Олохпутугар киэҥ суолу арыйбыт, элбэххэ үөрэппит, Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгин Дириҥ оскуолата 105 сааһын туолла. 2006 с. Дириҥ агро-оскуолатыгар биир дойдулаахпыт, суруйааччы И.Е. Федосеев-Доосо аатын иҥэрбиттэрэ. Оттон быйыл биһиги оскуолабытын бүтэрбиппит 60 сылын бэлиэтиибит.
Оскуолабыт 1921 с., Саха сиригэр гражданскай сэрии холоруга күөдьүйбүт кэмигэр, автономияны өссө ыла иликпитинэ, арыллыбыт эбит.
Саха АССР-ы тэрийэр туһунан дэкириэт 1922 с. муус устар 27 к. тахсыбыта. Оччолорго Саха сирэ бииор күн “үрүҥ,” иккис күн “кыһыл” буолара. Гражданскай сэрии тымныы илиитэ биһигини, Дьэкиимэптэр аҕа ууһун, эмиэ кууһан ааспыта. Ол курдук эһэм Борокуоппай Чурапчы улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр ревкомнуу сырыттаҕына, үрүҥнэр кэлэн Солобуодаҕа илдьэ барбыттар. Кинини кытта өссө ырыаһыт Христофор Максимов төрөппүт аҕатын уонна Сулҕаччы сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Тэбэнэти илдьибиттэр. Ити икки киһини ытан өлөрбүттэр. Оттон мин эһэм үрүҥнэр хаайыыларыгар сытан түүнү быһа олоҥхолоон уонна туойан, биир билэр киһитэ баара “солуокка” диэн ылан, тыыннаах хаалбыт.
Дьоннорун илдьэ барбыттарын кэннэ аҕам уонна Христофор Максимов, оччолорго 4—5 саастаах уолаттар, иччитэх дьиэҕэ бэйэлэрэ эрэ хаалан, оһох холумтаныгар тоҥон, аччыктаан өлөөрү сыттахтарына, Бабаҕа Арыылааҕар биир сайылыкка олорор дьукаахтара Уйбаан Поисеев дьонтон истэн кэлэн өрүһүйбүт, оҕолору дьиэтигэр илдьэ барбыт. Уйбаан быыһаабатаҕа буоллар, мин да бу ахтыыны суруйуом суоҕа этэ, саха дьоно Христофор Максимов диэн ырыаһыты да билиэ суоҕа эбит.
ОСКУОЛАМ ТҮННҮКТЭРЭ
Дириҥ чонкучах алааһын ортотугар турар оскуолам барахсаны аан бастаан сэттэлээхпэр Одьулуунтан оҕус тэлиэгэтигэр олорсон көһөн иһэн көрбүтүм. Оо, муус маҥан араамалардаах элбэх түннүгэ сырдыгынан сыдьаайан оччоттон да билиигэ-көрүүгэ ыҥырбыт эбит! Билигин 80-чабын туолан олоробун да, оннук улахан түннүктэри көрбүппүн өссө өйдөөбөппүн.
Оҕо сылдьан мэнигим баппакка, саас сылаас кылааска үөрэнэ олорон сүрэҕэлдьээн, кылааһым түннүгүн арааматыттан алларааҥҥы тааһын тууран, уруоктан күрээн хааларым (сыыллан тахсарым). Учууталым да билбэккэ хаалара. Көр, оннук улахан түннүктэрдээҕэ.
КИҺИ КИЭН ТУТТАР ДЬОНО
Ханнык баҕарар оскуола үөрэппит оҕолорунан аатырар уонна киэн туттар. Дириҥ оскуолатыгэр элбэх биллэр киһи үөрэнэн-үлэлээн ааспыта. Холобур, 1957—58 сс. билигин 90-нун ааспыт, Новосибирскайга олорор биллиилээх атомщик, ССРС өҥнөөх металлургиятын бочуоттаах үлэһитэ Иоганн Максимов үөрэммитэ. Эмиэ Новосибирскайга олорбут уонна ССРС-ка бэйэтэ тэрийбит “Вектор” кистэлэҥ институтун ректора Афанасий Аммосов. Кини тэрийбит института аан дойдуну аймаабыт ковид-19 ыарыыны утары “ырысыабы” оҥорбут үтүөлээх. Онон оскуолабыт бастакы хараҥаччылара Максимов Иоганн уонна Аммосов Алексей Сэбиэскэй Сойууска эрэ буолбакка, аан дойдуга биллэр учуонайдар.
Мин начаалынайга үөрэнэрим саҕана оскуолабытыгар норуокка биллэр икки суруйааччы учууталлыыра. Ол – бэйиэт, публицист И.Е. Федосеев-Доосо уонна бэйиэт Феоктист Софронов. Кинилэр иннилэрин өссө сурайааччы Алексей Бродников үлэлии сылдьыбыта. Онон оскуолаҕа элбэх айар куттаах оҕо үөрэммитэ.
