Алтынньы 5 күнүгэр Учуутал күнэ эрэ буолбакка, уопсастыбаҕа олус наадалаах, биллибэтинэн-көстүбэтинэн киһи өйүгэр да батан киирбэт улахан, кутталлаах үлэни оҥоро сылдьааччылар – Холуобунай ирдэбил үлэһиттэрин күнэ бэлиэтэнэр. Кинилэр буруйу оҥоруу таҕыста да, өлөрүөхсүттэри, уоруйахтары уо.д.а. криминальнай элэмиэннэри тутууга, дьыаланы арыйыыга биир бастакынан тиийэр сонордьуттар.

Идэлээх күннэрин баттаһан, бүгүн оперативниктар уустук үлэлэриттэн ылан ааҕаччыларбытыгар билиһиннэрэбит. Маныаха эбэн эттэххэ, оперативнай үлэһиттэр ааттара-суоллара, чыыннара, хаартыскалара, уопсайынан кинилэр тус информациялара СМИгэ аһаҕастык арыллыа суохтаах, чып кистэлэҥинэн сылдьыахтаах. Онон бүгүн көстүбэт фронт тутаах үлэһиттэрэ эмиэ “кистэнэллэригэр” тиийэллэр. Ону баалаабаккытыгар көрдөһөбүт.

19 сыл буолан баран

2003 сыллаахха, балаҕан ыйын 30 күнүгэр Өймөкөөн улууһун милииссийэтигэр (оччолорго полиция буола илигэ) Уус Ньара бөһүөлэгин олохтооҕо дьахтартан “29 саастаах уолум сүтэн хаалла” диэн тыллабыр киирбит. Ол иннинээҥи күн, ГАИ иниспиэктэрдэрэ ДОСААФ эрчиллэр хонуутугар сүппүт уол умайбыт массыынатын булбуттара.

Оччолорго быһылаан чахчытынан Өймөкөөн улууһун борокуратуурата РФ Холуобунай кодексатын 105 ыст. (киһини өлөрүү) холуобунай дьыаланы көбүппүт. Ол чэрчитинэн ыытыллыбыт холуобунай-ирдиир дьаһаллар туох да түмүгү аҕалбатахтар, сураҕа суох сүппүт уол дьылҕата 19 сыл устата салгыҥҥа ыйанан турбут.

Оттон быйыл, СӨ Ис дьыала министиэристибэтин холуобунай ирдэбил управлениетын лиичинэһи утары буруйу оҥорууну арыйар отделын оперативнай үлэһиттэригэр ити “глухарь” буолан ыйанан хаалбыт дьыалаҕа 40 саастаах эр киһи кыттыгастаах буолуон сөбүн туһунан иһитиннэрии киирбит.

Ити иһитиннэрии төһө оруннааҕын бэрэбиэркэлээн, холуобунай ирдэбил үлэһиттэрэ дойду араас эрэгийиэннэригэр сулууспалаах хомондьуруопкаҕа хаста да сылдьыбыттар. Сүүрбэччэ сыллааҕыта буолбут быһылаан туоһуларын булуу үчүгэй түмүктэри аҕалбыт: 2006 сыллаахха Уус Ньара бөһүөлэгэр олорбут уонна дойду араас эрэгийиэннэригэр тарҕанан көспүт туоһулары булан ыйыталаспыттар. Ити уһун-унньуктаах, сылаалаах хомондьуруопкалар тиһэх нэһилиэнньэлээх пуунунан Кемерово уобалаһын Междуреченскай куората буолбут. Онно урут хаста да сууттана сылдьыбыт уорбаланааччыны тараччы тутан ылбыттар уонна Саха сиригэр аҕалбыттар.

Манна кэлэн баран, кини ол уолу өлөрүүгэ кыттыгастааҕын бигэргэтэн, силиэдэбэтэллэргэ баары-баарынан барытын кэпсээн биэрбит.

Онно биллибитинэн, ити 2006 сыл балаҕан ыйыгар, ыкса киэһэ оччолорго 21 саастаах тутуллубут эр киһи 18 уонна 20 саастаах табаарыстарын кытары олохтоох кафеҕа күүлэйдии, сынньана сылдьыбыттар. Ол олордохторуна, кафеҕа 29 саастаах бөһүөлэк олохтооҕо киирэн кэлбит. Күүтүллүбэтэх ыалдьыты эдэрдэр хампаанньалара тута сөбүлээбэтэх – урут-уруккуттан бэйэ-бэйэлэрин аһаҕастык абааһы көрсөллөр эбит. Тылга тииһии саҕаламмыт. Эдэрдэр абааһы көрөр киһилэрин суох оҥорорго сүбэлэһэллэр уонна үһүөн “разборкаҕа барыахха” диэн бөһүөлэк кытыытынааҕы хайа тэллэҕэр баран  кэпсэтэргэ этэллэр. Уолаттар былааннарын дьиҥнээҕинэн ылымматаха уол, өлөр быатыгар үһүөннэрин бэйэтин массыынатыгар тиэйэн, болдьоммут сиргэ айанныы турар.

