От ыйын 14 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин СӨ Ил Дархана Айсен Николаевы кытта көрүстэ. Официальнай суруйуулар кылгас уонна “көрүстүлэр, кэпсээтэ” диэн курдук сууххай тылынан тарҕаммыттара дьону астыннарбат. Дойду салайааччыта күн аайы көрсүбэт, онон арыый киэҥник Айсен Сергеевич дакылааттаабыт тиэмэлэринэн көрсүһүүнү сырдатабыт.
АБДЬ
Бэрэсидьиэн “дьыалаҕыт хайдаҕый?” диэн ыйытта. Биһиги киһибит: “Владимир Владимирович, олохпут этэҥҥэ, өстөөҕү кытта сэриилэһэбит, кыайыыга баран иһэбит”, -- диэн саҕалаата, байыастарга, дьиэ кэргэттэригэр өйөбүл, көмө туһунан кэпсээтэ. Кини бэрэсидьиэҥҥэ биһиги байыастарбытыттан эҕэрдэ тиэртэ. Кинилэр, ол иһигэр Путин билэр Андрей Григорьев-Тута ааттарыттан һВерховному Главнокомандующему от воинов-якутянһ диэн суруктаах саха быһаҕын бэлэхтээтэ. Бэрэсидьиэн махтанна, “уолаттаргыт -- дьиҥнээх байыастар” диэтэ, эҕэрдэтин ыытта.
Бигэ туруктаах экэниэмикэ
Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ дойду экэниэмикэтин биир эрэллээх тыыла буоларын кэпсииригэр АЛРОСА сааҥсыйа хааччахтаатар да, былырыын аан дойдуга алмаас хостуур хампаанньалартан соҕотоҕун барыстаах тахсыбытын холобурдаата. Саха сирэ, дойдуга 586 т үрүҥ көмүһү хостоон, бастакы миэстэҕэ тахсыбыт. Путин өрөспүүбүлүкэбит көмүскэ биир бастакыбытын билэр эбит. Чахчы, 56,5 т көмүс хостонон, дойдуга иккис сылдьабыт. 51 мөл чоҕу хостоон, дойдуга эмиэ иккиспит. Ньиэпкэ-гааска бэһиспит.
Федеральнай бырайыактар
Туруорсар сүрүн боппуруостарыгар киирэрин ыраахтан саҕалаан, федеральнай таһымнаах инфраструктара бырайыактарын, ол иһигэр былырыын ВЭФ кэмигэр Путин аһыллыытыгар кыттыбыт “Эльгауголь” Чуумпу байҕалга тахсар суолун санатта. Билигин манан 30 мөл. т чох тиэллэр кыахтаммыт. Сэтинньигэ Арассыыйаҕа саамай улахан, 61 хоту сэлиэнньэлэрбитин интэриниэттиир һСинергия Арктикиһ диэн, Саха сирэ уонна федеральнай бүддьүөт 5,5-рдыы мөл солк. кыттыһан үбүлүүр телекоммуникация бырайыактара саҕаламмыта. Бырайыак өссө Чукотканы, Хотугу муора суолун хабыахтаах, онон дойду хотугулуу-илин өттүн импэрмээссийэ өттүнэн куттала суох буоларын хааччыйыа.
Путин инбэстииссийэ аҕыйаабыт кэмигэр “Сибиир күүһэ” турба үлэтин мөлтөтүмэҥ диэбитин, эрэгийиэн салайааччытыгар федеральнай хампаанньалар үлэлэрин хонтуруоллуурга, быһаарсарга боломуочуйа биэрии диэн өйдүөххэ сөп
Энэргиэтикэ
Саха сирин энэргиэтикэтин туһунан кэпсэтиигэ Путин “РусГидро” үлэтин ыйытта. Айсен Сергеевич 2024 с. Путин сорудаҕынан Госсэбиэт энэргиэтикэҕэ хамыыһыйатын салайан, ый аайы хамыыһыйаны хомуйан мунньахтыырын кэпсээтэ. Онтон биһиги сүрүн кыһалҕабытыгар киирэн, Уһук Илиҥҥэ уот тарыыба олус үрдүгүн уонна уот ситимин кыһалҕатын быһаарыы уустугун эттэ. Путин көмөтүнэн өрөспүүбүлүкэ элэктэриичэстибэҕэ кыһалҕатын быһаарыыга хаһан да тутуллубатах икки гигаватт кыамталаах ыстаансыйалары туттарар эрээри, “РусГидро” тарыыбы “Саха сирин кыһалҕата, бэйэҕит быһаарыҥ” диэн найылыыра сыыһатын, онон сэбиэскэй кэмҥэ курдук, дойду көмөтө наадатын тоһоҕолоон эттэ. Бэрэсидьиэн сөбүлэстэ, онон Уһук Илин тарыыбын ноҕуруускатын дойду үрдүнэн түҥэтэн чэпчэтэр этии өйөннө. Путин саамай кыһалҕалаах эрэгийиэн салайааччытын энэргиэтикэ хамыыһыйатын салайтаран сөпкө гыммыт диир наада.
