Уонча хонуктааҕыта “кэриэй дьахтара, Дьокуускайга көһөн кэлэн, эрэстэрээн арыммыт” диэн кэпсээбиттэригэр аныгы олох сиэринэн диэххэ дуу, тута куйаар ситимин “үрдүгэр түһэн” хасыһан бардым. Чахчы, “Сурасан” диэн эрэстэрээни арыйбыта үс-түөрт сыл буолбут. Аата – Хван Чун Хва. Кытайга төрөөбүт-үөскээбит кэриэй.
Үлэҕэ, биисинэскэ ураты сыһыаннааҕын бэлиэтии көрөммүн, кэпсэтэр санааланным. Үлэһиттэр салайааччыларын истиҥник ахталлар, үгүстэр “ийэбит кэриэтэ киһи” диэн ааттыыллар. Биир килийиэн: “Эрэстэрээҥҥэ киирбиппитигэр кини аспытын аҕалбыта, бүтэн барыахпытыгар диэри кутугунайбыта. Салайааччылара кини эбит”, – диэн сөҕөн суруйбута баар.
Үгүстэр дойдуларыттан көһөн, омук сиригэр баран биисинэс тэринэ сатыыр эбит буоллахтарына, кэриэй курдук тобуллаҕас өйдөөх омук Саха сиригэр кэлэн эрэстэрээн арыммыта – эмиэ ураты.
Чун Хва нууччалыы өйдүүр, олуттаҕас соҕустук саҥарар.
– Сахалар “киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр” диэн этиилээхпит. Туох төрүттээх киһи буолаҕын?
– Кытайга кэриэйдэр улахан дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтүм, киһи-хара буолан тахсыбытым. Бииргэ төрөөбүт сэттиэ этибит. Оччолорго олох-дьаһах кырыымчыга. Ол гынан баран оҕо сааспын олус истиҥник саныыбын. Дьиэбитигэр өрүү сылаас сыһыан, бэйэ-бэйэҕэ кыһамньы, таптал тыына баара. Улахан дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт дьоллоохпун.
Төрөппүттэрбит тапталы толору биэрбиттэрэ эрээри, ирдэбиллээхтик ииппиттэрэ. Адьас кырабыттан эппиэтинэстээх буоларга, бэйэбин бэйэм көрүнэрбэр, күүстээх үлэҕэ үөрэппиттэрэ. “Олоҕу судургу баҕайытык олоруоҥ” диэн ким да эппэтэ. Төттөрүтүн, бу олоххо тугу эмэ ситиһиэххин баҕарар буоллаххына, сыралаһан туран үлэлиэхтээххин, бэйэҥ оҥорбут хардыыларгар эппиэтинэһи сүгүөхтээххин уонна, сүрүнэ, ыарахаттары уйар буолуохтааххын диэн сүбэлииллэрэ. Онтум олоххо суолбун буларбар, майгыбар-сигилибэр улаханнык сабыдыаллаабыта.
– Улуу Кытай – “үөрэх диэн баран муннукка ытаабыт” дойду. Туох идэҕэ уһуйуллубуккунуй?
– “Устудьуоннуур сыллар” диэн үгэс буолбут өйдөбүл миэхэ суох. Мин улаатар кэммэр дойдубут экэнэмиичэскэй туруга уустук этэ. Үөлээннээхтэрим үрдүк үөрэххэ үөрэнэллэригэр мин үлэҕэ умса түспүтүм.
Биллэн турар, оччолорго үөрэниэхпин, идэ ылыахпын наһаа баҕарар этим. Кэлин, АХШ-ка иммиграцияланан эрэ баран, үөрэнэр кыахтаммытым. Эмиэрикэҕэ косметолог, ол эбэтэр дьүһүнү-бодону тупсарар маастар идэтигэр үөрэммитим. Анал үөрэхтээх киһи буоларга уһун-киэҥ суолунан айаннаабытым. Ол – туспа кэпсээн. Киһи сааһыттан тутулуга суох хаһан баҕарар үөрэниэн сөбүн итиэннэ билигин оннук кыах баарын олус сыаналыыбын.
– “Эмиэрикэҕэ олорбутум...” диэтиҥ. Онно олорор кэмҥэр өйгөр саамай туох хатанан хаалбытай?
– Гавайига балай эмэ уһуннук олорбутум. Биллэн турар, бу дойду кэрэ айылҕата умсугуппута. Акыйаан, чуумпу тыал, чэбдик салгын, тулаҥ – күп-күөх! Гавайи арыылара ураты тыыннаахтар.
Эмиэрикэҕэ оҕону иитэр ньымаларын бэлиэтиэм этэ. Кыра саастарын хааччахха хаайбакка, көҥүлгэ иитэллэр: оҕолор бэйэлэрэ быһаарыналларыгар, эппиэтинэһи сүгэллэригэр, бэйэлэрин күүстэрин эрэнэллэригэр кыаҕы биэрэллэр. Сырса сылдьан бүөбэйдээбэттэр, ким да киниэхэ суолун солоон биэрбэт. Баҕар, оннук иитиллибит буоламмын, ордук чугастык ылыннаҕым.
