“Саха билимэ норуокка туһалааҕы тугу оҥорбутай? Туһата суох” диэн усках тыл-өс сэбиэскэй кэмтэн билиҥҥэ диэри баар. Оттон т/х-тын билимин хандьыдаата, Саха сиригэр сүөһү аһылыга буолар үүнээйигэ идэтийбит, Ботаническай саадка дириэктэрдээбит, билигин эмтээх оту үүннэрэр, чинчийэр, эмп оҥорон тыһыынчанан дьоҥҥо көмөлөспүт учуонай Иннокентий Аполлонович Фёдоровы кытта кэпсэтэн баран, “биһиги кэнэммитигэр учуонайдарбыт айбыттарын туттубакка, билиилэрин туһаммакка сыыһа мөҕүттэр эбиппит” дии саныыгын. Билиммит ситиһиитин туһаммыппыт буоллар, тыабыт сирэ, хаһаайыстыбата тоҕо тэбэр сайдыытын оҥоруохпут хаалбыт. Кини курдук улахан талааннаах учуонайбыт төрөөбүт дойдутун сайыннарар санаатын бырахпакка, билигин научнай үлэтин кыараҕас даачатын олбуорун иһигэр ыытарын хайгыахха сөп эрээри, улахан билиммит 9 суотай сиргэ хаайыллан олороро саныахха ыарахан.
ТӨРДӨ-ТӨБӨТӨ, ИДЭТИН ТАЛЫЫТА
– Аҕам саха элбэх улуу дьоно тахсыбыт Мэҥэ Хаҥалас Лоомтукатыттан төрүттээх. Манньыаттаах Уолун, Лепчиков, Ларионов атыыһыттары, С.З. Борисовы, академиктар Ларионовы, Лебедеви, билиҥҥи “Нөмүгү килиэбин” хаһаайына, 3,5 тыһ. сылгылаах В. Нестеровы уо.д.а. ааттыахха сөп. Аҕам Аммаҕа учууталынан, саабыһынан, онтон районоҕа, гороноҕа, техникум, училище дириэктэрдэринэн, Саха АССР үөрэҕин үлэһиттэрин идэлээх сойуустарын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Мин куоракка көспүппүт кэннэ, үһүс кылаастан манна үөрэммитим. Төрөөбүт Аммабын кытта сибээспин хаһан да быспатаҕым. Ийэм – Амматтан, өбүгэлэрбит – бурдук ыһааччылар. Сүөһү-сылгы ииппэттэр эбит. Кыра эрдэхпиттэн эбэбэр көмөлөһөн, оҕуруокка сыстыбытым. 6 сааспыттан от охсубутум. Куоракка көһөн да баран, бэһис кылаастан сайын аайы сопхуоска, от биригээдэтигэр баран үлэлиирим. Оҕо эрдэхпиттэн айылҕаны кытта алтыспытым, булка-алка сылдьыбытым. Лээги курдук бултаах сиргэ 16 сааспыттан тайахтаабытым. Сэбиэскэй саҕана Јнньүөскэ тыһыынчанан саһылы иитэр пиэрмэ баара. Кыылларын тайах этинэн аһаталлара.
– Оннук элбэх тайах баара дуо?
– Биһиги биригээдэ соҕо-туопкаҕа алта буолан, ытынан, атынан сылдьан, нэдиэлэҕэ 21 тайаҕы бултуур этибит. Тайах Лээгигэ оннук элбэх этэ.
1975 с. оскуола кэннэ университекка киирэн, 1981 с. бүтэрбитим. Булду сөбүлүүр буоламмын, зоологияҕа үөрэммитим. Дьупулуоммун сылаас хааннаахтарга: андаатардарга, кутуйахтарга, моҕотойдорго бэрэпиэссэр И.И. Мордосовка көмүскээбитим.