Даҕатан эттэххэ, начаалынайга үөрэнэ сылдьан эбэбин кытта Лампа үрэххэ (Таатта тардыыта) икки сайын соҕотох ынахпытыгар оттоһон турабын. Эбэм оҥорторбут кыра хотуурунан от охсорум. Оттообут оппут 25%-нын холкуос тутан ылара. Кыһын ону сыарҕалаах атынан Дириҥҥэ аҕалалларын өйдүүбүн.
Биир сайын оннук оттуу сырыттахпытына, учууталым Феоктист Софронов Одьулуунтан сатыы Дириҥнээн иһэн отуубутун таарыйан чэйдээн ааспыта. Ол нөҥүө сылыгар Феоктист Софронов биир кинигэтигэр “Оччугуй отчут” диэн мин туспунан бүтүн поэманы суруйан таһаарбыта. Кырдьык, унуохпунан кыра, хачаайы баҕайы этим, оту да охсорго эбэм үөрэппитэ. Аҕам сэрии инбэлиитэ (уҥа илиитин тоҥоноҕун разрывной буулдьаҕа тоҕо ыттарбыта), аҥаар атаҕа кылгас буолан, ырахан үлэни ыарырҕатара. Онон үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан Кэнчээри Дьэкиимэп диэн аатынан поэма прототипа буолтум.
Өссө биир биллэр киһи – кэлин суруйааччы буолбут, Ил Түмэн спикерэ Афанасий Илларионов. Кини чурапчылары хоту көһөрбүттэрин кэннэ Эдьигээн Натааратыгар тиийэн төрөөн киһи-хара буолбута, норуотугар биллэр-көстөр суол хаалларбыта. Ол курдук, Б.Н. Ельцин Арассыыйа бэрэсидьиэнэ эрдэҕинэ, Саха өрөспүүбүлүкэтэ дойдуга аан бастаан сүбэрэнитиэт дуогабарын түһэрсибитэ. А.П. Илларионов онно быһаачы кыттыгастаах киһи. Уопсайынан, СӨ бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаевы кытта биһиги дьолбутугар кэлэн барбыт дьон. Үтүөлэрэ умнуллубат. Төһө да сүбэрэнитиэппитин сүтэрбиппит иһин, устуоруйаҕа хааллаҕа…
Бэйиэт В.В. Петров-Айыл Дириҥ оскуолатын биһиги кэннэ нөҥүө сылыгар үрүҥ көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ. Аны Миитээ Эверстовы хайдах да ахтыбакка хааларым сатаммат. Кини айылҕаттан бэриллибит талаанынан хайа да суруйааччыттан итэҕэһэ суох көрдөөх кэпсээннэри суруйбута. Биһиги Миитээ төрөппүт аҕата 1930-с сс. туттарбыт оскуолатыгар үөрэммиппит. Оскуола эркинин бэрэбинэлэрэ чугаһынан суох чин мастартан оҥоһуллубут этэ. Көтүрбэтэхтэрэ буоллар билигин да турар буолуохтаах этэ.
Оскуола 1958 с. выпускнига, биллэр тойуксут Е.М. Феофанов – эмиэ киэн туттар киһибит. Кини сүүрүк спортсмен, өрөспүүбүлүкэҕэ хаста да бастаабыта. Мин Дьөгүөрү биллэр ырыаһыт, номоххо киирбит спортсмен Аркадий Алексеевка тэҥнии саныыбын. Оҕо сааһа этэҥҥэ ааспыта буолар, ыраатыа этэ. Е.М. Феофанов билигин 93 сааһыгар сылдьар Ытык кырдьаҕас. Нам Хамаҕаттатыгар олорор, билигин да ыллыы-туойа сылдьар диэн истэбин. Кэлин суруйааччы буолбут Гаврил Иннокентьевич Адамов-Сайдам эмиэ биһиги оскуолабыт выпускнига.
Дириҥ оскуолатын өссө биир биллэр үөрэнээччитэ – Монреаллааҕы Олимпиада чөмпүйүөнэ Павел Пинигин. Кини төрүттэрэ дьиҥнээх дириннэр, айылҕаттан күүстээх дьон. Биир ыалтан – Павел уонна кини кэргэнэ, кыргыыс кыыһа Мария – икки Олимпиада чемпиона диэн – сөҕүмэр ситиһии! Түгэни туһанан Байбалы Олимпиадаҕа чөмпүйүөннээбит үбүлүөйдээх сылгынан эҕэрдэлиибин! Өрүү үөрэ-көтө, олох үөһүгэр сырыт, ситиһиилээх буол!
ӨССӨ БИИР ҮТҮӨТЭ - ДЕТДОМ ИИТИИТЭ
Оскуолам барахсан умнуллубат, устуоруйаҕа хаалар өссө биир үтүөтэ – Дириҥ детдомун оҕолорун иитэн-үөрэтэн олох киэҥ аартыгар таһаарбыта. Ону ахтыбакка аһарар сатаммат.
