Кини оҥоһуктарыттан саха дьиҥ майгыта биллэр, олоҕо-дьаһаҕа кэпсэнэр. Ийэтэ ытыйбытын кэннэ күөрчэх ытыгар тиксэн, бэрт минньигэстик салыыр оҕо үөрүүтүн үллэстэргэ дылыгын. Ньилбэгэр ситии хата олорор холку мөссүөннээх эмээхсин арай сибилигин тугу эрэ кэпсээн кэлиэх курдук. Баай хара тыа үтүө иччитэ Байанай эйигин тургутардыы көрүөҕэ, көтөрүн-сүүрэрин көрдөрүөҕэ. Оттон уучаҕын мииммит Баай Байанай ойоҕо – хоту дойду эмээхсинэ – хамсатын буруота чахчы да субу унааран, бэйэтэ хамсаан кэлиэхтии тыыннаах уобарастаах. Бу – СӨ норуот айымньытын маастара, ырыаһыт мааныта Татьяна Лыткина оҕолуу бүөбэйдээн, эт илиитинэн хатайдаан оҥорбут түү оонньуурдара.
Сыыһыы-табыы түмүгэр
– Татьяна, бачча талаан ылбычча кэлбэт буоллаҕа. Кимтэн утумнаабыт быһыылааххыный?
– Аҕабынан эһэм, Мииринэй улууһун Таас Үрэҕин олохтооҕо Сидоров Василий Николаевич – Сымыһах оҕонньор үс түүннээх күн олоҥхолуур ырыаһыт бастыҥа эбит. Аллараа уоһа улаханын иһин итинник ааттаабыттар. Оҕонньор туойан доллоһуттаҕына, остуолга турар кырыылаах ыстакааннар, кырапыын тэҥҥэ ыллаһан, тэйиэккэлэһэллэрин дьон кэпсиир. Ол үс күн туойарыгар биир тылы иккитэ хатылаабат баай тыллааҕа-өстөөҕө үһү. Оччолорго Мииринэй алмаастааҕын туһунан туох да сибики биллибэт кэмигэр “алмаас таас үктэллээх” диэн дойдутун хоһуйара дьикти. Онон сэрэйдэххэ, өтө көрөр дьоҕурдаах буолуон сөп. Аҕам өттүнэн эдьиийим, норуот маастардарыттан биир бастакылара, уруһуйдьут, ырыаһыт да мааныта, “Симэх” галерея пуондатын төрүттэспит Мария Михайловна Ноговицына – Сиэллээх Маарыйа миигин быыстапкаларга илдьэ сылдьара. Айар үлэ туһунан өйдөбүлү, сиэли дьүөрэлээһини аан бастаан кинилиин сылдьан ылбыппын. Аҕам балтын оҕолоро – биллэр худуоһунньуктар. Людмила Георгиевна Тартыева – графист-худуоһунньук. Кини кыргыттара Ксения уонна Надежда Кудриналар кыраныысса таһыгар ситиһиилээхтик айа-тута сылдьаллар.
Ийэм өттүнэн эбэм Мария Трофимовна Иванова түннүгүн, остуолун сабыытыгар тиийэ куруһубанан киэргэтэр маастар эбит. Кинини батан, эдьиийим Оксана Павловна Гаврильева – Айсаана барыны бары баһылаабыт норуот маастара. Онон айар-тутар үлэ эйгэтигэр иитиллибитим, кини салгынынан тыынан улааппытым. Кырабыттан уруһуйдуурум, быластылыынынан араас оҥоһуктары оҥорорум, иистэнэрим.
– Куукула эйгэтин хаһан арыйбыккыный?
– 2000 сыллаахха СГУ төрүт култуураҕа салаатын бүтэрбитим. Үөрэххэ киириэм иннинэ түүл бөҕөтүн түһээбитим. Владимир Алексеевич Кондакову билэрим. Кини олохтон барбытын кэннэ түһээтэхпинэ, латыынныы суруктаах кинигэни бэлэхтиир уонна “хайаан да үөрэниэххин наада” диир. Сотору кэминэн аны эһэбин түһээтим. Сарыы таҥастаах дьону кынат оҥостон, оһуохайдыы сылдьар. “Эн арыый сыыһа ыллыыр эбиккин” диир уонна миигин туппутунан халлааҥҥа көтөн тахсабыт. Онно ыллыыр ырыатын тыла латыынныы буукуба буолан, сиргэ түһэр. Ырыабын-тойукпун быраҕа сылдьар кэмим этэ. Ити кэнниттэн сөргүппүтүм.
Үөрэхпин бүтэрэрбэр дьупулуомунай үлэбин “Олоҥхо уобарастарын эстетиката” диэн тиэмэҕэ көмүскээбитим. Олоҥхону ууран олорон ааҕар буолбутум. Уобарастарын харахпар көрөн, уруһуйдуурум. Олору аны матырыйаалга көһөрөн, өрбөх куукуланан бүтүн тыйаатыр оҥорон, көмүскээбитим. Оччолорго матырыйаал аҕыйаҕа, маастар-кылаас туһунан өйдөбүл да суоҕа. Онон тиэстэнэн сирэйдээн-харахтаан, өрбөҕүнэн таҥастаан-саптаан, элбэхтик сыыһыы-табыы түмүгэр бастакы куукулаларым тахсыбыттара. Ол кэмтэн куукулаларым – олоҕум аргыстара.