КРИОКОРМУ САҔАЛААБЫТ УЧУОНАЙ
– Үчүгэйдик үөрэммит киһиэхэ “көҥүл дьупулуом” биэрэллэрэ, онон университеты бүтэрээт, ТХМ агрохимлабаратыарыйатыгар ыстаарсай агрохимигинэн сыл үлэлээбитим. Сүрүннээн, оройуоннар ыыппыт сиилэс, сенаж боруобаларын кормовой эдьинииссэтин сыаннаһын быһаарыыга үлэлэспитим. Билигин агрохимлабаратыарыйа баар да, аҕыйах киһи хаалан, үлэлии сатыыллар быһыылаах. Уопсайынан, каадыры сарбыйыы охсон, өрөспүүбүлүкэҕэ сүөһү аһылыгын хаачыстыбатын хонтуруола олус мөлтөөтө. Биология института эмиэ сарбыллан, үлэтин мөлтөттө.
Эһиилигэр муус устарга биология институтугар зоология лабаратыарыйатыгар киирээри тиийбиппин – салайааччы Ю.В. Ревин “миэстэ суох” диэбитэ. Кэнники биология институтун дириэктэрэ буола үүммүт күүстээх учуонай Б.И. Иванов салайар үүнээйи экологиятын лабаратыарыйатыгар миэстэ баарыгар киирбитим. Кини миэхэ тута “яровой рапс” диэн ССРС-ка сүөһү аһылыгар саҥа туттуллан эрэр култуураны үөрэтэр тиэмэ биэрбитэ. Рапс -12 кыраадыска диэри хаһыҥы тулуйар. Ол кэннэ 3–4 кыраадыс сылаас буолла да, маассатын эбэ турар. Саха сирин усулуобуйатыгар олус сөп түбэһэр үүнээйи. Ол саҕана өрөспүүбүлүкэҕэ бааһына иэнэ 120–140 тыһ. гаа этэ. Онтон 40-ча тыһ. гектарыгар сүөһү аһылыга буолар үүнээйилэри олордоллоро. Ґксүн күөх маассаҕа эбиэһи ыһаллара. Ити эмиэ оруннаах: эбиэс -8 кыраадыска диэри тымныыны тулуйар, күһүн балаҕан ыйа бүтүөр диэри маассатын эбэ турар. Билигин өйдөөх хаһаайыстыбалар сылгыга-сүөһүгэ эбиэһи ыһаллар, сенажтыыллар, өссө тымныы түспүтүн кэннэ, охсон, бугуллаан кэбиһэллэр. Ити криокорм – сибиэһэйдии тоҥоруллубут күөх аһылык. Криокормҥа өссө -12 кыраадыһы тулуйар рапсы уонна - 8 кыраадыһы тулуйар эбиэһи буккуйа ыһаллара. Туох баар састаабын, хаачыстыбатын илдьэ тоҥор. Оттон, холобур, сиилэстээһиҥҥэ эбиэс сүтүгэ элбэх, аһылык сыаннаһа мөлтүүр, туһалаах эттик урусхалланан хаалар.
– Үөһээ Халымаҕа саха сүөһүтүн иитэр С.А. Слепцов хаһыс да сылын от ыйыгар эбиэс ыһар, тоҥунан хаалларбытын сүөһүтэ күһүн хаһан аһыыр.
– Патеннаабатаҕым да, ити – мин чинчийиим, дакаастыыр кыахтаахпын. 1985 с. “Технология возделывания ярового рапса” диэн кинигэ таһаарбытым. Ол кинигэни бибилэтиэкэҕэ сылдьар дьон булан туһаналлар. Криокормунан кыһын мэччитээччилэр сир аайы син бааллар. “Нөмүгү килиэбэ” Кэҥкэмэҕэ оһорбо бааһыналар дулҕаларын түөрэн, талаҕын астаран, оҥостон эбиэһи ыһар, криокорм оҥорор, онон сылгыта элбии турар. Мин т/х-тын үлэһиттэригэр “криокорм ньыматын туттуҥ” диэн сыл аайы тэлэбиидэнньэнэн, араадьыйанан сүбэлиибин. “Билигин бөрө-эһэ элбээбит кэмигэр сылгыларгыт киһи хараҕын далыгар сылдьыахтара” диибин. Эбиэһи от ыйыгар ыһан, хаар анныгар хааллараҕын, биирдии гааттан 25 ц күөх маасса кэлэр.