Дириҥ детдома 1942 с. арыллан баран, 1972 с. сабыллыбыта. Ити кэм иһигэр оскуоланы 400-тэн тахса оҕо үөрэнэн бүтэрбитэ.
Сэрии саҕана сут-кураан Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ сатыылаабыта. Ол кэмҥэ чурапчылары оҕо-кырдьаҕас диэн аахсыбакка, 2—3 күн иһинэн, хоту балык булдугар үүрбүттэрэ. Мин дьоммуттан 5 ини-биини сэриигэ илдьибиттэрэ, оттон хаалбыт 70-нарын ааспыт эһэлээх эбэбин, ону тэҥэ аҕыстаах убайбын кытары ийэтин, 40-чалаах огдообону, алтынньы саҥатыгар баржанан тиэйэн илдьэн Кэбээйи Таас Тумуһугар кураанах сиргэ сүөкээбиттэрэ. Балыктата диэн. “Кэтэһиҥ, кэлэн ылыахтара...” диэн буолбут да...
Холкуостаахтар фроҥҥа ыытабыт диэн кыһыны быһы соболообуттар. Онтуларын мас уһааттарга кутан туһаабыттара, ол сааһыгар 20-тэн тахса туонна балык туһаҕа тахсыбакка бүтүннүү сытыйбыт.
Балыкка үлэлиир дьоҥҥо киэһэ биирдии собону биэрэллэр эбит. Ол эрээри, убайым үлэлээбэт буолан киниэхэ нуорма көрүллүбэтэ үһү. Онон эбэлээх эһэтэ өлүү соболорун тылын, өлүн-искэҕин сиэн киһи буолан сылдьыбыт. “Нам” гынан кэбиһэрим, билбэккэ да хааларым” диэн кэпсиирэ.
Детдом оҕолоруттан кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр элбэх үтүө киһи тахсыбыта. Холобур, Конституционнай суут бэрэссэдээтэлэ Д.Н. Миронов, Ленин уордьаннаах Үлэ Дьоруойа В.М. Кладкин, Арассыыйа норуодунай худуоһунньуга А.П. Мунхалов, биллэр худуоһунньук И.Д. Корякин, асчыт И.И. Тарбахов уо.д.а. Барыларын ахтар кыаллыбат.
Хомойо саныырым диэн, ытыктыыр учууталым, Учууталлар учууталлара, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Татьяна Константиновна Далбаева “оскуолаҥ туһунан суруйуоҥ этэ” диэбитин арыый уһатан-кэҥэтэн кэбистим. Хата “үбүлүөйүгэр сөп түбэһиннэрдим” диэн арыый уоскутунабын.
УЧУУТАЛЫМ - ДЬЫЛҔАБАР
Быйыл оскуоланы бүтэрбиппит номнуо 60 сылын туолар эбит. Оччотооҕуга эдэркээн оҕолор билигин эһэ-эбэ, сорохтор хос эбэ, хос эһэ дэттилэр.
Бу олорон санаатахха, киһи ордук истиҥник саныыр учууталлардаах буолар эбит. Мин оннук истиҥник саныыр учууталларым Екатерина Семеновна Лукина уонна Татьяна Константиновна Далбаева буолаллар.
Е.С. Лукина мин дьылҕабар улаханнык сабыдыаллаабыта. Мэнигим бэрт буолан, оскуоланы бүтэрэрим саҕана бэбидиэнньэбэр “түөрт” сыананы туруораннар, үөрэххэ барбат, направление биэрбэт буоллулар. Онон сайынын оттоон баран, үс сылга аармыйаҕа баран кэллим.
Ол кэлэн баран бииргэ үөрэммит, оччолорго Томскайга физкультура институтугар үөрэнэр доҕорум Володя Неверов каникулга кэлэ сылдьарын көрсөн, Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар үөрэппит учууталбытыгар Е.С. Лукинаҕа бара сырыттыбыт. Учууталбыт бэрт эйэҕэстик көрсөн чэйдэттэ, балачча олорон арааһы кэпсэттибит. Онтон тарҕаһаары турдахпытына: “Бу уол үрдүк үөрэххэ киириэҕэ, харча суох”, – диэн алҕаабыт тэҥэ буолла. Мин онтон кынаттанан Волгоградка ИДьМ үрдүкү силиэстийэлиир оскуолатыгар туттарсан киирбитим уонна билигин борокуратуура уорганнарын биэнсийэлээҕэ буолан олоробун.
***
Түмүк кэриэтэ эттэххэ, билигин бииргэ үөрэммит оҕолор үксүбүт баарыттан үөрэбин. Идэлэригэр бэриниилээх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх учууталларбытыгар истиҥник махтанабын! Бары этэннэ сылдьалларыгар, ыалдьыбаттарыгар-сүппэттэригэр баҕарабын, үтүө алгыһым тиийиэхтин!
Прометей ЕФИМОВ, Дьокуускай к. 2026 сыл, муус устар 7 күнэ.
