Бу күннэргэ Арассыыйа уонна Беларусь сойууһунай судаарыстыба эрээри, миграцияҕа сокуоннара араастарын чорботон көрдөрөр, киһини толкуйдатар икки түгэн таҕыста. Александр Лукашенко узбектары Беларуська ыалынан көһөн кэлэргэ ыҥырда. Оттон РФ Бэрэсидьиэнин омуктар икки ардыларынааҕы сыһыан сэбиэтин чилиэнэ Александр Дюков “Орто Азияттан биһигини өстөөх курдук көрөргө иитиллибит дьон кэлэллэр” диэтэ. Кэтэхпитин тарбанан баран, сойууһунньуктар миграцияҕа сыһыаннара, сокуоннара туох араастааҕын ырытан көрүөҕүҥ.
Орто Азия нэһилиэнньэтэ 2 төгүл элбээтэ
Арассыыйаҕа, Саха сиригэр даҕаны ССРС ыһыллыбытын кэннэ Орто Азияттан кэлэр миграция куһаҕан өттүнэн дьайыыта элбээн, уонунан сылларга дойдубут үгүс дьоно сөбүлээбэт, өссө дьиксиннэриилээх, кыынньыыр кыһалҕа буолла диир сыыһа буолбатах. Биһиги кинилэри урут биир судаарыстыбаҕа олорбут, биир өйдөөх-санаалаах ыалларбыт курдук көрсүбүппүт. 90-старга Орто Азияттан үлэ миграннара баай Арассыыйаттан дойдуларыгар быстан олорор дьиэ кэргэттэрин иитэллэр диэн аһына көрөр өйдөбүл үөскээбитэ билигин да баар. Өссө сорохтор “хаалыылаахтар” да диир сэнэбиллээх сыһыаннара уларыйа илик.
Ол эрээри балаһыанньа уларыйбыта ыраатта. Орто Азия тутулуга суох судаарыстыбалара сайдыылара муҥутуур күүһүрэн, экэниэмикэлэрэ кыаҕыран олороллор. Итини нэһилиэнньэлэрэ элбиирэ түргэнэ бэрдэ да бигэргэтэр. Таджиктар ахсааннара 1992—2025 сс., 33 сыл эрэ иһигэр, икки төгүл элбээн, 5,5 мөл. киһиттэн 10,7 мөл. тиийбит. Туркменнар — 4-тэн 7,6 мөл., узбектар 21,1-тэн 38,0 мөл., кыргыыстар — 4,5-тэн 7,4 , казахтар — 16,5-тан 20,3 мөл. диэри элбээбиттэр. Устуоруйаны ыллахха, 1897 с. Арассыыйа импиэрийэтин бастакы биэрэпиһигэр Орто Азия омуктара бары холбоон, 7,7 мөл. эбиттэр. Бүгүн ол бэйэлэрэ тыыллан-хабыллан 84 мөл. тиийбиттэр, ол аата, сүүстэн эрэ тахса сыл иһигэр 11 төгүл элбээбиттэр. 2050 с. 112 мөл. буолуохтара диэн сабаҕаланар эбит.
Тэҥнэбилгэ Арассыыйа нэһилиэнньэтэ 1992 с. — 148,9 мөл., 2025 с. – 143,2 мөл., оттон 2050 с. 133-136 мөл. тиийэ аҕыйыан сөп эбит. Сахалар 1897 с. — 221,5 тыһ. эбиппит, 2025 – 480 тыһ. Онтон салгыы дьылҕабыт тумаҥҥа сүтэн барар курдук, ханнык да оҥоһуу өй, стратегическай докумуоннар 2050 сахалар хас буолуохпут сөбүн, саатар, “үөрдэ-көтүтэ эбэн-сабан” да сабаҕалыыртан туттуналлара дьиксиннэрэр. Мин саныахпар, өрөспүүбүлүкэ кэскилин көрөр дакылааттарга 2050 с. Саха сирин нэһилиэнньэтэ 1,1 мөл. буолуо диэн уопсай сыыппаранан муҥурданар букатын сыыһа. Өрөспүүбүлүкэ төрүт омуктарын дьылҕаларын, ахсааннарын элбэтиини сыал-сорук туруоран, туох үлэни ыытан элбэтэри чуолкайдаан киллэрэр, ону ситиһэр тэрээһин суруллара ирдэниэхтээх буолбатах дуо?
Миграция сокуона тоҕо кытаатыахтааҕый?