Мин чинчийиилэрбинэн рапс -12 кыраадыска тиийэ түүҥҥү хаһыҥнары тулуйара көстүбүтэ. Онон Саха сиригэр рапсы, эбиэһи ыһыы "күөх кэмбиэйэр" кэмин уһатар. Ону ааһан, от ыйы ыстахха, сылгыларга күһүҥҥү уонна кыһыҥҥы мэччирэҥ буолар кыахтаахтар.
Криокорм үүннэрэн сылгы ны кыһыны да быһа күөх маассаны хастаран сиэтиэххэ сөп. Нөмүгүлэр сылгылара тоҥ эбиэһи хаһан аһыылларын илэ көрбүтүм. Эп-эмистэр, кулун төрөөһүнэ үчүгэй, 80–90 % ылаллар. Криокорм барыстааҕын билэ-билэ, биһиги үгүс дьоммут сүрдээх нэстэр, саҥа технологияҕа көһө сатыырга тиэтэйбэттэр. Былыргылыы, үгэс курдук, оттууллар эрэ. Ардахтаах сайын элбэх от түүнүгүрэр. Быйыл ардах элбэҕинэн, түүнүктээх от тахсыаҕа. Түүнүк – тэллэй көрүҥэ – организмҥа биир киирдэ да, атын тэллэйдэр киирэ тураллар. Түүнүктээх оту сиэн сылгы, сүөһү ыран өлөллөр, биэ кулуннуур.
– Киһиэхэ ити түүнүк ыарыыта сылгы-ынах этинэн бэриллэр дуо?
– Суох, эккэ барбат, дьиэ кыылын организма охсуһар, биилтирдээн быарыгар, бүөрүгэр тутан хаалар. Ол гынан баран доруобуйата эмсэҕэлиир. Сэбиэскэй кэмҥэ ол хаачыстыбатын быыһыырга ынах сүөһүгэ сиилэһи элбэҕи оҥороллоро.
СҮӨҺҮ АҺЫН КУЛТУУРАТА УМНУЛУННА
– Биология институтугар 1982 с. киириэхпиттэн үүнээйини кытта үлэни сөбүлээбитим: Амма бурдук үүннэрээччилэрин хаана баар буоллаҕа. Ревин “миэстэ таҕыста, көс” диэбитигэр, “үүнээйилэргэ хаалабын” диэбитим. Рапсы аан дойдуга үүннэриини үөрэтэн, дьиссэртээссийэбэр матырыйаал хомуйан барбытым. Аан дойдуга баар рапс кэлиэксийэтиттэн тымныыны тулуйар 180 суорду Амматааҕы научнай-производственнай стационарга 1981-1987 сс үөрэппитим. Рапсы кытта үлэҕэ Н.И. Вавилов аатынан Бүтүн Сойуустааҕы үүнээйи институтун (ВИР) кытта үлэлээбиппит. Научнай үлэм салайааччыта Б.И. Иванов буолбута, ВИР-тан С.Н. Бахарева диэн Вавилов үөрэнээччитэ бэрэпиэссэр кураатардаабыта. Кини Вавилов ВИР-га аан дойду култуурунай үүнээйилэрин кэллиэксийэтин хомуйан испитин салҕаабыт учуонай этэ. 1987 с. т/х-тын билимигэр хандьыдаат дьиссэртээссийэтин бэлэм гыммытым. Ол эрээри, оччолорго уочарат буолан, Пушкин куоракка ВИР иккис сэбиэтигэр 1989 с. култуурунай үүнээйини үүннэрии хайысхатыгар көмүскээбитим. Онон култуурунай үүнээйилэри үүннэрии технолога (агротиэхиньигэ) идэлэммитим. Ол иһин баччааҥҥа диэри т/х-тан сир оҥороллоругар, эбии аһылык үүннэрэллэригэр көмөлөһөбүн.
