Саха сиригэр тутуу үлэтэ, үгэс курдук, кулун тутартан саҕаланар. Халлаан киһи таһырдьа үлэлиирин-хамсыырын курдук сылыйан, күн уһаан, бу күннэргэ Өлүөнэ күргэтин тутуу саҥа түһүмэҕэ саҕаланна. Тутааччылар Өлүөнэ уҥа кытылыгар күргэҕэ киирэр аартыгы сүгэн-көтөҕөн турар сыбаайалар түһүөхтээх дьаамаларын салгыы буурдаан эрэллэр. Ол туһунан күргэ үлэтин сүрүннүүр “ВИС” бөлөх иһитиннэрэр.
Буурдуур массыыналар уҥа кытыл үс тутаах учаастагар үлэлииллэр – 16-с, 19-с уонна 22-с нүөмэрдээх сыбаайалар түһүөхтээх сирдэригэр. 16-с нүөмэрдээх атахха номнуо сыбаайа бетонун кутан эрэллэр. 28-с уонна 29-с нүөмэрдээх сыбаайалар акылааттара бастакыта – 60, оттон иккиһэ – 70 бырыһыан бэлэм буолбуттар.
Өлүөнэ күргэтин тутар дириэксийэ салайааччытын солбуйааччыта Николай Назаров этэринэн, буурдуур үлэ айылҕабыт уратытын кытта ыкса ситимнээх былаан быһыытынан саҕаламмыт.
“Төһө даҕаны Саха сирин айылҕата тыйыс буоллар, сыбаайа үлэтэ кыраапыктан хаалбакка баран иһэр. Бу тутууга туһаныллар саҥа технология көмөтүнэн, бэл, “минус” кыраадыска кытта үлэлиэххэ сөп. Оттон тиэхиньикэ 16-с, 19-с уонна 22-с нүөмэрдээх сыбаайаларга тахсыыта үлэ-хамнас, бырайыак кыаҕын ылан эрэрин туоһулуур”, – диэн Николай Назаров быһаарар.
Саха сиригэр аан дойду биир саамай улахан өрүһүн туоруур күргэ тутулла турар сураҕа атын эрэгийиэҥҥэ тиийэ иһиллэр. Онон Дьокуускайга күүлэйдии, үлэ-хамнас чэрчитинэн ыалдьыттыы да кэлбит дьон көрөн ааһаллар. Холобур, өтөрдөөҕүтэ өрөспүүбүлүкэбитигэр кибер куттал суох буолуутун эйгэтигэр үлэлэһэр, аан дойду биир биллэр хампаанньатын салайааччыта Евгений Касперскайы кытта полярник, айынньыт, элбэх сурутааччылаах блогер Александр Еликов охсуллаан ааспыттара. Кинилэр Өймөкөөнү өҥөйбүттэрэ, Дьокуускайы көрбүттэрэ. Ол быыһыгар үйэ баараҕай тутуутун тумнубатахтара. “ВИС” хампаанньа үлэһиттэрэ ыалдьыттарга анаан-минээн тутуу түһүлгэтин көрдөрбүттэрэ, ирбэт тоҥноох тыйыс тымныы сиргэ улахан тутууну ыытар туох уратылааҕын туһунан кэпсээбиттэрэ.
Үгүс санатыыта да суох Өлүөнэ күргэтэ Уһук Илин айаҥҥа-көлөҕө инфраструктурата сайдыытыгар кырата суох суолталааҕын билэбит. Бу тутуу бэйэтин кэмигэр дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн олоххо киирбит “Олох инфраструктурата” национальнай бырайыак чэрчитинэн ыытыллар.