Ити сыыппаралар билигин Орто Азия дойдуларын нэһилиэнньэтин аҥаара эдэр ыччатын эбитин көрдөрөллөр. Бу дьон, чахчы, сэбиэскэй өттүн билбэт, бука бары атын итэҕэлгэ, атын сыаннаска үөрэммит, иитиллибит, олоххо биһигиттэн туспа өйдөбүллээх дьон буолаллара саарбахтаммат. Нэһилиэнньэ элбииригэр итэҕэллэрэ, ислам дьайыыта күүстээх диэн эспиэрдэр этэллэр. Ити урут көс олохтоох казахтар, кыргыыстар ортолоругар ислам дьайыыта өр кэмҥэ кыра буолан, ыалларыттан нэһилиэнньэлэрин эбиллиитэ арыый аҕыйах дииллэр. Оннук да буолуо, ис дьиҥин ырытар уустук.
Нэһилиэнньэлэрэ үүнэн, эдэр үлэһит элбэх. Холобур, 2023 с. Узбекистан бэрэсидьиэнэ Ш.Мирзиёев ыччат бэлиитикэтин туһунан мунньахха дойдуга барыта 30-гар диэри саастаах 19 мөл (нэһилиэнньэ 55%) баар, сыл аайы үлэ ырыынагар 600 тыһ. эдэр дьон тахсар, кэлэр 10 сылга ити сыыппара 1 мөл. тиийиэҕэ диэбит. Көстөрүн курдук, урукку ыалларбыт бүгүҥҥү саамай улахан кыһалҕалара — ыччаттарын үлэнэн хааччыйыы, атын дойдуларга батарыы. Биллэн турар, үгүс ыччат улахан квалификацияны ирдээбэт үлэҕэ диэн, миграцияҕа сымнаҕас сыһыаннаах Арассыыйаҕа кэлэр.
Чахчы, 90-стартан урукку сэбиэскэй ыалларбытыгар Арассыыйаҕа киирии, гражданин буолуу, дойду социальнай төлөбүрдэрин туһаныы бырааптара олус түргэнник, чэпчэкитик бэриллэн кэллэ. Икки дойду гражданина буоларыҥ кытта көҥүллэнэр.
Миграннары кыра хамнаска үлэлэтэн барыстанар үлэ биэрээччилэр харыыта суох киллэриилэрэ билигин да тохтообот. Миграннары туһанан байар интэриэстээх дьон, тэрилтэлэр сокуону кытаатыннарыыны утаран, Госдуумаҕа, холобур, Араап Эмираттарыгар курдук бырааптарын хааччахтыыр кытаанах сокуон ылыллыбат.
Ыстатыыстыка көрдөрүнэн, Орто Азия миграннара, омук дойдуларыгар баран, дойдуларын сайдыытыгар, кыаҕырыытыгар киллэрэр кылааттара чахчы сөҕүмэр. Таджикистаҥҥа атын дойдуларга барбыт дьонноро 5,7-5,8 млрд дуоллары (ВВП 45%), кыргыыстар – 3,5 млрд дуоллары (ВВП 15%), узбектар 18,9 млрд дуоллары (ВВП 13%) киллэрэллэр, итинтэн 80-90% Арассыыйаттан барар. Оттон сирдэрин баайын атыылыыр казахтар, туркменнар миграцияҕа үлүһүйбэттэр, миграннара киллэрэр үптэрэ бачча диэн ыстатыыстыка суох.
Ол эрээри... Дьиҥэр, Арассыыйаттан итиччэ харчыланан, иитиллэн олорор дьон махталлаах буолуохтарын сөбө эрээри, Орто Азия миграннара уопсастыбаннай бэрээдэги кэһэллэрэ, араас буруйу оҥороллоро, наркотигы тарҕаталлара, биһиги атын да сокуоммутун убаастаабат, билиммэт түгэннэрэ элбэҕэ СМИ-лэргэ, соцситимнэргэ субу-субу иһиллэр. Харчы туһугар эбэтэр бобуулаах ислам экистирэмиистии сүүрээннэриигэр киирэн, Арассыыйаны утары террорга, холобур: “Крокус-сити” иэдээнин ылыҥ, Украина анал сулууспаларын сорудахтарынан харчыга байыаннайдарбытын өлөрүүгэ уо.д.а. дьайыыларга кытталлар.