– Арассыыйа уонна Эмиэрикэ олоҕун мэлдьи тэҥнии сатыыр майгылаахпыт. Эн, өр сылларга олорбут киһи, манна туох көрүүлээххиний?
– Уратыта элбэх бөҕө буоллаҕа. Мин санаабар, дьон-сэргэ менталитетыттан, кэмҥэ-кэрдиигэ сыһыаныттан, көлүөнэлэр ханнык идеологияҕа иитиллэн улааппыттарыттан тутулуктаах. Эмиэрикэҕэ дьон олохторун хас эмэ сылы нөҥүөлээн былааннаналлар, сыал-сорук туруоруналлар. Арассыыйаҕа – атын. Үгүс киһи бүгүҥҥүнэн олорор диэн көрөбүн. “Бүгүн киэһэ аһыыр астаах буоллум да, ол сөп” диэх курдук.
Урбаан эмиэ уратылаһар. Бастаан кэлээт, соһуйа санаабытым. Ордук салайааччы сыһыана уонна эбээһинэстэри үллэрии араастаһар. Манна иерархия быдан күүстээх: “салайааччы уонна кини үлэһиттэрэ” диэн өйдөбүл баар. Салайааччылар үлэлэрин баһыйар өттүн барытын үлэһиттэргэ сүктэрэн кэбиһэллэр.
Антах – атын сыһыан. Салайааччы үлэһиттэриттэн итэҕэһэ суох үлэлиир, ардыгар бэйэтэ өссө элбэх үлэни ылынар. Тус холобурунан хайдах үлэлиири көрдөрөр. Холобур, элбэх иһити олоҕор хаһан да сууйан көрбөтөх салайааччы үлэһититтэн иһити ыраастык сууйары ирдиир кыаҕа суох. Бастатан туран, бэйэтэ холобур буолуохтаах. Биисинэһи үлэлэтэрбэр миэхэ ити бириинсип чугас: өскөтүн урбаан тэринэн баран, үлэни барытын үлэһиттэргэ сүктэрэр, ону туораттан көрөн хонтуруоллуур буоллаххына, татым, чычаас. Үлэһиттэриҥ кинилэри кытта бииргэ үлэлииргэ бэлэмҥин көрүөхтээхтэр, оччоҕо эйигин эрэнэр буолаллар, кэлэктиипкэ биир тыын олохсуйар.
– Омук сиригэр табыллан олохсуйан баран, тоҕо Сир саарын биир уһугар – тыбыс-тымныы, үүт-быдаан туманнаах Саха сиригэр – көһөн кэлэр санааланныҥ?
– Киһи олоххо сыаннастардаах буолуохтаах. Ол сыаннас “ханна сылааһый, кырасыабайый?” диэнинэн хааччахтаныа суохтаах. Миэхэ хайа да түгэҥҥэ дьиэ кэргэним инники күөҥҥэ турара. Кинилэргэ чугас буолаары, эһиги дойдугутун булбутум уонна төрүт кэмсиммэтим. Дьокуускай – дьоҕус эрээри, ураты куорат.
– “Сурасан” – оҕоҥ кэриэтэ. Дьокуускайга биисинэскин сайыннарарга туох сүрүн бириинсиби тутуһаҕыный?
– “Сурасан”, чахчы, оҕом кэриэтэ. Миэхэ көннөрү биисинэс, эрэстэрээн эрэ буолбатах, бастатан туран, төрүттэрим дойдулара Кэриэйэ тыынын тиэрдэрбэр, аһын-үөлүн минньигэс амтанын билиһиннэрэрбэр оруоллаах. Дьон тото-хана аһаан барыахтааҕа өйдөнөр. Ол гынан баран “бу эрэстэрээҥҥэ топпутум” эрэ диэн өйдөбүл хааллаҕына -- тутах. Ыалдьыттарга туох эмэ утары уунардаах буолуохпун баҕарабын. Кыһамньылаах сыһыанынан, тупсаҕай интерьер, эрэстэрээн уопсай тыынын көмөтүнэн Кэриэйэни, омугум үгэстэрин билиһиннэрэрбиттэн үөрэбин.
Дьиҥэ, эрэстэрээн биисинэһин муоданы, кэмиэрсийэ сүүрээнин батыһыынан төһө баҕарар сайыннарыахха сөп. Ол гынан баран дьон талаһарын, биисинэс кэнэҕэскилээх буоларын туһугар бэйэтэ ураты тыыннаах буолуохтаах. Биисинэс, биллэн турар, харчы киллэриэхтээх. Ити өйдөнөр: харчыны кыайан киллэрбэт буолла да, сабылларга барар. Тэрилтэ “кэтэҕэр” норуот култуурата, устуоруйата турар буоллаҕына, икки бүк эппиэтинэстээх.