1984 с. дуогабарынан рапс ыһар сопхуостарга үрдүк үүнүүнү ыларга көмөлөһөн барбытым. 1982 с. Аммаҕа билим биэс института (т/х-тын научнай чинчийэр, биология, физтехпроблем, ирбэт тоҥ, Новосибирскайтан гидротиэхиньикэ уонна мелиорация институтун Саха сиринээҕи филиала) кыттыһан үлэлиир научнай-производственнай стационардара арыллыбыта. Онно Саха сирин бааһыналарыгар чуолаан бурдугу, хоту сиргэ үүнүөн сөптөөх биир сыллаах култууралары, элбэх сыллаах оту (саҥа киирэн эрэрэ) чинчийиигэ күргүөмүнэн үлэлээбиппит. Бааһына араас култуура анныгар ирбэт тоҥ уларыйыытын, нүөлсүтүүнү, ханнык култуураҕа төһө уу кутуллуохтааҕын, саҥа т/х-тын үүнээйилэрин биологияларын, бурдук култуураларын уо.д.а. Саха сиригэр үрдүк үүнүүнү ылыы кистэлэҥнэрин үөрэппиппит. Рапсы хаһаайыстыбалар сөбүлээн, эбии аһылык ыһар 40 тыһ. гаа бааһынаттан 12 тыһ. гаатыгар ыһар буолан испиттэрэ. Гааттан 200–300 ц кэлэрэ. Өссө рапсы уонна эбиэһи булкуйа ыһар технология киирбитэ. Ити үлүгэрдээх билиммит үлэтэ билигин толору туһаныллыбата хомолтолоох.
САХА СЭЛИЭҺИНЭЙИН КӨЙГӨТҮТҮҮ
– 80-с сылларга оһорбо сири чөлүгэр түһэрии (целина диэн ааттыыллара) бэлиитикэтэ бара турара. Онно аммалары кытта кэпсэтэн “скороспелка улучшенная” диэн Саха сиригэр хантан кэлбитэ, төрдө-ууһа биллибэт сэлиэһинэй суорда баарын үүннэрбиппит. Ити үүнээйи хантан кэлбитин ВИР да чинчийэн кыайан быһаарбатаҕа. Мин сабаҕалааһыммынан, бу бэйэбит, сахалар, таһаарбыт төрүт култуурабыт быһыылаах. 50-с сылларга үлэлээбит А.А. Саввин диэн учуонай “Сири оҥоруу иннинээҕи сахалар астара” диэн кинигэтэ кэлин 2003 с. тахсыбыта. 50-сс. тыыннааҕар боппуттар этэ.Онно чуолкайдык “сахалар бэйэлэрэ сири оҥорор дьарыктаах (земледелие) этилэр” диэн суруллар. Дьиҥэр, бурдугу үүннэриини нуучча инниттэн билэрбит кистэлэҥ буолбатах. Ону сэбиэскэй кэм бэлиитикэтэ умуннара сатаабыта. Таҥас-сап, бурдук ас, мал-сал – барыта соҕурууттан кэлбитэ дииллэрэ. Итиннэ былыргы хаһаактар отчуоттарыгар олоҕураллара чахчы. Хаһаактар ханна кэллилэр да, ыраахтааҕыга отчуоттарыгар “олохтоох омуктар сылгы, ынах сүөһү иитэллэр, килиэптэрэ суох” дииллэр эбит. Бэл, аан дойду бурдук үүннэрэр киинигэр, Казахстан Семиречьетигэр, кэлэн баран “олохтоох норуот сылгылаах, сүөһүлээх, килиэптэрэ суох” диэбиттэр. Тоҕо диэтэххэ, 16–18-с үйэлэргэ килиэбэ суох сиргэ хамнастарыгар эбии бурдук, харчы ылаллар эбит. Бурдук үүннэрэр сирдэригэр хамнастарын 15% кыччаталлар үһү. Онон хаһаактар судаарыстыбаттан ылар харчыларын кыччатымаары, оннук отчуоту ыыталлар эбит диэххэ сөп.
– Оччо билэр аата, тоҕо бэйэбит сэлиэһинэйбит килиэбин сиэбэппитий?