Суруйалларынан, Орто Азия соцситимнэригэр Арассыыйаҕа махтамматтар, ол оннугар арҕаалары, Эмиэрикэни арбааһын, “үчүгэй дойдулар” диэн ымсыырыы элбэх эбит. Биир христианскай итэҕэллээх Армения, Украина суолун тутуһан, биһигинниин атырдьах салаатыныы арахсыах курдук. Орто азиялар да уһаамыахтарын сөп, өскөтүн сөптөөх бэлииитикэни ыыппатахпытына, тустаах сокуоннары ылымматахпытына. Ити санааны 2025 с. күһүнүгэр Казахстан бэрэсидьиэнэ К-Ж.Токаев АХШ бэрэсидьиэнэ Д.Трамп Орто Азия дойдуларын салайааччыларын анаан көрсүбүтүгэр: “Тойон бэрэсидьиэн, эн төрүт өйдөбүллэри уонна үгэстэри төннөрөргө үөһэттэн анаан ыытыллыбыт улуу лиидэр уонна судаарыстыбаннай диэйэтэл буолаҕын, биһиги бары Холбоһуктаах Штаттар ыытар ис, тас бэлиитикэлэрин өйүүбүт уонна сыаналыыбыт”, — диэбитэ бигэргэтэр курдук буолбатах дуо?
Сэрэхтээх дьон буолаайаллар?
Арассыыйаҕа үлэһит илии тиийбэт диэн “куоһурданан”, миграннары элбэтэргэ интэриэстээх дьон, тэрилтэлэр өссө быйылгыттан орто азияларга эбии Индияттан, Хотугу Кэриэйэттэн, Азия, Африка атын дойдуларыттан миграннары киллэрэн эрэллэр. Бу — биһиги култуурабытын, майгыбытын букатын билбэт дьон. Сахалар “тыалынан киирбит холоругунан тахсар” диэн этэллэрэ дойду миграцияҕа бэлиитикэтигэр эмиэ сыһыаннаах. Үөрэ-көтө туохпутун барытын туран биэрэн көрсөр миграннарбыт төбөлөрүн иһигэр туох санаалаахтарын билбэппит. Бэл, “бэйэбит дьоммут диир “ыалларбыт” оҕуруоттарыгар (ыччаттарын төбөлөрүгэр) тугу үүннэрэллэригэр” кыһаллыбакка олорбуппут туохха тиэрдэр эбитий?
Аҕыйах хонуктааҕыта, РФ Ьэрэсидьиэнин омуктар икки ардыларынааҕы сыһыан сэбиэтин чилиэнэ Александр Дюков “Царьград” ханаалга: «Из Таджикистана, из Узбекистана огромное количество мигрантов едет в нашу страну. И они едут с определёнными, глубоко укоренившимися взглядами, которые они усвоили в том числе в своих местных школах. Не надо заблуждаться — они приезжают не в дружественную страну, которая даёт им приют. Они приезжают в страну, которая некогда „подавляла их народы“, которая „занималась оккупацией“. То есть они приезжают в страну, которая сделала им плохо. И это задаёт то, как они ведут себя здесь», — диэн, Орто Азияттан кэлэр миграннар доҕордуу, сайдыыларыгар үтүөлээх дойдуга буолбакка, төрөөбүт дойдуларыгар оскуолаттан Арассыыйаны, Сэбиэскэй Сойууһу төрүкү абааһы көрөргө үөрэтиллибит-иитиллибит дьон кэлэллэригэр уопсастыба болҕомтотун тардаары эппитэ бэчээттэннэ. Ол аата, Дюков этэринэн, Орто Азияҕа оҕолорго “биһиэхэ сайдыылаах судаарыстыба тэринэр кыаҕы Сэбиэскэй Сойуус, Арассыыйа биэрбиттэрэ” диэн махталлаах санааны үөскэппэт, төттөрүтүн, көҥүллэрин хам баттаабыт, холуонньа оҥостубут куһаҕан дойдуттан атыннык санаабат үөрэҕи биэрэ олорор эбит курдуктар. Ол түмүгэр миграннар ортолоругар хамнастана, Арассыыйаттан эбии “абырана” кэлэбит диэбэккэ, кэлээччилэр ортолоругар мэйиилэрэ эргийбит, “былыр өбүгэлэрэ атаҕастаммыттарын” иэстэһээри да гынар дьон баар буолуохтарын сөп курдук.
Оттон ити кэмҥэ...
Соторутааҕыта Беларусь бэрэсидьиэнэ Александр Лукашенко Узбекистан бэрэсидьиэнэ Шавкат Мирзиёевтыын көрсөрүгэр узбектары Беларуська ыҥырар сайабылыанньа оҥорбут. Кини үгүс дьону соһутардыы: "Говорили, что в Узбекистане воды не хватает, да и земли, желательно, чтобы побольше было. Но у в Беларуси все это есть. Не хватает порой рабочих рук. Так мы мечтали бы, чтобы узбекские, именно узбекские, люди семьями приезжали в Беларусь, поселились здесь, получили помощь здравоохранения, если нужно, образования, и развивались. Нам это очень нужно, чтобы не пустела земля белорусская. Давайте будем вместе работать. Белорусы очень хорошо относятся к узбекам, очень хорошо. Так же как и узбекистанские граждане относятся к белорусам. Надо это использовать. Давайте будем двигаться навстречу друг другу. Воля президентов есть, поддержка есть, надо действовать. Действовать быстро. Опоздаем - кто-то придет другой", - диэбит.
