Үүммүт сылга өрөспүүбүлүкэбит бэлитиичэскэй олоҕо бэрт интэриэһинэй буолар майгылаах – аны күһүн Судаарыстыбаннай Дуумаҕа дьокутааттары талыахпыт. Ону таһынан быйыл сорох улууска норуот куоластаан талбыт баһылыктарын биэс сыллааҕы боломуочуйалара түмүктэнэр. Санатар буоллахха, олохтоох салайыныы саҥа сокуонунан аны улуус уонна куорат уокуруктарын баһылыктарын Ил Дархан киллэрбит хандьыдааттарыттан (иккиттэн итэҕэһэ суох) бэрэстэбиитэллээх уорганнар талыахтара. Оттон куорат уонна тыа сирин поселениеларын куонкурус түмүгүнэн бэрэстэбиитэллээх уорганнар талыахтара. Арай дьокутааттарбытын эрэ быһаччы куоластаан талыахпыт.
Маны сэргэ биир улуус уонна биир куорат баһылыгын боломуочуйалара болдьох иннинэ тохтообута, инньэ гынан ити муниципалитеттарга быйыл саҥа сокуон быһыытынан саҥа баһылыктары аныахтара.
Ханнык улуус баһылыга уларыйыаҕай?
Быйыл баһылыктар биэс сыллаах болдьохторо биэс улууска уонна киин куораппытыгар түмүктэниэхтээх. Саха сирин стратегическай суолталаах улуустарыгар уонна киин куораппыт мээрэ уларыйыыта миэстэтигэр эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ бүтүн уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй олоҕор улахан тыаһы таһаарара саарбахтаммат. Ол курдук, быйыл биэс улуус баһылыга уларыйар:
1. Булуҥ улууһа – билигин бүтэһик болдьоҕун “ньыгыл” Афанасий АНДРОСОВ түмүктүөхтээх. Кини 2021 сыллаахха быыбарга кыайбыта.
2. Эдьигээн эбэҥки национальнай улууһа – “ньыгыл” Василий СОРОКИН эмиэ 2021 сыллаахха балаҕан ыйыгар талыллыбыта.
3. Мииринэй оройуона – “ньыгыл” Александр БАСЫРОВ 2021 сыллаахха сэтинньигэ болдьох иннинээҕи биллэриллибит быыбарга кыайбыта. Кини иннинэ алмаастаах кыраайы Ришат ЮЗМУХАМЕТОВ салайан олорбута, ол эрээри холуобунай дьыала көбүтүллэн, 2021 сыллаахха балаҕан ыйыгар астаапкаҕа барбыта.
4. Нерюнгри оройуона – “ньыгыл” Роман ЩЕГЕЛЬНЯК 2021 сыллаахха муус устарга талыллыбыта. Болдьох иннинэ биллэриллибит быыбар үс күн устата барбыта – муус устар 23–25 күннэригэр. Бу бырамыысыланнастаах бөдөҥ улууһу Виктор СТАНИСЛАВСКАЙ салайан олорбута, кини тохсунньуга баҕа өттүнэн астаапкаҕа барбыта.
5. Чурапчы улууһа – “ньыгыл” Степан САРГЫДАЕВ эмиэ болдьох иннинээҕи биллэриллибит быыбарга 2021 сыллаахха кыайбыта. Кини иннинэ улууһу Андрей НОГОВИЦЫН салайан олорбута, боломуочуйата болдьох иннинэ тохтотуллубута.
Маны таһынан Дьокуускай куорат баһылыга, “ньыгыл” Евгений ГРИГОРЬЕВ 2021 сыллаахха саас талыллыбыта. Оччолорго Дьокуускай мээрин үс күн быыбардаабыппыт – кулун тутар 26–28 күннэригэр. Оттон кини иннинэ баһылыктаан олорбут Сардаана АВКСЕНТЬЕВА ити сыл тохсунньутугар соһуччу баҕайытык “доруобуйатын көрүнээри” астаапкаҕа барбыта, ол кэннэ Госдума дьокутаатынан талыллыбыта. Быйыл да кини иккис болдьоҕор Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаатынан турунуо дииллэр.
Анаабыр улууһа
Маны таһынан саҥа баһылыгы Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһугар аныахтара. Санатар буоллахха, ааспыт сыл ахсынньытыгар баһылыктаан олорбут “ньыгыл” Эдуард Платоновы борокуратуура “конфликтар интэриэстэрэ”, хоруупсуйа сокуонун кэстэ диэн сылтахтаан астаапкаҕа ыыттарбыта. Инньэ гынан улууһу сэтинньи 17 күнүгэр Ил Дархан ыйааҕынан сэтинньи 17 күнүгэр Ольга Тимофеева-Терешкина анаммыта.
