Соторутааҕыта СӨ Ил Дарханын сүбэһитэ Г.Д. Никонов салайар “Улуу сырыылар суолларынан” диэн бырайыагынан Кытайга Харбин куорат архыыбыгар Саха сириттэн аҕыйах киһилээх бөлөх баран, үлэлээн кэллэ. Г.Д. Никонов Харбин түмэлиттэн 2023 с Саха АССР төрүттэнэригэр үлэлэспит, дьылҕа биллибэт ыйааҕынан олоҕун эмиграцияҕа түмүктээбит Г.С. Ефимов туһунан докумуоннары булуоҕуттан былыр эмиграцияҕа барбыт саха дьонун суолларын ирдэһэр иккис сырыыларын туһунан Георгий Дмитриевич маннык кэпсээтэ.
Эмиграцияҕа барыы
— Билэргит курдук, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар, дойдуга өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, саҥа сэбиэскэй былааһы утарбыт саха интэлигиэнсийэтин сорох дьоно эмиграцияҕа баран тураллар. Олор истэриттэн атыыһыт, мэссэнээт Гавриил Никифоров-Манньыаттаах Уолун, юрист, Саха АССР бастакы Конституциятын оҥорсубут Георгий Ефимовы, ВЯОНУ оһуобай дэлэгээссийэтин чилиэнэ Василий Иннокентьевич Новгородов-Чинэкэни уо. д.а. ааттарын билиҥҥэ диэри Саха сиригэр билэллэр.
Ол дьоммут, оччотооҕу олохторо, дьыалалара, сыаллара-соруктара мөккүөрдээх да буоллар, син биир биһиэхэ, саха дьонугар, биир дойдулаахтарбыт, сорохторбут хаан-уруу аймахпыт буолалларын быһыытынан, кинилэр дьылҕалара Саха сирин бары олохтооҕор интэриэһинэй буолуохтаах.
Саха эмиграннара, сүрүннээн, Манчьжурияҕа олохсуйбуттар. Нуучча улахан диаспоралаах Харбин уонна Далянь муора пуорда (былыргыта Дайрен) куораттарга тиийбиттэрэ биллэр.
Биһиги бырайыакпыт эмиграцияҕа барбыт биир дойдулаахтарбыт дьылҕаларын 2023 с. интэриэһиргээн ситимнээхтик үлэлиир. Ити сыл Кытайга СӨ Эргиэнин бэрэстэбиитэлистибэтин үлэһиттэрин, чуолаан Илья Пестряков көмөтүнэн, кинилэр олорбут сирдэрин үс аадырыһын булан турабыт. Ол туһунан икки сыллааҕыта тэлэбиидэнньэҕэ биэрии оҥорбуппут.
Г.С. Ефимов суолунан
Ол сырыыга Харбин архыыбыттан эмискэ Георгий Семёнович Ефимовка сыһыаннаах докумуоннар көстөн соһуппуттара. Былырыын Дьокуускайга Георгий Ефимов олоҕун сырдатар, үөрэтэр соруктаах учуонайдар, суруйааччылар, култуура үлэһиттэрэ кыттыылаах улахан научнай-практическай кэмпириэнсийэ буолан ааспыта. Кэмпириэнсийэни Георгий Семёнович биир дойдулаахтара, Үөһээ Дьааҥы улууһун дьоно, тэрийсибиттэрэ, актыыбынайдык кыттыбыттара кэрэхсэбиллээх.
Быйыл саас Үөһээ Дьааҥы улууһун култууратын салаатын салайааччы Эрэл Стручков, аймаҕа Георгий Ефимов олорбут Харбин куоратыгар төрөөбүт алааһын буорун илдьэн, сахалыы сиэр-туом ыыппыта кэрэхсэбиллээх. Георгий Семёнович араас кэмҥэ үлэлээбит үөрэх кыһаларыгар сылдьан, кини туһунан докумуоннары көрдөөбүтэ да, хомойуох иһин, туох да көстүбэтэ.