Дьокуускай олохтооҕо Айхал Борисов күргэ тутулуннаҕына өрүһү сылы эргиччи кыһалҕата суох туоруохпут этэ диир. “Саха сирин олоҕо, айаммыт, кэлиибит-барыыбыт – барыта өрүстэр-үрэхтэр турууларыттан-эстиилэриттэн быһаччы тутулуктаах. Мэлдьи поруом хаска кэлэрин, кэллэҕинэ хаһан хоҥнорун, өрүс туран кыһыҥҥы айан суола арылла охсорун күүтэҕин. Оттон Өлүөнэни туоруур күргэ тутулуннаҕына, этэргэ дылы, айылҕа кыҥкыйыттан тутулуктанан бүтүөхпүт этэ. Күнүһүттэн-түүнүттэн тутулуга суох кэлиэхпит-барыахпыт, Арассыыйа атын эрэгийиэннэриниин сибээспит, ас-таҥас, мал-табаар тиэллиитэ быстыа суоҕа, сарсыҥҥы күммүтүгэр эрэллээх буолуо этибит”, – диэн Айхал барыбытн кыһалҕатын үллэстэр.
БЫЙЫЛ ИККИ КОФФЕРДАМ ТҮҺҮӨҔЭ
Үөһэ этиллибитин курдук, Өлүөнэ күргэтин тутуута туохтан да харгыстаммакка былаан быһыытынан баран иһэр. Ол туһунан бырабыыталыстыба сыллааҕы үлэтин отчуотугар киирбит ыйытыыга хоруйдууругар өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Кирилл Бычков эмиэ анаан эттэ.
“Өлүөнэ күргэтэ хайдах тутулла турарын хас биирдии баҕалаах киһи тиийэн илэ көрүөн сөп. Быйыл сайын өрүс сүнньүгэр икки коффердамы киллэрэн түһэриэхтээхтэр эрээри, билиҥҥи туругунан, чопчу күнэ-дьыла биллэ илик. Барыта уу таһымыттан көрөн оҥоһуллуохтаах. Ол да буоллар коффердам түһүүтэ былааҥҥа киирбитэ”, – диэн премьер-миниистир быһаарар.
Өлүөнэ күргэтэ, туох да саарбаҕа суох, ураты бырайыак. Бу иннинэ Саха сирин курдук ураты айылҕалаах сиргэ баантабай күргэни туппуттара диэн ханна да суоҕа. Бырайыакка ол уратыбыт барыта учуоттанан турар: кыһыҥҥы бытарҕан тымныыбыт, сааскы көмүөлбүт уора-кылына, сааскы-сайыҥҥы халааммыт. Тутууга барыта холбоон 9 695 туонна тимир туттуллуохтаах.
БАСТАКЫ КОФФЕРДАМЫ КИЛЛЭРЭН ЭРЭЛЛЭР
Бу күннэргэ күргэ тутуутун түһүлгэтигэр тутуу биир саамай уустук уонна эппиэтинэстээх түһүмэҕэ саҕаланна – тутааччылар 10-с нүөмэрдээх атах туруохтаах бастакы коффердамын оннуттан сыҕарытан эрэллэр. Бу 2,8 тыһыынча туонна ыйааһыннаах баараҕай конструкция икки күн иһигэр өрүс диэки 140 миэтэрэни “айаннаан” тиийиэхтээх. Бачча улахан оҥоһууну күн сырдыгар сыыйа сыҕарытыахтаахтар, ону “ВИС” бөлөх исписэлиистэрэ кыраҕытык кэтээн көрөллөр.
Бастакы коффердамы сыҕарытыах иннинэ анныгар 16 пневмотическай ролиги таҥан оҥорбуттара. Хас биирдии ролик 2 миэтэрэ эргимтэлээх уонна 16 миэтэрэ усталаах көҥдөй силииндир буолар. Олор ыарахан ыйааһыннаах эбийиэги лебедканан соһон илдьэргэ көмөлөһөллөр. Коффердамы 280 туонна тардар күүстээх икки лебедка соһор буоллаҕына, кэнниттэн икки 420 туонна уйуктаах туормастыыр-тохтотор лебедка үлэлиир. Инньэ гынан, кини кыра да сыҕарыйыыта, ускуораһа, айанын хайысхата – барыта толору хонтуруолланар.