Ыйыллыбыт сиргэ тиийэн баран, массыына тохтообутугар, кэннигэр олорор 18-таах уол эмискэ суоппар хабарҕатыгар түһэр, онтон 21-дээх биир куомуннааҕа сыҥаахха сырбатар, онуоха киһилэрэ өйүн сүтэрэн сууллан түһэр. Онтон үһүөн массыынаттан соһон таһаараллар уонна кэннинээҥи көлүөһэ анныгар быраҕаллар уонна төгүрүйэ сылдьан тэбиэлииллэр, баһын хампа охсоллор. Онно сөп буолбакка, 18 саастаах дьикээр кырбанан нэһиилэ тыын былдьаһа сытар уол үрдүнэн массыынаннан хаста да тэбистэрэр.

Киһилэрэ өлбүтүн билэн баран, аны оҥорбут буруйдарын кистиир аакка түһэллэр: өлүгү Индигирка үрэх муостатыгар аҕалан ууга быраҕаллар. Онуоха эрдэттэн өлүккэ тимирдин диэн сымара тааһы кэлгийэллэр, оттон массыынаҕа тарбах суола хаалбытын билбэтиннэр диэн, бэнсиин ыһан баран массыынаны уоттаан кэбиһэллэр.

Ити Кемерово уобалаһыттан тутуллан аҕалбыт өлөрүөхсүт кэпсээнин истэн баран, полиция үлэһиттэрэ 19 сыллааҕыта 20 саастаах уолу (билигин 39 саастаах) – иккис өлөрүөхсүтү туталлар. Оттон саамай эдэр өлөрүүгэ кыттыгастаах уоллара аҕыйах сыллааҕыта өлбүт эбит.

 Силиэстийэлиир кэмитиэт силиэдэбэтэллэрэ икки өлөрүүгэ уорбаланан тутуллубут киһиэхэ Арассыыйа ХК 105 ыст. 2 ч. (эрдэттэн киксэн бөлөҕүнэн киһини өлөрүү) холуобунай дьыаланы көбүппүттэрэ.

Маны таһынан, 39 саастаах тутуллубут иккис уорбаланааччы джип массыынатыттан ГАИ үлэһиттэрэ  луоһа биллэ уларытыллыбыт сааны былдьаабыттар уонна Өймөкөөн улууһун ИДьМ отделениета РФ ХК 223 ыст. 1 ч. (“Сокуоннайа суохтук сааны оҥоруу”) холуобунай дьыаланы көбүтүллүбүтэ.

“Дэлби тэбиини тохтоппуппут”

Оперативниктар ыһа-тоҕо кэпсии сылдьыбат кэмлдьилээх дьон. Кинилэр уустук үлэлэригэр үөрэнэн хаалан эбитэ дуу, тоҕо эрэ буолуохтааҕын курдук ылыналлар уонна “оннук гынан быыһаабыппыт” эҥин диэн түөстэрин охсуна сылдьыбаттар. Ол да буоллар, биири кэпсээбиттэрин өйдүү биэрэҕин:

-- Аҕыйах сыллааҕыта куорат биир олохтооҕуттан Ф-1 кыранаатаны былдьаабыппыт. Бу киһи онтун дьиэтигэр кистии сыппыт этэ. Дьиҥэ, бастаан ол аадырыска наркотигы көрдүүр сорудахтаах тиийбиппит уонна дьэҥдьиир кэмигэр Ф-1 бойобуой кыранаатаны булан ылбыппыт. Мин билэрбинэн, бу сэп эһиннэҕинэ, 200 м радиуска туох да суох буолан хаалар. Биһиги тута анал үөрүйэх ыттаах сапёру ыҥырбыппыт. Ол ыт тротил баарын сытырҕалаан билбитэ. Дьэ, ол кэннэ түрүлүөнүнэн икки этээстээх, элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэни суһаллык эвакуациялаабыппыт уонна кыранаатаны ылбыппыт. Санаан көрүҥ, кыбартыыраҕа сэрии сэбин кистии сыппытын! Арай дэлби тэбэн кэбиспит буоллун?! Иэдээн дии...

Хорсун опер

Алта сыллааҕыта кулун тутар бүтэһик өрөбүлүгэр туох да буруйа суох, утуйа сыппыт дьиэ кэргэни: ыал эбэтин, ийэтин уонна икки кырачаан уолу, харабыл ыты илэ абааһы кыдыйталаан тахсыбытын туһунан ыар сонун дойдуну барытын аймаабыта. Дьолго, ол күн 29 саастаах өлөрүөхсүтү ир суолун ирдээн туппуттара. Полиция үлэһиттэрэ өлөрүөхсүт дьиэтин төгүрүйбүттэрин кэннэ, ол киһийдэх түннүгүнэн ыстанан быраабы араҥаччылыыр уорганнартан куота сатаабыта. Ол эрээри гараастар аттыларыгар саһа сатаабытын СӨ Ис дьыалаҕа министиэристибэтин холуобунай ирдэбил ыстаарсай оперуполномоченнайа харытыттан харбаабыта, онуоха уорбаланааччы утары дьайыылары оҥорон, полиция үлэһитигэр быһахтаах саба түспүтэ. Онуоха хорсун оперуполномоченнай уорбаланааччыттан быһаҕын былдьаабыта. Өлөрүөхсүт быһаҕынан анньан уҥа илиитин бааһырдыбыта.