Демография
Путин Саха сиригэр киһи орто үйэтэ кылгас кэм иһигэр 75 саастан тахсан, Уһук Илиҥҥэ бастакы миэстэбитин билэн олорор эбит. Бу, чахчы, билиҥҥи Арассыыйа улахан ситиһиитэ. Былыр да, сэбиэскэй да кэмҥэ Саха сиригэр киһи үйэтэ дойду орто көрдөрүүтүттэн өрүү намыһаҕа.
Оҕо төрөөһүнэ төһө да аҕыйаатар, Саха сирэ дойдуга син биир 9-с миэстэҕэ сылдьар. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх оҕолоох ыал ахсаана 37 тыһ. буолла, ол төрөөһүн элбииригэр төһүү буолар диэтэ. Элбэх оҕолонууну биисинэс өйөөн эрэр. Тимир суол хампаанньата, “Западная”, “ОКТО групп” тэрилтэлэр оҕо төрөөтөҕүнэ, 1 мөл. төлүүр буолбуттар. Бэрэсидьиэн сэргээн, оҕо төрөөһүнүн элбэтэр үлэни өссө күүһүрдэргэ эттэ.
Олох хаачыстыбата, Киин баан бырыһыана
Саха сирэ нацбырайыактары олоххо киллэриигэ лиидэр кэккэтигэр тахсыбыт. Ол курдук, ааспыт сылга 809 тыһ. кв.м. олорор дьиэ тутуллубут. Нэһилиэнньэҕэ гааһы киллэриигэ 5-с сылбытын Уһук Илиҥҥэ бастакыбыт. Путин сорудаҕынан Дьокуускай, Нерюнгри маастар-былааннарынан элбэх эбийиэк тутуллар. Нерюнгрига былырыын иллэрээ сыллааҕар элбэх оҕо төрөөбүтүн, куорат сайдар кэскилэ Киин баан бырыһыана үрдүгэ тутарын быһаарда. Ил Дархан Набиуллинаны кытта кэпсэппитин бэрэсидьиэн болҕойон иһиттэ. Путин тылын тамаҕыттан өйдөөтөххө, дойду салалтата билигин бөлүүтэ урукку курдук улахан наадата суоҕунан, Киин баан бырыһыаны намтатарга туспа көрүүлээх эбит диэн сыаналыахха сөп.
Креативнай индустрия
А.Николаев саха киинэтэ, иллэрээ сыллааҕы 150 мөл. солк. тоҕо көтөн, былырыын 280 мөл. солк. хомуйан рекорд олохтообутун эппитигэр Путин “талааннаах дьоҥҥут” диэн хайҕаата. 2030 с. тутуллуохтаах киинэбит павильонун бырайыактыыр докумуоннарын оҥоруу саҕаламмыт. Оҥоһуу өйү сайыннарыыга түох үлэ барарын билиһиннэрдэ. Айсен Сергеевич Саха сирин вольфрамнаах, тимирдээх, сибиниэстээх, сыыҥкалаах сирдэр баайдарын хостуурга бэрэсидьиэн быһаччы сорудах биэрбитинэн бырагыраама оҥоһулла сылдьарын, Томтор дэҥҥэ көстөр метала “Роснефть” болҕомтотугар киирбитин, бу сиргэ үлэлииргэ өссө АЛРОСА-ны кытта үлэлэһэр санаалааҕын кэпсээтэ.
Муоста, Путины ыҥырыы
Муоста 990-тан 208 сыбаайата турбут, коффердамнар киирэн эрэллэр. Тутууга боппуруос үөскээбитин кэлин этиэх буолла. Биһиэхэ оппозиция “Путин муоста сыаната 170 млрд тахсыбытын билбэт” диэн албынныыр эбит. Бэркэ диэн билэн олорор. Ил Дархан Арктика эпоһын киинэ уонна Муусука үрдүкү оскуолата тутуллан киирэллэр диэтэ. Путин биһиги мусукаан оҕолорбутун өйдүүрүн өрүү кэпсээччи, саҥа оскуола быйыл киириэхтээҕин санатта. Айсен Сергеевич ВКС сибээһинэн муусука оскуолатын арыйарга диэн көрдөспүтүгэр сөбүлэстэ.
Ил Дархан Путины балаҕан ыйыгар “Точка будущего” диэн А.Авдолян “Саҥа дьиэ” диэн пуондата үбүлээн туттарбыт, ханна да суох ураты үөрэҕин киинин арыйыыга балаҕан ыйын 1 күнүгэр кэлэригэр көрдөстө. Путин аккаастаабата, “тиийэ сатыам” диэн эрэннэрдэ.
Көрөргүт курдук, Айсен Николаев бэрэсидьиэҥҥэ ситиһиилэри эрэ дакылааттыы киирэ сылдьыбата, балачча уустук боппуруостарга өйөбүл ылла. Аны күһүн кэлэ сылдьар түгэнигэр ханнык боппуруостарга көмөлөһүннэрэрин номнуо бэлэмнээбит буолуохтаах. Олохпут сахалыы аргыый наллаан сааһыланан истэҕэ ити.
Владимир Степанов