Г.С. Ефимов туһунан санаттахха, кини оччолорго үрдүк үөрэхтээх юрист, Саха АССР бастакы Төрүт сокуонун оҥорсубут, туруорсубут дьонтон биирдэстэрэ буолар. Платон Ойуунускай, Исидор Барахов, Максим Аммосов курдук улуу дьону кытта бииргэ үлэлэһээбитэ. Ол гынан баран, 1922 с. үрүҥнэр өттүлэригэр көһөн, онно ВЯОНУ бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Сэбиэскэй былааһы утарбытыттан сылтаан Сахатын сириттэн букатын барбыта, “норуот өстөөҕө” буолан, аата-суола өр кэмнэргэ ааттаммат буола сылдьыбыта.
Омук сиригэр Георгий Семёнович Владивостогунан Японияҕа тиийбит. Онтон Маньчжурия сирин, КВЖД (Кытай--ССРС тимир суолун) киин куората Харбины булар. Онно нуучча эмигранын кыыһын кэргэн ылар, онтон балачча кэминэн Кытай гражданина буолан, Е Бовень диэн ааттанар. Тимир суолга, араас үөрэх кыһатыгар үлэлиир. Биһиги 2023 с. Харбин архыыбыттан булбут докумуоннарбытыттан көрдөххө, кини 1955 с. диэри чопчу Харбиҥҥа олорбута бигэргэнэр. Ол кэнниттэн дьылҕата биллибэт, Кытай Сэбиэскэй Сойууһу кытта сыһыана мөлтүүрүн саҕана сүтэн хаалара араас санааны үөскэтэр.
Эмиграцияҕа барбыт атын биир дойдулаахтарбыт тустарынан архыыпка туох да хаалбатаҕын биир биричиинэтэ ол да буолуон сөп курдук. Аны туран, “Кыһыл аармыйа, Манчьжурияны босхолоон баран, 1945 с. үрүҥ эмиграцияҕа сыһыаннаах архыып докумуоннарын барытын Хабаровскайга илдьибитэ” дииллэр.
Харбин сахалара бары кэриэтэ, “үрүҥ” буолан, Кыһыл аармыйаттан куотан, Австралия, АХШ, Канада, Латинскай Америка дойдуларыгар барбыттара буолуо диэн сэрэйэбит.
Саҥа докумуоннар көһүннүлэр
— Биһиги бөлөх, ыам ыйын 14 күнүгэр Харбиҥа тиийээт, куорат архыыбыгар тиийдибит. Онно Георгий Семёнович Ефимов докумуоннарыгар эбии өссө урут суох 10 саҥа докумуон көстүбүтүн биэрдилэр. Тоҕуһа — кини онно олорбутугар сыһыаннаах. Оттон онус олус дьикти ис хоһоонноох. Кытай Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтэ “Г.С. Ефимов кыраныысса таһыгар ССРС-ка 1955 с. ыам ыйын 26 күнүгэр барда” диэн 1960 с. олунньу 9 күнүгэр суруйбут. Бу докумуонунан устуоруйа Г.С. Ефимов хайдах дьылҕаламмытыгар улахан ыйытыы бэлиэтин туруорар.
Кытай архыыптара омук дойдуларыгар сабыылаахтарын болҕомтоҕо ыллахха, докумуон көстүүтэ -- улахан ситиһии. Ону да былырыын Дьокуускай куорат муниципальнай архыыба уонна Харбин куорат архыыба баттаспыт сөбүлэҥин көмөтүнэн кытайдар булан биэрдилэр диэн санаа киирэр. Оннук сөбүлэһии бүтүн Арассыыйа уонна Кытай икки ардыгар бу биһиги эрэ куораппыт уонна Харбин куорат архыыбын икки ардыгар баттаммыта биллэр. Кытайга эмиграция докумуоннара Харбиҥҥа бу эрэ архыыпка бааллара биллэр.