– Чахчы, Саха сирин сэлиэһинэйин сөпкө туһаммакка кэллибит. Сүтэрэрбит буолуо. “Саха сэлиэһинэйин үүннэриҥ, тупсарыҥ” диэн уруккуттан этэ сатыыбын. Бу суорт туох уратылааҕый? Биһиги сайыммыт хайдах буолуон билбэккин. Ардахтаах, сөрүүн сайын бурдук буспат. Ханнык баҕарар бурдук сиэмэттэн сиэмэҕэ диэри үүнэр вегетационнай кэмнээх. Биһиги сэлиэһинэйбит туорааҕа 60–65 хонугунан буһар. Ханнык баҕарар сайыҥҥа ситэр, үчүгэй бурдугу биэрэр. Дьиктитэ диэн, бэйэбит бурдукпутун баччааҥҥа диэри олус күүскэ көйгөтүтэрбит букатын өйдөммөт. Тоҕо эрэ сэбиэскэй да кэмҥэ суох гына сатыыллара. Элбэппэккэ, селекциялаан “Приленская” эҥин диэн саҥа суортары таһаарбыттара. Васильев Пётр Петрович диэн бурдук селекционера үчүгэй киһи баара. Элбэхтик алтыспыт киһим. Кини миэхэ “үөһэттэн ити суорка дьарыктаныма, үлэлээмэ, геннэрин туһанан, саҥа суортары таһаар дииллэр” диэн кэпсиирэ. “Приленскэй” суорт ардахтаах сайын буһар-буспат икки ардынан үүнэр. Т/х-тын институтун үлэһиттэрэ бэйэбит төрүт “скороспелкабыт” Нөмүгүгэ селекция ыстаансыйатыгар баар дииллэр. Сүтэрбэт эрэ туһугар сыл аайы кыраны ыһаллар үһү. Суорт кырдьар, онон ити суорду кэҥэтэр, тупсарар, саҥардар наада. Дьиҥнээхтик ылсан үлэлээтэххэ, бэйэбит бурдукпутун үүннэриэхпитин сөп этэ.
– Оччоҕо төрүт бурдукпут билим стационарыгар эрэ хаалбыт дуо?
– Оннук, сүтэн хаалбатын диэн, сыл аайы биир-икки куулу ылар гына үүннэрэллэр. Ханна да тарҕаппаттар. Оттон Саха сирин бурдуга диэн тыа дьоно “Балбериһынан” эҥин соҕуруу үүммүт туораах сэлиэһинэйи аҕалан мэлийэн, сииргэ, атыыга бурдук оҥостоллор.
АРБАЙ – ЭМИЭ БЭЙЭБИТ БУРДУКПУТ
– Былыргыттан Саха сиригэр нэчимиэн эрэ ситэр дииллэр.
– Нэчимиэн саха бурдуга, «Арбай» диэн ааттаах. Түүр омуктар бары арбай диэн ааттыыллар. Ньурбаҕа олорор Саха сирин оҕуруотчуттарын кумирдара Оҕуруотчут Агафья (Ньыыкан сиэнэ) эрэ Арбайы тэлгэһэтигэр үүннэрэр.
– Урукку кырдьаҕастар “нэчимиэн алаадьы, лэппиэскэ сыттыын сүр минньигэс буолааччы” дииллэрэ.
– Сталин бириэмэтэ ааспытын кэннэ этэ, өйдүүбүн, биһиги, оҕолор, сопхуос бааһынатыттан үрүсээгинэн арбай куолаһын хомуйан аҕалан суорунаҕа мэлийэрбит. Онтон астаммыт лэппиэскэ олус да минньигэс буолара. Билиҥҥи килиэби тэҥнээбэккин, аҕалар бурдуктара олох “эрзац” бурдук курдук. Мин эрэ эппэппин, килиэппит хаачыстыбата куһаҕанын туһунан Арассыыйа барыта айдаарар.
– Билим кытта этэр дии...