– Бүгүн толору баһылаабыт хатайдааһын ньыматын хаһааҥҥыттан тутуспуккунуй?
– Интэриэстээх киһи араас литэрэтиирэни интэриэһиргиирим. Онно хой түүтүттэн араас оҥоһуктары хатайдыылларын олус дьиибэргии көрбүтүм. Быыкаа оҥоһуктары хайдах тыыннаах кэриэтэ сирэйдииллэрин-харахтыылларын таайа сатыырым. Ити – кураанахтыы хатайдааһын (сухое валяние) тиэхиньикэтэ. 2017 сыллаахха онтон-мантан матырыйаал булан, бастаан кыра түүнү сыыйа тардан, илиибэр хатайдаан баран, иннэнэн үрүт-үрдүгэр кэйиэлээн, син тугу эрэ таһаарбытым. Онтон хос-хос кэйэн, туох эрэ табыллыах курдук буолбута. Оннук илиим иһиттэн кыыл-сүөл, онтон киһи быһыыта-таһаата, сирэйэ-хараҕа тахсан барбыта. Ол – бэйэтэ туспа сылаанньыйыы. Нууччалыы эттэххэ, релакс.
– Сыыһыы-табыы элбэх буоллаҕа...
– Хара баһаам. Табыллан биэрбэтэҕи суулуу тутан баран, хас эмит сылга туора ууран кэбиһээччибин. Кэмэ кэллэҕинэ, адьас атын харахпынан көрөн, салҕыырым, ситэрэрим баар.
– Кураанахтыы хатайдааһын уратыта, уустуга тугуй?
– Инчэҕэйдии хатайдааһыҥҥа түүнү үрүт-үрдүгэр ууран, мыылалаах уунан илитэн, өр хатайдаан, матырыйаалы оҥорон таһаарар буоллахха, кураанахтыы хатайдааһын түүнү иннэнэн кэйиэлээн, бэйэтин бэйэтигэр иилиһиннэрэн, иэнин (объемун) таһаараҕын. Төһөнөн өр кэйэҕин да, оччонон чиҥээн, кэтирээн иһэр. Саамай уустуга – оҥоһук сирэйэ уонна илиитэ. Үчүгэйэ диэн, түү оҥоһук алдьаммат, ыйааһына суох. Суулуу туттуҥ да, бүтэр. Быһыытын-таһаатын сүтэрбэт. Сытыйдаҕына эбии чиҥиир, тупсар эрэ.
Олох муудараһын суолунан
– Олоҥхо дьоруойдарын кимтэн саҕалаабыккыный?
– Ол тухары олоҥхом испэр сырыттаҕа. Сүрүннээн, “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону тутуһабын. Арай биир күн харахпар сырдык, ыраас тыыннаах, үтүө мөссүөннээх Аан Алахчын Хотун уобараһа тиийэн кэлбитэ. Көрбүппүн сонно тута уруһуйга түһэрэн, хатайдыы охсубутум. Уонна олору туппутунан “Якутия мастеровая” куонкуруска кыттан, анал аакка тиксибитим. Мин Аан Алахчыным сахалыы ласпайбыт быһыылаах-таһаалаах. Лаглайбыт хатыҥ мастан тахсыбыт буолан, сир ийэ көрүөхтэн кэрэтик тупсубут кэмин өҥө таҥастаах-саптаах, дьоллоох олоҕу тосхойор уу-нуурал, холку туруктаах, кыһыл оҕо көтөҕүүлээх. Эрэкэ-дьэрэкэ оҕолоро кинини кытта сири-дойдуну симиир, киэргэтэр соруктарын толороллор. Аан Алахчыны сырыы аайы тупсаран, хос-хос оҥорорбун сөбүлүүбүн. Онтон Күрүө Дьөһөгөй Тойон уобараһа кэлбитэ. Сылгы төбөлөөх бэргэһэлээх, сиэл таҥастаах киһи уобараһа тахсыбыта. Аттыгар сылгы үөрдээх.
– Олоҥхону тутуһуоххуттан олоххор уларыйыылары көрөҕүн дуо?