Сахалар олорбут сирдэринэн
— Архыыпка үлэ кэннэ өссө 2 күн Харбин эмиграннарга уонна, уопсайынан, нуучча сиригэр сыһыаннаах сирдэринэн, Хэйлунцзян провинциятын, Харбин куорат, Тимир суол тутуутун, хаар-муус бэстибээл мусуойдарынан сырыттыбыт. Ону таһынан Харбиҥҥа саха эмиграннара олорбут сирдэригэр сылдьан көрдүбүт-иһиттибит, видеоҕа түһэрдибит. Ол курдук:
1. Георгий Семёнович уруккута Бородинская, 68 (билиҥҥи аатын кытайдыыттан «Новые преобразования» диэн тылбаастыахха сөп) диэн аадырыска олоро сылдьыбыт. Алексеевскай таҥаратын дьиэтиттэн 200 м. курдук сиргэ турар. Кини олорбут дьиэтэ суох, ол оннугар атын, саҥатык тутуулаах элбэх квартиралаах 5 мэндиэмэннээх дьон олорор дьиэтэ турар..
2. Бельгийская, 25 (билиҥҥитэ Почтовая, 10), манна элбэх саха түмсэн олорбута дииллэр. Олор истэригэр Асклиопидот Рязанскай, Анатолий Никифоров (Гавриил Никифоров-Манньыаттаах Уолун төрөппүт уола), Григорий Кузьмин уо.д.а. Билигин бу сиргэ элбэх мэндиэмэннээх мэдиссиинэ киинэ дуу, клиника дуу турар. Маҥнайгы этээскэ баар кыракый ас-үөл атыылыыр маҕаһыын хаһаайына Чжэн Сяосинь диэн саастаах кытай, биһиги дьолбутугар, бэрт кэпсэтинньэҥ буолан биэрдэ. Кини этэринэн, бу манна турбут былыргы дьиэлэри “култуурунай өрөбөлүүссүйэ” саҕана суох гынан баран, барытын саҥаттан туппуттар үһү. Кини дьоно манна 1930-с сыллартан олороллор эбит. Бэрт түргэнник үөһэттэн тэтэрээт түһэрдэ, ийэлээх аҕатын хаартыскаларын укта сылдьарын көрдөрдө. Бу дьон биһиги сахабытын илэ көрбүт, кэпсэппит буолуохтарын сөп.
3. Коммерческая, 10 (билиҥҥи аата Верхнее течение). Манна кылгас кэмҥэ Гавриил Никифоров-Манньыаттаах уола олорон ааспыт. Бу урукку Харбин килбэйэр киинэ, Даоли диэн аатырар оройуона. Былыр мантан көстөн турар сиргэ Австро-Венгрия импиэрийэтин консульствота, Сунгари өрүс пуорда, “Арбат” уулуссаҕа (өссө уруккута Китайская) биллэр-көстөр атыыһыттар маҕаһыыннара бааллар үһү. Сэрэйбиккит курдук, былыргыттан биир да дьиэ хаалбатах кэриэтэ, үксэ саҥа дьиэлэр тураллар.
Бу сырыыбыт кэмигэр XXXV Харбиннааҕы дьаарбаҥка ыытыллыбыта. Биһиги бөлөхпүт, Саха сирин дэлэгээссийэтигэр холбоһон, дьаарбаҥка кытынна. Иккис күнүгэр Саха сирин улуустарын уонна Кытай провинцияларын бырааттыы сыһыаннарыгар аналлаах пуорум буолбута.
Былыргы Порт-Артурга
— Харбинтан салгыы Далянь куоракка айаннаатыбыт. Бу -- олус интэриэһинэй устуоруйалаах куорат. Бастаан бу куораты Дальнай диэн ааттаан, нууччалар олохтообуттар. Онтон дьоппуоннары кытта сэриигэ хотторон баран, Портсмуттааҕы дуогабарынан бу куорат турар Ляодун тумул арыыта Японияҕа бэриллэр. Дальнай аата Дайрен диэн уларыйар. Билиҥҥи аатын отой хойут, 1981 с., ылар. Аатырбыт Порт-Артур билигин Далянь куорат биир оройуона буолан турар.