– Үксэ соя белога дииллэр. Сэбиэскэй саҕана бэкээринэ буспут килиэби таһаардаҕына, минньигэс сыта дэриэбинэҕэ барытыгар тарҕанара. Билиҥҥи саҥа буспут килиэп сыта 10 м да сиртэн кэлбэт.
ХАС ДА СЫЛЛААХ ХАҺААС АС ТУҺУНАН
– Ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутугар биһиги курдук үөс сирдэртэн олус ыраах олорор дьон бэлэм буолуохтаахпыт. Таһаҕас кэлэр суола (логистика) уустук, уустук кэмҥэ хайдах баҕарар быстыан сөп. Аны кыһын уоппут, гааспыт бардахтарына – иэдэйэбит. Оҕустарыыбыт олус улаатыан сөп. Аан дойдуга хоргуйуу устуоруйатын көрдөххө, ас быстыыта эмискэ саҕаланар. Мин санаабар, ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуута диэн, ханнык баҕарар улуус 3–4 сылга тиийэр хаһаастаах буолуохтаах. Урут, холобур, Амма райпотун ыскылаата тобус-толору 5 сылга тиийэ барар бурдук эҥин буолара. Билигин ким да оннук хаһааммат. Дойду да, өрөспүүбүлүкэ да үрдүнэн салайааччыларбыт ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун мэктиэлиир үлэ туһунан тугу да эппэттэрэ дьиксиннэрэр. Хотугу эрэгийиэннэр улахан сэрэхтээх балаһыанньаҕа олоробут.
ОЙУУР БАҺААРЫН, ӨРТӨӨҺҮН ТУҺУНАН
– Үүнээйи исписэлииһин быһыытынан өртөөһүнү “бобууну ситэ үөрэппэккэ, сатаан тэрийбэттэн ылыллыбыт быһаарыы” диэм этэ. Сөмөлүөтү сакаастаан, наадата суох кэмҥэ ардах бөҕөнү түһэрэллэр диэн, мин эрэ санаабаппын. Быйыл эмиэ тохтообокко ардаан, тыалар оттообокко олороллор. Онно эбии уматык кыһалҕата үөскээтэ. Чахчы, уу сута кэллэ.
– Айылҕа уларыйан, аан дойдуга, соҕуруу Арассыыйаҕа элбэх сиргэ халаанныыр. Өлүөнэ үөһээ өттүгэр түһэр ардахтартан өрүс халааннаан, элбэх ходуһа, бэл, куорат Күөх Хонуута ууга барда. Итиннэ биир зондировщигы күтүрүүр сыыһа буолуо.
– Күөх Хонуу былыргыттан баһаам оту биэрэр ходуһа. Бүлүү улуустарын ходуһалара эмиэ ууга барда. Ити ытыалаан ардахтатыы сыыһа. Онто суох оттоон, үйэлэргэ олорон кэлбиппит. Конспирология да баар быһыылаах, ханна эрэ бүтүн Арассыыйа үрдүнэн ардахтатаары сөмөлүөттэринэн ытыалатан харчы тоһутар олигархтар баар буолбуттар курдук. Оттон сылтах бэлэм – ойуур умайбатын дииллэр. Ол түһэрбит ардахтара уу суту аҕалар...
– Хайдах эбитэ буолла, хамсык кэмигэр ыарыыны ыстараллар диир “химтрейллэрин” курдук сабаҕа.
– Быйыл, чахчы, ыарахан сыл. Урут кураан сирдээх Аммаҕа быйыл охсубут отторо ардах анныгар сытыйа сытар. Хаачыстыба суох буолар, эмиэ ынах сүөһү аҕыйыыр, кулуннааһын элбиир туруктаах.