“Тыый, кырдьаҕас туох буолан, мирганнары ыҥырарый?” диэн соһуйуохха сөп. Ол эрээри, кырдьык, “Батька” Трамп курдук өйө-төйө суох мээнэ тыллаһааччыта суох. Лукашенко экэниэмикэтин, дойдутун сайыннараары үлэһит илиигэ наадыйан, узбектары ыҥырбытыгар дойдутугар кыһаллыбатылар. Оттон биһиэхэ дьиктиргии, өссө сорохтор тириилэрин таһынан иһиттилэр.
Лукашенко миграция кинилэргэ биһиэхэ курдук бас баттах барбат гына сокуонунан кытаанахтык хайыллыбыт буолан, чахчы, дьиксинэрэ суох эбит. Бастатан туран, экэниэмикэтэ ураты, намыһах квалификациялаах хара үлэҕэ наадыйар улахан тутуулара, өҥө да эйгэтэ суох. Миграциятын сокуонугар харыыта суох киириини харгыстыыр үс сүрүн хааччах баар эбит.
- Беларусь Арассыыйаҕа курдук пааспарын чэпчэкитик биэрбэт. Гражданство ыларга тылы билэргин: кэпсэтэргин, суруйаргын кырдьыгынан сыаналыыр эксээмэн туттарыахтааххын, кырата 7 сыл олоруохтааххын, төрөөбүт дойдуҥ гражданствотыттан аккаастаныахтааххын. Биһиэхэ Орто Азия омуктара икки гражданстволаахтар, онон АБДь-га, атын да судаарыстыба наадатыгар ыҥырыыттан таах куотан хаалаллар.
- Үлэлээбэт, сүрэҕэ суох дьону хамсатар (тунуйаадыстары утары) сокуоннаахтар. Судаарыстыба хонтуруолугар киирэр, үлэлээн айаҕын ииттинэр, нолуок төлүүрүн дакаастыыр үлэ дуогабара хайаан да баар буолуохтаах. Үлэлиир дьон бары хомунаалынай, атын да олоҕу хааччыйар ороскуоту толору төлүөхтээхтэр. Бу сокуон күүһүнэн, ханна да сокуоннайа суох үлэҕэ киирбэккин, хамнаһыҥ барыта судаарыстыба хонтуруолунан ааһыахтаах, сокуону кэһэн уҥа-хаҥас хаамыы көҥүллэммэт.
- Хоруупсуйалыыр, “сиэрэй биисинэс” тэрийэр, сокуоннайа суох атыылыыр бобуулаах, сокуонунан сойуоланар. Холобур, оҕуруот аһын, буруукта атыылыырга хайаан да аһаҕас сэртипикээссийэни ааһыахтааххын. Ону таһынан атыылыыр аскын, табааргын 18% ордук үрдэтиэ суохтааххын. Биһиэхэ курдук, сыананы 2-3 төгүл үрдэтии “ырыынак сокуона” диэн көҥүллэммэт. Ол иһин үлэлээбэккэ элбэх харчыны өлөрөр ити астары атыылыыр биисинэһи соҕурууҥҥу омуктар баһылаан, “бөө” диэн олороллор.
Кырдьык, беларусьтар кытаанах сокуоннаах буолан, 2021 с. Беларусь нөҥүө Сирияттан, Африкаттан Европаҕа бара сатыыр миграннар сокуонунан Беларусь сиринэн атын дойдуга салгыы ааһаллара эрэ көҥүллэнэр. Польша, Прибалтика судаарыстыбалара Евросойууска ити миграннары киллэримээри 900-чэкэ км үрдүк тимир истиэнэ туппуттарын өйдүүргүт буолуо. Европаҕа кыайан тахсыбаттар төттөрү бараллар, сокуоннайа суох олохсуйа хаалар кыахтара суох.
Сүрүн түмүк санаа
Өрөспүүбүлүкэ Арассыыйа Хотугулуу Илин форпоһа буоларыгар бигэ тирэх буолбут сахалар, атын да төрүт омуктар ахсааннарын элбэтиини судаарыстыба сүрүн соругар киллэрэр хайаан да наада. Ким даҕаны XXII үйэҕэ Саха сиригэр кимэ биллибэт “нэһилиэнньэ” диэн дьон олоруохтара диэн этиини кытта сөбүлэспэтэ чахчы.
Владимир Степанов
Хаартыска: Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсэдьиэнин пресс-сулууспата
