Тыый, Айсен Сергеевич үһүс төгүлүн талыллаары гыммыт дуу диэн соһуйумаҥ. Кини бэйэтэ туох санаалааҕын билбэппин. Бу олорон эргитэ санаан көрбүтүм, өрөспүүбүлүкэ бастакы салайааччытынан үс болдьоххо ким да талыллан салайа илик эбит. Биллэрин курдук, 1992 с. СӨ бастакы Төрүт сокуонун 67-с ыстатыйатыгар бэрэсидьиэн иккитэ эрэ талыллар дэммитэ билиҥҥэ диэри “суруллубатах сокуон” буола сылдьар.
М.Е. НИКОЛАЕВЫ ТУОРАТЫЫ
Бу сокуону оҥорсубут дьонтон сорохторун билэрим. Кинилэр ити ыстатыйа Төрүт сокуоҥҥа оччолордооҕу “дэмэкирээтийэҕэ дьулуһуу” муодатынан Эмиэрикэҕэ бэрэсидьиэн иккитэ эрэ субуруччу талылларын үтүгүннэрэн оҥоһуллубута дииллэрэ.
Бэлитиичэскэй уопута суохпутугар дэмэкирээтийэ ухханыгар албыннатан, сокуоммут итинник оҥоһуллубута 2001-2002 сс. өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин тыҥааһыннаах быыбарыгар улахан омсолоох оруолламмыта.
Билигин федеральнай сокуон эрэгийиэннэр сокуоннарыттан үрдүгүн, толоруллуохтааҕын бары билэбит. Үрдүкү сокуону кэһэр эрэгийиэн сокуоннарын ыстатыйалара борокуратуура үҥсүүтүнэн көтүллэрин көрөбүт. Оттон оччолорго 1999 с. дойду үрдүнэн «Общие принципы организации представительных и исполнительных органов госвласти субъектов Российской Федерации» диэн кытаанах сокуон ылыллыбыта эрээри, Саха сирин бэрэсидьиэнин быыбарыгар бэрт дьиктитик тутуһуллубатаҕа. Ити саҥа сокуонунан эрэгийиэннэр салалталара үһүс төгүл субуруччу талыллаллара көҥүллэммитэ. Сокуон 1999 с. ылыллыбытынан, эрэгийиэн салайааччытыгар хандьыдааттар үһүс болдьохторо иккис болдьоххо туралларын курдук ааҕыллар буолбута. Онон Михаил Ефимовичка федеральнай сокуон суол арыйбыт курдуга. Сорохтор “Николаев Ил Түмэҥҥэ Төрүт сокуону түргэнник көннөртөрбөккө бириэмэтин сүтэрбитэ” дииллэр. Оннук диэҕи оччотооҕу Ил Түмэн сорох бөтөрүспүт уолаттара Николаевы утары күүстээх оппозицияны тэрийбиттэрэ. Федеральнай сокуону истибэккэ туора туран, өрөспүүбүлүкэҕэ киллэрбэтэхтэрэ, киһи дьиктиргиэх, үрдүкү сокуону кэстигит диэн, федеральнай киин буруйдаабатаҕа.
Оппозиционердар Михаил Ефимовиһы мөлтөх, куһаҕан үлэлээх бэрэсидьиэн дииллэрэ суоҕа. Онон судургутук “оҕонньор сөбүн олордо, аны биһиги урууллуохтаахпыт” диэн кистэлэҥ санаалаахтара. Бу дьон бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттыбыттара да, федеральнай киинтэн өйөбүллээх В.А. Штыровка бары хотторбуттара.
Михаил Ефимович хаһан да “бэйэм үүннэрбит уолаттарым утары барыахтара” дии санаабатаҕа чахчы. Кэлэйдэҕэ буолуо, саха хандьыдааттартан кими да өйөөбөтөҕө. Ол оннугар Штырову “дьүһүнүн да көрбөккүт дуо, саха курдук” диэн, тэлэбиидэнньэҕэ аҕытаассыйалыырга күһэллибитэ. Өрөспүүбүлүкэ былааһын адмресурса Вячеслав Анатольевич кыайыытыгар үлэлээбитэ. Ити тыҥааһыннаах кэмнэр кистэлэҥнэрин оччолорго бэрэсидьиэн дьаһалтатын салайааччы солбуйааччытынан үлэлээбит М.М. Яковлев “Силиэстийэ уонна бэлиитикэ эридьиэстэрэ” диэн быйыл тахсыбыт саҥа кинигэтигэр кырдьыгынан толору суруйбутун ааҕан билсиэххитин сөп.
Кириэмил да оччолорго дьиктитик оонньообута. Сокуон дойду үрдүнэн киириитэ кытаанахтык ирдэнэр дэммитэ да, соҕотох Саха сиригэр эрэ кэһиллибитэ, тутуһуллубатаҕа. Киһи сонньуйуох, бэрэсидьиэн быыбарын кэннэ салҕаммыт суут өрөспүүбүлүкэ Төрүт сокуона федеральнай сокуоҥҥа бас бэриниэхтээх диэн кэнниттэн кураанахха “доруоптаабыта”. Быыбар көтүллүбэтэҕэ, М.Е. Николаев Москубаҕа Федерация Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлии барбыта. Ол кэнниттэн М.Шаймиевтаах эҥин, элбэх киһи, үһүс болдьоххо эрэгийиэннэрин салайааччытынан талыллан үлэлээбиттэрэ.