Аны баһаар тоҕо элбээтэ? Сэбиэскэй саҕана сааскы да, күһүҥҥү да өртөөһүн судаарыстыбаттан хонтуруоллаах тэрээһиннээхтик барара. Хас нэһилиэк аайы баар лесник булчуттар тэрилтэлэригэр кэлэн “бултуур сиргит аттыгар баар маннык үрэхтэри өртүүгүт” диэн сорудах түһэрэрэ. Сааскы өркө нэһилиэнньэ барыта тахсара. Оннооҕор биһигини, учуонайдары, тыраахтар бырысыабыгар тиэйэн таһааран, үрэхтэри өртөтөллөрө. Өртүү үөрүйэх оҕонньоттор салайан ыыталлара. Хаар ууллаатын кытта өртөнөрө, уот тыаҕа тахсыбатыгар араас ньымалаахтара. Өртөөһүн туох туһалааҕый? Өртөммүт сиргэ үүнэр саҥа күөх от айылҕа уоту тохтотор быһыта буолар. Билигин дэриэбинэ эрэ чугаһа оттонор, ыраах үрэхтэр барыта лаҥха, сэтиэнэх хас да дьапталҕанан хатан сытар. Кураан сайын, чаҕылҕан оҕуста, хантан эрэ уот кэллэ – буорах курдук умайар. Урут баһаар таҕыстаҕына, өртөммүт үрэх күөх отугар иҥнэрэ. Билигин лаҥханы, сэтиэнэҕи сиэн, өссө сэтэрээн, үрэх устун үөһэ-аллара баран умайар.
– Баһаарга үлэлээбит дьон “уот үрэххэ, хонууга киирдэ да – ситтэрбэт” диэччилэр.
– Итини өйдүүллэрэ буолуо да, куттанан ким да саҥарбат.
– Хаһыат төгүрүк остуолугар быраабы араҥаччылааччылар “сири ыраастыырга өртөн атын ньыманы булуҥ, оттон өрт бобуулаах, ону толоруу – үлэбит” диэн тыллара-өстөрө кытаанах этэ.
– Мин сэбиэскэй кэмҥэ улааппыт оҕобун. Бастакы кылааска учууталбыт күрдьэх эҥин ылларан, оҕолору тыаҕа илдьэ барбыта. Онно сири хаһан хайдах уот отторго, умулларарга үөрэппитэ. Билиҥҥи оҕолору ким да уоту сатаан туттарга үөрэппэт. Ким да кыһаммат, учууталлардыын эҥин соҕурууттан кэлбит боротокуолунан үлэлииллэр. Дьон айылҕаҕа сатаан сылдьар билиилэрэ, үөрүйэхтэрэ умнуллан иһэр. Улахан да дьон көмнөх үрдүгэр уот оттон бараллар. Билигин оҕолор, устудьуоннар төлөпүөнүнэн үөрэнэллэр, кинигэ аахпаттар. Билии, таһым суох буоллаҕына, сайдыы барбат. Урукку оҕолортон аан дойду литэрэтиирэтин аахпыт, т/х-тын ымпыгар-чымпыгар билэр И.А. Матвеев, М.Г. Софронов курдук киэҥ энциклопедическай билиилээх, эрудициялаах учуонайдар, Г.И. Чиряев, А.Я. Овчинникова курдук үрдүк таһымнаах салайааччылар үүммүттэрэ. Олоҕу гугллаан салайбаккын.
ЕВРОПАНЫ ҮТҮКТЭН БӨРӨНҮ ЭЛБЭТИИ СОДУЛА
– Арассыыйа арҕаа дойдулар кыылы харыстыыр сыаннастарын үтүктэн, 15 хас сыллааҕыта сиэмэх кыыллары, ол иһигэр бөрөнү дьаатынан бултууру бобор Европа конвенция дуогабарыгар сыыһа киирбитэ. “Бөрөнү харыһыйбат хаалыылаах дьону” үөрэтэ ХНТ-лар кытта кэлэ сылдьыбыттара. И.М. Атласов диэн эбэҥкилэр ассоциацияларын салайааччыта ол мунньахха “саҥабыт диэн саҥараҕыт ээ, хайдах 3,5 мөл. кв. км иэннээх сиргэ киһи бөрөнү сойуолаһыай, Финляндия, Швейцария, Австрия курдук быыкаайык дойдуларга бөрө барыта ааҕыллан, хонтуруолга өссө чиптээх сылдьар дойдуларыгар тэҥнээмэҥ” диэн кэһэтэлээбит этэ. Биһиги кыра сирдээх-уоттаах дойдулар дуогабардарыгар Сибиир, Уһук Илин усулуобуйатын учуоттаабакка тоҕо холбостубут? Араас санаа киирэр, бэл, кыра омуктар олорор сирдэригэр баар сир баайын босхо ылаары “төрүт үгэстэрин, дьарыктарын эһиэххэ” диэн олигархтар конспирология түөрүйэтин толкуйдаан, бөрөнү дьаатынан бултууру бопторбут буолуохтарын эмиэ сөп. Эбэтэр ити конвенцияны ситэри өйдөөбөккө, айылҕаттан тэйбиттэрэ ырааппыт, төрүт билиилэрэ суох дьон илии баттыахтарын сөп.