Кини урут Ил Түмэн вице-спикерэ Александр Жирков көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ, ол иннинэ СӨ Тас сибээс уонна норуоттар дьылалаларын министиэристибэтигэр национальнай бэлиитикэ дэпэртээмэнин салайааччытын солбуйааччытынан олорбута. 2022 сыллаахха Анаабыр улууһун баһылыгын праймериһыгар кыайтарбыта, ол эрээри “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйатын дьисципилиинэтин кэһэн туран, баҕа өттүнэн быыбарга туруммута да, кыайтарбыта.
Өлүөхүмэ куорат
Өлүөхүмэ куорат баһылыгар бэрт уустук буолла. Балаҕан ыйыгар куораты салайан олорбут 31 саастаах Сергей Щебляков (ЛДПР) астаапкаҕа барбыта. Кини “куорат олохтоохторо саҥа сокуон киириэн иннинэ бэйэлэрэ куоластаан мээри таллыннар диэн, дуоһунаспын босхолообутум” диэбитэ. Сергей Щебляков астаапкаҕа барбытын кэннэ, Ил Дархан ыйааҕынан “ДьУоХХ” ГУП Өлүөхүмэтээҕи филиалын кылаабынай инженерэ Павел Романенко анаммыта.
Маныаха Өлүөхүмэ куораттааҕы дьокутааттарын Сэбиэтэ урукку сокуонунан, ол эбэтэр норуот быһаччы куоластаатын диэн мээр быыбарын 2026 сыл тохсунньу 25 күнүгэр быһааран анаабыта. Ол эрээри ити быһаарыыны суут уурааҕынан көтүрбүттэрэ. Ону кытары сөпсөспөккө, дьокутааттар апелляцияҕа биэрбиттэрэ. Билиҥҥитэ ити суут буола илик, арааһа, бу күннэргэ буолара буолуо.
Ол да буоллар Саха сирин Киин быыбардыыр хамыыһыйатыгар ити эрдэ биллэриллибит, тохсунньу 25 күнүгэр ыытыллыахтаах быыбарга 5 киһи кыттыахтааҕын туһунан сибидиэнньэ баар:
1. Микаэл Робертович ВАРДАНЯН – 1986 с.т., Өлүөхүмэ улууһун Дэлгэйигэр төрөөбүт, ДьТХА-ны бүтэрбит урбаанньыт, Өлүөхүмэ куоракка олорор, баҕа өттүнэн туруорунарга быһаарыммыт.
2. Фидель Баймухаметович МУХАМЕТОВ – 1967 с.т., Башкирия АССР Бижбулякскай оройуонун Биккулово сэл. төрөөбүт, Өлүөхүмэ куоракка олорор, урбаанньыт, ЛДПР баартыйаттан туруммут.
3. Алена Николаевна КОЛМЫГИНА, 1976 с.т., Өлүөхүмэ сэл. төрөөбүт, Өлүөхүмэ улууһун дьокутааттарын Сэбиэтин дьокутаата, “Гармония” национальнай-култууруунай киин (Өлүөхүмэ куорат) сүрүн режиссёра, “Саҥа дьон” баартыйаттан туруммут.
4. Павел Владимирович РОМАНЕНКО, 1985 с.т., Өлүөхүмэ куоракка төрөөбүт, билигин куораты быстах кэмҥэ салайан олорор, “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйаттан туруммут.
5. Сергей Семёнович АЛЕКСЕЕВ, 1957 с.т., Өлүөхүмэ улууһун Тээнэтигэр төрөөбүт, Иркутскайдааҕы пединституту бүтэрбит, биэнсийэлээх.