Ити курдук кытылга оҥорон баран тиэйэн киллэрэн туруорар коффердамнар Арассыыйаҕа эмиэ бастакытын туттуллаллар. Онон технология сайдыыта Өлүөнэ курдук дохсун, уустук өрүскэ күргэ тутуллуутугар көмөлөһүөхтээх. Уон сэттэлии миэтэрэ үрдүктээх коффердамнар көмөлөрүнэн өрүс сүнньүгэр пилоннар туруохтаах сирдэрэ куурдуллар. Пилон диэн күргэ сүнньүн (сиһин) тутуохтаах торуостар ыйанар уһун башнялара.
МИЛЛИАРТАН ТАХСА СОЛКУОБАЙ КЭЛЛЭ
Күргэ тутуутун федеральнай киин өйүүр, үбүнэн-харчынан көмөлөһөр. Ол чэрчитинэн, бу сыл тохсунньутугар дойду бүддьүөтүттэн тутууга анаан 1,3 миллиард солкуобай тыырыллыбыта. Уопсайынан, Арассыыйа бырабыыталыстыбата 2025 сыл кулун тутар 31 күнүгэр таһаарбыт 768-р нүөмэрдээх дьаһалынан, 2025—2030 сылларга “суол-иис үлэтин-хамнаһын тэрээһинигэр” диэн, бырайыакка барыта 43 миллиард солкуобай көрүллүөхтээх.
Өлүөнэ күргэтин тутуута саҕаланыаҕыттан тутууга уоспайа 19,1 миллиард солкуобай киирдэ. Источниктара араас. Холобур, 3,9 миллиард солкуобайа – федеральнай бүддьүөт, 4,7 миллиард солкуобайа – казначейство инфраструктурнай кирэдьиитэ, 6,2 миллиард солкуобайа – өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ, 4,3 миллиард солкуобайа – бүддьүөт харчытыттан атын харчы. 2026 сыллаахха федеральнай хааһынаттан өссө 2,4 миллиард солкуобай эбии кэлиэхтээх. Онон өрөспүүбүлүкэбит биир сүрүн тутуута тохтуо суохтаах.
Үөһэ этиллибитин курдук, бу тутуу бэрэсидьиэн Владимир Путин көҕүлээбит “Олох инфраструктурата” национальнай бырайыак чэрчитинэн ыытыллар. Арассыыйа бырабыыталыстыбата күргэбитин национальнай бырайыакка киллэрбитэ, онон дойду бүддьүөтүттэн үбүлэнэр буолбуппут.
Тутууну кэнсиэссийэ сөбүлэһиитин чэрчитинэн “ВИС” хампаанньа бөлөҕө иилээн-саҕалаан ыытар. Хонтуруол үлэтигэр өрүттэр бары кытталлар – концедент – өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата, концессионер, үп-харчы партнера – “Сбер” баан, бырайыактааччы, билим-чинчийии институтун эспиэрэ – РОСДОРНИИ.
Бу кэнсиэссийэ бырайыага олоххо киирдэҕинэ, Саха сирэ сылы эргиччи Арассыыйа атын эрэгийиэннэрин кытта быстыбат суолланыахтаах, логистикабыт биирдэ тупса түһүөхтээх.
Өлүөнэ күргэтэ массыына сылдьарыгар аналлаах, үс пилоннаах баантабай күргэ буолуохтаах. Киириилиин-тахсыылыын уһуна – 14,5 килэмиэтир.
Биһиэнигэр ханыылыы күргэлэр ханна да суохтар эрээри, бырайыагын оҥорорго арыый да майгынныыр Илиҥҥи Босфор силбэһиитин уонна Владивостокка баар Золотой Рог хомо күргэлэрин уопутун учуоттаабыттара.
Бэй.кэр.
Хаартыска: СИА уонна интэриниэт аһаҕас источниктара