– Уопсайынан, билигин эрэстэрээн биисинэһигэр дьарыктанар төһө барыстааҕый?
– Өскө билигин миэхэ “эрэстэрээн арыйабын дуу, суох дуу?” диэн ыйытыы турара эбитэ буоллар, арыйыам суоҕа эбитэ буолуо. Эрэстэрээн биисинэһигэр дьарыктанар мэлдьи уустуга. Билигин өссө уустук буолла.
Ырыынак туолла, күрэстэһии аһара күүстээх. Бу салаа төһө да сайыннар, каадыр тиийбэт кыһалҕата сытыытык турар. Идэтин баһылаабыт, тустаах дьыалатын толору билэр, тэрилтэни кытта тэҥҥэ сайдарга баҕалаах исписэлииһи булар олус уустук.
Туораттан көрдөххө, бэрт кырасыабай биисинэс курдук: мааны ас, минньигэс сыт, кырасыабай иһит-хомуос, наҕыл муусука... Балар кэннилэригэр күн ахсын күүстээх үлэ турар. Бородуукта атыылаһыы, персоналы кытта сыһыан, хаачыстыбаны, өҥөнү тутан олоруу, ороскуот, ону таһынан күн аайы бытархай кыһалҕа. Ол иһин эрэстэрээн биисинэһигэр дьарыктаныан баҕарар дьоҥҥо “сыта-тура толкуйдаан, барытын ааҕан-суоттаан баран ылсаргыт ордук” диэн сүбэлиэм этэ.
– Бу хайысхаҕа үлэлии-хамсыы сылдьар киһи, саха төрүт аһын амсайбытыҥ эрэбил. Дьэ, тугу ордук минньигэргэһэттиҥ?
– Туох да саарбаҕа суох, индигирканы! Саха аһыттан саамай сөбүлүүр аһым. Индигирканы Саха сиригэр – бэйэтигэр -- маарынната көрөбүн. Бастаан таһыттан көрдөххө, туох да улахан уратыта суох курдук. Онтон амсайдын да, кыайан тохтообоккун. Дьиҥэ, көннөрү кырбаммыт тоҥ балык буоллаҕа, ол гынан баран киһи айаҕар амтана өргө диэри хаалар ураты ас.
Ханнык дойдуга сырыттым да, ол дойду төрүт аһын хайаан да бэлиэтии көрөбүн, амсайабын. Ас амтанынан бу омук култууратын билэбин. Дьиҥэ, ас наһаа элбэҕи кэпсиир: дойду килиимэтин, олох хайдаҕын, үгэстэрин...
– Саха сиригэр биир сөбүлүүр сиргин чорботон эт диэтэхтэринэ, тугу этиэҥ этэй?
– Биири эрэ дуо?.. Өлүөнэ очуостарын ааттыам этэ. Тыый, киһи сөҕөр ураты энэргиэтикэлээх, күүстээх сир! Өлүөнэ очуостарын көрөн баран, айылҕа чочуйан оҥорор да буолар эбит, “айылҕаҕа тэҥнээтэххэ, киһи барахсан дуома суох быытыкайкаан” диэн санаа киирбэтэ. Атын ханнык да дойдуга маннык көстүү суох.
Гавайи – худуоһунньук киистэнэн уруһуйдаабытын курдук кэрэ айылҕалаах дойду. Оттон Саха сирэ олоххо көрүүбүн төрүт атын өттүттэн арыйда. Тымныы, тыйыс курдук көстөр эрээри, киһиэхэ сып-сылаас итии сүүрээннээх тыыны биэрэр кэрэ дойду.
– Чун Хва, сааскар дьүөрэтэ суох олус кэрэҕин, ис киирбэххин. Кэриэй дьахталлара бары даҕаны оннуктар. Туох кистэлэҥнээххитий?
– Хомоторум буолуо, туох да кистэлэҥмит суох ээ (күлэр). Барыта судургу: аһылык, сирэйи сөпкө көрүнүү, эккин-хааҥҥын эрчийии, мэлдьи хамсана сылдьыы итиэннэ, биллэн турар, удьуор улахан оруоллаах.
Кэриэйдэр култуураларыгар, чахчы, бэйэни көрүнүү суолталаах. Дьахтар сааһыран эрдэҕинэ буолбакка, эрдэттэн көрүнэн барыахтаах.
Мин санаабар, кэрэ буолуу диэн, бастатан туран, олох уобараһа, бэйэҕэр бэйэҥ үтүө сыһыаннаах буоларыҥ. Ханнык даҕаны кэсмиэтикэ ону солбуйбат. Итиннэ олоххо тапталы эптэххэ, ол буолар кэрэ буолуу сэкириэтэ.
Диана КЛЕПАНДИНА.