СОКУОН ЭМИЭ ХАТЫЙЫА ДУО?
Киһи дьиктиргиэх, М.Николаевы туораппыттарын курдук майгы өскөтүн Айсен Сергеевич “үсүһүн Ил Дархан дуоһунаһын быыбарыгар кыттабын” диир түгэнигэр үөскүөх курдук. Үгэргээн эттэххэ, оппозиция өттүттэн билиҥҥиттэн “мин саамай үчүгэй, өрөспүүбүлүкэни, норуоппун харчынан көмөр Ил Дархан буолуом” диэччилэр көстөн эрэллэр. Дьиҥэр, ити дьону албыннааһын, Арассыыйаҕа былаас систиэмэтэ бөҕөргөөн, эрэгийиэн салайааччылара анал үөрэҕи, тургутууну ааһаллар, аны тиһэҕэр РФ бэрэсидьиэниттэн көҥүл ылыахтаахтар. Онон чабыланар дьонтон хайалара да Ил Дархан буолар кыаҕа суох.
Айсен Николаев, кырдьык, өрөспүүбүлүкэ саамай ыарахан кэмнэригэр иккис болдьоҕун салайан олорор. Өрөспүүбүлүкэни баһаардары, хамсыгы, АБДь-тан саҕаламмыт ыарахан тургутуулары этэҥҥэ аһаран аҕалла. Украина сэриитэ уһаан, арҕаа дойдулар Арассыыйаны муомахтыыр сааҥсыйалара кытаатан, дойдуга үп-харчы киириитэ ыараханын бары көрөн олоробут. Ол да үрдүнэн хас да сыллааҕыта В.С. Поскачин “сахалар хаһааҥҥытааҕар да үчүгэй олоххо олоробут” диэбит таһымыттан олохпут тутайбата, улахан быстыы-ойдуу тахсыбата.
Төһө да уустук кэмнэрин иһин, бүддьүөппүт сыл аайы улаатар. Былырыын сааҥсыйа күүһүрэн, сир баайа, холобур, Кытай чоҕу атыыласпат буолан, балаһыанньа кытааппыта. Оттон быйыл Иран сэриитэ саҕаламмытын кэннэ, аан дойдуга энэргиэтикэ кириисиһэ саҕаланна. Арассыыйа гааһа, ньиэбэ былдьаһыгынан үрдүк сыанаҕа атыыланар буолла. Азия үгүс дойдулара, бэл, Япония, Соҕуруу Корея “күөх энэргиэтикэттэн” тэйэн, үгүс үйэҕэ эрэллээҕин көрдөрбүт чоххо көһөн эрэллэрэ иһиллэр. Онон үппүт балаһыанньата биллэ көнүөн сөп, ол сыл устата көстүө.
Киһини ордук М.Николаевы туораппыт майгы Айсен Сергеевич “үсүһүн Ил Дархан быыбарыгар кыттабын” диир түгэнигэр үөскүөх курдуга дьиктиргэтэр. 1999 сылтан элбэхтэ көннөрүллүбүт СӨ Төрүт сокуонун 69-с ыстатыйатыгар өрөспүүбүлүкэ баһылыга икки болдьохтон ордук олоруо суохтаах диэн, били, Эмиэрикэ дэмэкирээтийэтин үтүктэн оҥорбут ыстатыйабыт сылдьар. Эмиэ хатыйан тураарай? Ити туһунан ким да санаан көрбөт быһыылаах. РФ Бэрэсидьиэнэ көҥүллээбит киһитэ талыллар диэн өйдөбүлү “сокуон оҥостобут” быһыылаах.
Араас буолуон сөп, кэлин даҕаны бу ыстатыйаны кэһэн, үһүс болдьоххо барар хайа да киһи хатыйыллар. Ил Түмэн ылбыт сокуонун көмүскээн, эмиэ үһүс болдьоҕу туора түһэригэр тиийэр дуо? Аны ити ыстатыйаны кэһэн, үһүс болдьоххо талыллыбыт киһи сокуону кэспит узурпатор, диктатор аатырара чахчы. Оппозициялар “өрөспүүбүлүкэ сибэтиэй сокуонун тэбистэ” диэн, ыстыыр ыас оҥостоллор, боростуой дьон хараҕар аатын-суолун түһэллэр.
***
2028 с. ыытыллыахтаах Ил Дархан быыбара буолара балтараа эрэ сылтан ордук хаалла. Дьиҥэр, Төрүт сокуоммутугар 69-с ыстатыйаны уларытыахха баара. Биир кыраабылы хаста үктээн сүүскэ оҕустарабыт? М.Е. Николаев устуоруйата хатыламматар...
Владимир СТЕПАНОВ.
Хаартыска: интэриниэттэн.