Тиийбиппит Даляҥҥа ардаабыта хас да хоммут эбит. Бастатан туран, тута Ся-цзя-хэцзы диэн бөһүөлэккэ бардыбыт. Манна дьоппуоннар саҕана Какагаси диэн тимир суол ыстаансыйата баар эбит. Бу манна Манньыаттаах Уола олорбута биллэр. Уопсайынан, Далянь оччолортон улахан муора пуорда, атыы-тутуу күүскэ сайдыбыт сирэ. Ол иһин атыыһыт киһи манна олохсуйбута улахан дьиктитэ суох курдук.
Айаннаан тиийэн, массыынаттан тахсааппытын кытта, ардахпыт дьикти баҕайытык тохтоон хаалла. Муора салгына сиик бөҕө, тымныы баҕайы, +16 эрэ кыраадыс.
Манна баар Бохай хомотугар Далянь куорат олохтоохторо сөбүлээн сынньаналлар эбит. Сөтүөлүүр кытыл үрдүнэн түргэн пуойас, массыына сылдьар муостата ааһарынан, табыгаһа суох курдук да, тоҕо эрэ кытайдар сөбүлээбиттэр. Хомо чычаас буолан, уута сылаас, онон элбэх уу харамайа баар эбит. Бу сырыттахпытына, биир кытай кэлэн, Арассыыйаттан сылдьарбытын истэн: “Бу манан былыр баай нуучча эмиграннара олорбуттара”, -- диэтэ. Кырдьык, муораттан чугас былыргы баҕайы биирдии мэндиэмэннээх таас дьиэлэр тураллар. Ону баран көрдүбүт. Үксэ быраҕыллыбыт быһыылаах. Кытайдар этэллэринэн, бу дьиэлэри билигин судаарыстыба бас билэр эбит. Саҥа тимир суолун тутарга атыыласпыттар быһыылаах.
Манна Манньыаттаах Уолун биир дойдулаахтарын ааттарыттан сахалыы сиэр-туом ыыттыбыт. Мэҥэ Хаҥалас кыраайы үөрэтэр түмэлин салайааччыта Анастасия Фёдорова төрөөбүт Аһыкай алааһыттан ийэ буорун аҕалан кутта. Бу сиргэ аныгы сахалар аан бастаан сырыттыбыт.
Инники былаан
— Кытайга уһуллубут, хомуллубут матырыйаалларбытынан Г.С. Ефимовка, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолугар уонна атын эмиграннарга аналлаах өссө хас да документальнай киинэ дуу, теле-биэрии дуу бэлэмнииргэ сананныбыт. Ону таһынан саҥа көстүбүт докумуоннар биһиги дьоммут дьылҕаларын чинчийиигэ көмө буолуохтара. Харбин архыыбын кытта бииргэ салгыы үлэлиэхпит диэн эрэнэбит. Эбии бэйэбит дойдубут архыыптарыгар, чуолаан Кытайтан элбэх матырыйаал таһаарыллыбыт Хабаровскай архыыбыгар үлэлиэххэ баар эбит диэн кэпсэттибит.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Харбин сахалара ханна тиийбиттэрэ билигин Баһылай Харысхал булбутунан эрэ баар. Атыттар дьылҕалара биллибэт эбэтэр таах сурах эрэ курдук иһиллэр. Билэр дьон этэллэринэн, баай өттө АХШ, Канада, Арҕаа Европа диэки барбыттар. Оттон атыттар Латинскай Американы булбуттар. Эмиграннар дьылҕаларын суоллааһын, доҕорбут Баһылай Харысхал дьыалатын салгыыр, биһиги “Улуу сырыылар суолларынан” бырайыакпыт биир сүрүн сыала буолар.
Владимир Степанов кэпсэттэ