Госдуума быыбара
Биллэн турар, саамай улахан уонна суолталаах быыбар – аны күһүн балаҕан ыйыгар буолуохтаах дойду парламенын дьокутааттарын талыы. Бу күннэргэ быыбарга бэлэмнэнии номнуо саҕаланан, “тыас-уус” тахсан эрэр. Холобур, РБК таһаарыы Бэрэсидьиэн аппараатын источниктарыгар сигэнэн суруйарынан, “Биир ньыгыл” федеральнай испииһэгин баартыйа лиидэрэ Дмитрий Медведев салайыахтаах. Кини кэнниттэн РФ тас дьыалаларын миниистирэ Сергей Лавров, үсүһүнэн Москубатааҕы билим-чинчийэр килииньикэлии киин 52-с №-дээх балыыһатын дириэктэрэ, Үлэ Дьоруойа Мария Лысенко, төрдүс – “Юнармия” хамсааһын киин ыстаабын начаалынньыга, Арассыыйа Дьоруойа Владислав Головин, бэһис – военкор, ВГТРК генеральнай дириэктэрин солбуйааччы, Арассыыйа Дьоруойа Евгений Поддубнай. “Источниктарга” сигэнэн суруллубутуттан сылыктаатахха, бу бүтэһиктээх испииһэк буолбатах. Баҕар, электорат бу испииһэккэ хайдах сыһыаннаһарын билээри, соруйан да таһаарбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Оттон сири-буору аннынан иһиттэххэ, Саха сирин “ньыгылларыттан” харах балыыһатын кылаабынай бырааһа Иван Луцкан, ыччат миниистирэ, АБДь кыттыылааҕа Пётр Шамаев уонна вице-премьер Ольга Балабкина туруохтара диэн үһү-таамах кэпсээн баар. Ол төһө оруннааҕын бириэмэ көрдөрөн иһиэҕэ. Маны таһынан “Сардаана Авксентьева “Саҥа дьон” федеральнай испииһэгэр киирбэт үһү, өрөспүүбүлүкэҕиттэн турун диэбиттэр” диэн эмиэ сурах баар. 2007 сылтан солбуллубат дьокутаат, “Сиэрдээх” Сөдүөт Тумусов социальнай ситимнэргэ көҕө улааппытынан сылыктаатахха, быйылгы быыбарга киирсэр санаалаах быһыылаах.
Хомуньуустары ким салайыаҕай?
Саҥа дьыл иннинэ ыар сурах кэлбитэ – сүүрбэттэн тахса сыл Саха сиринээҕи КПРФ солбуллубат салайааччыта Виктор Николаевич Губарев 76 сааһыгар күн сириттэн күрэммитэ. Инньэ гынан маннааҕы хомуньуустар салайааччыта суох хаалбыттара.
Соторутааҕыта “Эхо Столицы” суруналыыстара Госдуума дьокутаата Пётр Аммосовтан уонна кини кэллиэгэтэ, Дьокуускай куорат Дууматын дьокутаата Айаан Васильевтан “эһиги салайааччыгыт аны ким буоларый?” диэн ыйыталаспыттар.
Айаан Васильев эппитинэн, КПРФ Киин кэмитиэтин каадырга хамыыһыйата тохсунньу 19 күнүгэр саҥа бастакы сэкирэтээри аныыр туһунан мунньахтыахтаах эбит. Кини “хандьыдааттар билиҥҥитэ суохтар, ол эрээри Киин кэмитиэт сэкирэтээрэ кыттыылаах, Губаревы тиһэх суолу атаарыыга ол туһунан дьүүллэспиттэрэ” диэн хоруйдаабыт.
Пётр Аммосов эбэн эппитинэн, Москуба эрэгийиэннээҕи салааҕа быдан чугас уонна уопуттаах киһини туруоруохтаах үһү. Кини “олохтоох салайааччылартан тутулуга суох, өрөспүүбүлүкэ кыһалҕатын уонна экэниэмикэҕэ туругун туһунан аһаҕастык этэр киһи буолуоҕа” диэбит уонна Киин кэмитиэт дьоһуннаах быыбары оҥороругар эрэммит.
Биһиги тохсунньу 20 күнүгэр ол Москубаҕа буолбут мунньах сонуннарын истээри рескомҥа эрийэ сатаан кэбистибит да – төлөппүөннэрэ ньим курдук.
Сэрэйдэххэ, буолаары турар быыбардары учуоттаан, Саха сирин хомуньуустара саҥа салайааччыларын сыныйан сыымайдаан, чахчы, баартыйа эрэллээх саллаатын, тулхадыйбат хомуньууһун аныыр буолуохтаах. Чэ, көстөн иһиэҕэ эрэ диибит.
Олохтоох салайыныы өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон барылын быһаарыы суругар сокуон күүһүгэр киириэн иннинэ талыллыбыт баһылыктар болдьохторо бүттэ да, кинилэри саҥа бэрээдэгинэн талыахпыт диэн этэ. Онно Дьокуускай баһылыга, ону таһынан ити үөһэ ыйыллыбыт 5 улуус баһылыктара эрэ буолбакка, 39 поселение баһылыга талыллыахтара диэн ыйыллыбыта. Бырааһынньык аҥаардаах тохсунньубут бэрт түргэнник бүтэ охсон хаалла, онон саҥа ыйтан быыбар туһунан хал буолуохпутугар диэри өссө да элбэҕи истиэхпит, билиэхпит-көрүөхпүт.
Дмитрий ИВАНОВ.
