы буолла.
Сиху күөл аттыгар
Сэминээргэ кыттыы Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр учуонайдарыгар аналлаах билим, үөрэҕирии пуондатын (НОФМУ)[3] үбүлээһининэн уонна икки бөдөҥ научнай бырайыак (Арассыыйа научнай пуондатын “РФ Хотугу уонна Арктика омуктарын тыллара уонна култууралара: кэлим социогуманитарнай чинчийиилэр (улахан дааннайдар ырытыыларыгар олоҕуран)”, РФ билим уонна үрдүк үөрэх министиэристибэтин “РФ Хотугу уонна Арктика норуоттарын тылларын сыыппараҕа киллэрии”) чэрчитинэн ааста[4] .
Айталина Тимофеева, “Арктика тылларын экологията” лаборатория (ХИФУ) билим үлэһитэ
[1] Лаборатория “Вычислительные технологии и искусственный интеллект”
[2] Международная научно-исследовательская лаборатория "Лингвистическая экология Арктики"
[3] Научно-образовательный фонд молодых ученых РС(Я)
[4] “Языки и культуры народов Севера и Арктики Российской Федерации: комплексные социогуманитарные исследования (на основе анализа больших данных)”, “Цифровое описание языков народов Севера и Арктики РФ (на материале якутского языка и его диалектов”