Олоҕун толук уурарын кэрэйбэккэ, икки оҕо уонна икки дьахтар тыыныгар турбут өлөрүөхсүтү туппут хорсун опер оччотооҕу быһылааны маннык ахтар:

– Мин үлэбинэн уонна эр киһи быһыытынан ытык иэспин толордоҕум дии. Оннук айылаах улахан дьоруойдуу быһыыны оҥордум дии санаабаппын. Мин санаабар, бу түгэҥҥэ хайа баҕарар оперативник улаханнык толкуйдуу да барбакка итинник быһыыланыахтаах этэ. Үлэбит оннук буоллаҕа. Биһиги дьон олоҕун араҥаччылыырга уонна кырдьык өрөгөйдүүрүн туһугар андаҕайан үлэлии-хамсыы сырыттахпыт. Маннык түгэҥҥэ киһи толкуйдуу да барбат. Онуоха бириэмэ да суох буолар. Арай биир эрэ суол баар: буруйу оҥорооччуну хайа да түгэҥҥэ куоттарыа суохтааххын. Накаастабылтан куоттарар сөбө суох. Өрүс пуордун түөлбэтигэр баар чааһынай дьиэҕэ өлүктэри булбуттарын туһунан иһитиннэрии киирээтин кытары, быһылаан буолбут сиригэр тута тиийбитим. Иһитиннэрии сарсыарда 9 ч. киирбитэ, онтон сотору буолаат, уорбаланааччыны туппуппут. Биллэн турар, бу ыар быһылааны оҥорбут киһийдэх тугу да сүтэрэрэ суоҕун өйдүүр буоллаҕым. Онон кини кими баҕарар кэрэйбэккэ салгыы өлөрө-өһөрө да туруох этэ. Маннык чиччиктэр (“киһи” диэҕи тыл тахсыбат) илэ абааһыга тэҥнээх буоллахтара.

Уорбаланааччы дьиэтигэр тиийбиппитигэр ааны ким да аспатаҕа, кыбартыыра иһигэр төлөпүөн тыаһыыр этэ. Бастаан “бэйэтин дьаһаммыт быһыылаах” дии санаабыппыт. Онтон эмискэ төлөпүөн тыаһын ким эрэ араарарын истибиппит. Дьиэҕэ оперативнай бөлөх киириитигэр уорбаланааччы түннүгүнэн ыстанан куоппута. Сырсыы саҕаламмыта... Миигин өттүкпэр туһаайан быһаҕынан хаста да сырбата сатаабыта, ону илиибинэн бүөлэнэн быыһаммытым, арай биир охсуута илиибин бааһырдыбыта.

Бу түгэҥҥэ миигин кытары ууга да, уокка да тэҥинэн түһэр, эрэллээх кэллиэгэлэрим баар буоланнар, өлөрүөхсүтү туппуппут. Киһиргээбэккэ эттэххэ, чахчы, куттанан куотар, кэннигэр саһар эҥин киһи биһиэхэ суох. Бары биир киһи курдук үлэлиибит, бэйэ-бэйэни өйөһөн. Хамаанданан үлэлиир судургу да буоллаҕа. Ол күн биһиги иннибитигэр кутталлаах киһи саһа сылдьарын өйдүүр этибит. Аан бастаан миэхэ көмөҕө куорат полициятыттан кэллиэгэлэрим кэлбиттэрэ. Өскөтүн кинилэр мин ити уорбаланааччыны кытары хабыр хапсыһыыга киирсэ сырыттахпына, кыл мүччү түгэҥҥэ сүүрэн кэлбэтэхтэрэ буоллар, билигин хайдах буолуоҕун айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ... Онон миигин кытары сылдьыспыт, эркин курдук эрэнэр уолаттарбар өссө төгүл барҕа махталбын биллэрэбин. Мин санаабар, бу түгэҥҥэ “профессиональнай инстинкт” уһуктубут. Уорбаланааччыны сырса сырыттахпына, кэллиэгэлэрим атын сиргэ тоһуурга диэн барбыттара. Онтон тоҕо эрэ, арааһа, интуиция оонньоотоҕо буолуо, наадалаах кэмҥэ түргэнник баар буолбуттара уонна уорбаланааччыттан быһаҕын былдьыырга көмөлөспүттэрэ.

Түгэни туһанан, холуобунай ирдэбил курдук киһи эрэ барыта ылсыбат уустук үлэтигэр бэриниилээхтик үлэлээбит бэтэрээннэргэ, билигин үлэлии сылдьар оперативниктарга барыларыгар үтүө доруобуйаны, ситиһиилэри, дьолу-соргуну, Саха сирин олохтоохторугар куттал суоһаабатын уонна чуумпу олоҕу хааччыйыыга туруоруммут соруктаргытын үтүө суобастаахтык, чиэстээхтик толороргутугар баҕарабыт!

Дмитрий Иванов.

Хаартыска: Оҥоһуу Өй