– Олоҥхо – Орто дойду философията. Норуот бу сүдү баайын тутуспут киһи олоҕу олохтоохтук көрөр дии саныыбын. Тулалыыр эйгэҕэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыан уларыйар. Ыгылыйарыҥ аччыыр, холкутуугун, кэҥиигин. Хас биирдии киһи бу Орто дойдуга туох эрэ аналлаах кэлэр. Саха дьоно бары даҕаны тарбахпытыгар талааннаахпыт, өбүгэбититтэн бэриллибит баайдаахпыт. Саха сатабыллааҕын, мындырын туһунан эттилэр ини, эппэтилэр ини. Бары айар-тутар аналлаахпыт. Онуоха олоҥхо суолу уурар, аартыгы арыйар. Олоҥхону ааҕыыларга, күөн күрэстэргэ кыттабын. Сырыы ахсын саҥаттан саҥаны билэбин, олох муудараһыгар үөрэнэбин. 2023 сыллаахха Санкт-Петербурга хатайдааһын маастардарын бэстибээлигэр кыттан кэлбиппит. Онно сахалар олоҥхобут тутулунан, ырыабытынан-тойукпутунан, этэргэ диэри, “былааһы ылбыппыт”.
Айар үлэ үчүгэйинэн эрэ дьайар
– Дьону сирэй оҥорор дьикти дьоҕурдаах эбиккин дии. Олортон биири эмэ сырдат эрэ.
– Дьиҥэр, кими да үтүктүбэт этим ээ. Көннөрү тарбаҕым барарынан оҥорорум. Онуоха көрбүт дьон “Хайыы, оттон бу били кини олорор дии!”, “Кинини үүт-үкчү оҥорбуккун!” диэн соһуталлара. 2017 сыллаахха учуутал кэллиэгэлэрбин кытта Монголияҕа бара сылдьыбыппыт. Массыынаны ыытан барыахтаах кыыска куукула оҥорон илдьибитим. Арай Галина “Бу мин дии!” диэн өрө хаһыыра түспүтэ. Онтон көрбүппүт – чахчы үүт-үкчү! Соһуйуу бөҕө буолбуппут.
Киһини үтүгүннэрэн оҥорууну эһэбититтэн Лыткин Степан Дмитриевичтан саҕалаабытым. Арай сүрдээҕин табыллыбыта. Ыалбын Анна Николаевна Иевлеваны, саҥаспын Маргарита Николаевна Мордосованы үтүгүннэрэн оҥорбут оҥоһуктарым куукунабар доҕор буолан олороллор.
– Дьон ымыы курдук эмиэ оҥортороллор эбит дии.
– Айар үлэбэр оннук хас да холобур баар. Билэр кыыһым оҕолоругар анаан оҕо кутун тардар куукуланы көрдөспүтэ. Онон оҕо тутан турар Аан Алахчыны оҥорон ыыппытым. Эдэр ыал куукуланы хаартыскаларын таһыгар уурбуттар этэ. Сотору истибитим – кыыс оҕоломмуттар. Онтон аны уол оҕо кутун оҥорорго көрдөстүлэр. Биир дьүөгэм ыал буолуон баҕарара. Дьылҕатын кумааҕынан кырыйан көрөрбөр көрдөспүтэ. Дьээбэҕэ кырыйбытым – бастаан дьиэ, массыына, онтон эр киһи тахсан кэлбиттэрэ. Кыыһым ол сааһыгар ыал буолбута, күһүнүгэр дьиэлэммитэ уонна массыыналаммыта. Итинник түгэн санаатах аайы хатыламмат эбит. Бэйэтэ тахсар.
– Биир оҥоһугу төһө өр оҥороҕун? Ахсаана төһө буолбута буолуой?
– Олус иэйбит, бугуһуйбут буоллаххына, биир күннээх түүн олорон турабын. Сорук быһыытынан ылсар үлэлэрим арыый уһууллар. Киһи баҕата улахан суолталаах. Бастаан ылсарбар олус үлүһүйэн үлэлээбитим. Айыылары, сир-дойду иччилэрин, араас оҕону-урууну, кыылы-сүөлү барытын оҥорорум. Билигин уоскуйа быһыытыйдым. Ахсаана омуна суох тыһыынчаттан таҕыста. Үлэлэрбин дьон атыылаһар, бэлэххэ да балай эмэ барбыта. Кимиэхэ да биэрбэккэ, аттыбар илдьэ сылдьар оҥоһуктардаахпын.
– Саамай сөбүлүүр оҥоһугун ханныгый?
– Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсиммин кимҥэ да биэрбэппин. “Күн оҕолоро” диэн Ньургуйаана Шадрина театральнай устуудьуйатыгар үлэлии сылдьан, мультик оҥорон турардаахпыт. Чысхааны, Хаарчаананы уонна Кыһын Хотуну сыллата сөбүлээн оҥоробун. Сылгы, таба эбэн биэрээччибин. Билигин тиэргэммин, дьиэбин тыынныыр оҥоһуктарга ылсан эрэбин.
– Биир идэлээхтэргин кытта хайдах алтыһаҕын?
– Мэлдьи билсэ-көрсө олоробут. Арыт уопсай үлэҕэ ылсааччыбыт. “Байанай” диэн уопсай композициябытынан “Якутия мастеровая” бэстибээлгэ маҥнайгы миэстэни ылбытаахпыт.
– Айар үлэ туһунан түмүктээн тугу этиэҥ этэй?
– Айар талаан – өбүгэ бэлэҕэ. Ону ылыннахха, сайыннардахха, үчүгэйтэн атыны көрбөккүн.
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.