– Эмиэрикэ индеецтэрин төрүт экэниэмикэлэрин эһэн, сирдэрин былдьаары, колонизатордар уонунан мөлүйүөн бизону суох оҥорбуттара чахчы.
– 30-ча сыллааҕыта Алдаҥҥа – 17 тыһ., Уус Майаҕа 15 тыһ. дьиэ табата баара. Дьааты боппуттарын кэннэ, бөрө элбээн, ойуур табатын (таежное оленеводство) эстэ. Ону “табаһыттар көрбөттөр” дииллэр. Таба – сүүрэ сылдьар кыыл, бостуук куруук таба аттыгар сүүрэ сылдьыбат. Саанан бултаабаккын, Соҕуруу Саха сирин тайҕата олус хойуу ыркый ойуурдаах. Хоту туундараҕа бөрөнү ыраахтан көрөн ытаҕын. Алдан “джунглитыгар” эн 2 м сиргэ турар бөрөнү кыайан көрбөт ыркыйдарыҥ бааллар. Алдаҥҥа, Уус Майаҕа, Өлүөхүмэҕэ аҕыйахтыы сүүс эрэ таба хаалла. Аны бөрө, бултаммат буолан, сылгыны, тайаҕы, атын да кыыллары сиэн, төһөлөөх хоромньуну таһаарара буолуой? Киин Арассыыйаҕа, Сибииргэ нуучча булчуттара “бөрөлөр тайахпытын, атын да булпутун барытын эһэн эрэллэр” дииллэрин ютубка көрбүтүм. СМИ-лэргэ бэйэлэрэ суруйан, былаас болҕомтотун тарда сатыыллар эбит. Олох истибэттэр. Билим чип кэтэрдэн чинчийэн, бөрө биир түүн иһигэр 30 көһү барар кыахтааҕа биллибитэ. Бөрө атаҕа киһи атаҕын саҕа суон быччыҥнаах, онно холоотоххо, ыт атаҕа испиискэ маһын курдук. Саха сирин бөрөтүн 6–7 саастаах атыыра кырата 80 киилэлээх, аарымата 100 киилэҕэ тиийэр. Мин илэ харахпынан көрбүтүм, бөрө ыты ыт куобаҕы тутарын курдук түргэнник быһа хадьырыйан өлөрөр. Бултаабат буолан, эһэ-бөрө элбээн, аны бөһүөлэккэ киирэн эрэр. Олохпутун бэйэбит усулуобуйабытынан көрөн оҥостуохтаахпыт.
– Иннокентий Аполлонович, үгүс киһи Саха сирин билимин ситиһиилэрин билбэккэ сылдьарын, т/х-гар тахсыбыт сыыһаны-халтыны, кыһалҕаны туоратар туһунан өйдөнүмтүө гына быһаарбыккар махтанабын!
Владимир Степанов.
Постскриптум: “Кыым” кэлэр нүөмэригэр уонна “Байдам” сурунаал 4-с нүөмэригэр И.А. Федоровы лабаратыарыйаҕа Саха сирин эмтээх отун үүннэрээччи, ландшафтнай дизайнер, декоративнай үүнээйилэри элбэтэр нэһилиэнньэлээх пууннары көҕөрдөөччү быһыытынан билиэхпит. “Байдамҥа” кини үүннэрэр маһын-отун өҥнөөх хаартыскалара тахсыахтара.
