Өйдүүр буолуохтааххыт, 2022 с. алдьархайдаах улахан уу баара-суоҕа 6 күн иһигэр Дьааҥы түөрт нэһилиэгин (Дулҕалааҕы, Суордааҕы, Адыаччыны, Боронугу) уонна Верхоянскай куораты олоччу ылбыта. Ити – от ыйын ортотугар. Киһи киһиэхэ тылынан кыайан тиэрдибэт уустук күнэ-дьыла сабардаабыта.
Быйыл от ыйын бүтүүтэ улахан уу эмиэ Дьааҥы үс нэһилиэгин – Суордааҕы, Сайдыыны, Дулҕалааҕы – ылла. Үөһэттэн көрдөххө, бөһүөлэктэр дьиэлэрэ бары уу ортотугар тураллар. Бөһүөлэккэ мотуорканан, оттон тиэргэн иһигэр тыынан уста сырыттылар. Дьон-сэргэ аһын-таҥаһын, малын-салын адьас тиһэҕэр диэри өрө тардына сатаахтаата. Сылгылар кистэһэ-кистэһэ, кураанах сири былдьастылар. Киһи кыр өстөөҕөр да баҕарбат иэдээнэ буолла...
Айылҕа – таайыллыбат таабырын кэриэтэ: бүгүн, сарсын тугу тоһуйан турарын туох билиэ баарай?! Матырыйаалбын от ыйын 28 күнүгэр суруйдум. Онон бу күҥҥэ Дьааҥы хайдах-туох балаһыанньалаах олорорун сурукка тистим. Сарсын быһыы-майгы хайдах уларыйара, туох күүтэрэ биллибэт...
Суордаах
Суордаах – Дулҕалаах өрүс хаҥас кытылыгар турар Дьааҥы биир ыраах нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн, Баатаҕайтан, массыына суолунан 264 км айаннаан тиийэллэр. Сайынын суола-ииһэ суох, бөртөлүөтүнэн эрэ көтөҕүн. Нэһилиэнньэтэ (2021 с.) – 336 киһи.
Дьааҥыга улахан уу иһэр сибикитэ маҥнай Суордаахха биллибитэ. От ыйын 12 күнүгэр бөһүөлэккэ 16 дьиэни ылбыта. Уу улаханнык ыкпыта эрээри, этэҥҥэ түһэн барбыта.
Улахан уу иккис долгуна от ыйын 24 күнүгэр тоҕо анньан кэлбитэ. Уу таһымын ыксаллаах балаһыанньата 780 см эбит буоллаҕына, 856 см диэри үрдээбитэ. Бу сырыыга кими да, тугу да аһымматаҕа: бөһүөлэги бүтүннүү кэриэтэ көрдөрбүтүнэн ылбыта. 61 дьон олорор чааһынай дьиэтэ, 44 кыбартыыра (МКД), уопсайа 105 дьиэ ууга былдьанна. 10-ча эрэ дьиэ ордон хаалла.
Дулҕалаах төрүт олохтооҕо, 70 саастаах Ирина Чукрова улахан уу хайдах кэлбитин маннык кэпсээтэ:
– Уу олус түргэнник кэлбитэ. Эбилиннэр эбиллэн, көрөн турдахпытына, дьиэлэрбитин биирдэ олордон ылбыта. “Уу иһэ-эр! Аскытын-таҥаскытын өрө тардыныҥ, ынахтаргытын дьаһайыҥ!” – диэн аймалҕан саҕаланна. Туох түбэһэринэн малы-салы ылан үөһэ уурталаабыта буолбуппут. Дьиэбин дьаһайан баран, арыый үрдүк сиргэ олорор уолум аахха барбытым. Онно да гарааһы, күрээтинньиги, оҕуруоту – олорчу барытын ылбыта. Оскуолабытыгар 48 оҕо үөрэнэр. Оҕолорбутун аһынабыт. Сайыннара наар уу кэтэһиитин-манаһыытын, аймалҕан-айдаан быыһыгар ааста.
Быйыл манна олохпут олус ыараата. Субсидиялаах билиэппит атыытын тохтотоннор, айаммытыгар эрэй бөҕөтүн көрө олоробут. Онтубут баара, өссө улахан иэдээҥҥэ түбэстибит...
Михаил Слепцов, Суордаах баһылыга:
– Социальнай эбийиэктэрбит – оскуола, уһуйаан, дьаһалта, үүт собуота – ууга бардылар. Кулууппут эрэ ордон хаалла, ону ыстаап оҥостон олоробут. Дьиэлэри үрдээбитэ 1 миэтэрэ ылла, сорохтор түннүктэрин ортолоото. Икки суукка курдук туран баран, түһэргэ барда. Билигин МЧС 5 үлэһитэ кэлэн көмөлөһө сылдьаллар. Олохтоохтор, төһө да айманналлар, хайыахтара баарай, дьиэлэрин-уоттарын ыраастанар, куурдар түбүгэр түстүлэр.
Уу кэлэригэр үөрүйэх дьон буоламмыт, ынахтарбытын үрдүк сиргэ таһаартаабыппыт. Инньэ гынан ынахха-сүөһүгэ улахан хоромньу тахсыбата. Чугас эргин сылгылары эмиэ үүртэлээбиппит. Ырааҕынан сылдьар, бөһүөлэккэ чугаһаабат сылгылардаахпыт. Олор тустарынан билигин туох да диэн этэр кыаҕым суох. Уу кэлэригэр үөрүйэхтэр – үрдүк сири булан тахсар этилэр, онно эрэнэбит. Ходуһаларбыт 100 % ууга тураллар. 2022 с. улаханнык ууга барбыппыт. Бырабыыталыстыба көмө бөҕөнү оҥорон, төһө да уустук кыстык буоллар, сылы туораабыппыт. Бүгүн Бырабыыталыстыбаттан дэлэгээссийэ айаннаан иһэр. Төһө хоромньу тахсыбытын көрүөхтэрэ.
Дьон-сэргэ улаханнык айманна. Сэбээн күөллэри кытта быһа кэпсэтэ олоробут, уу ол диэкиттэн кэлэр. Инньэ гынан “уу иккис долгуна улахан буолар” диэн сэрэйбиппит. Уу кэлэригэр сүрэх баастаах дьон буоламмыт, аспытын-таҥаспытын, малбытын-салбытын төһө кыахпыт тиийэринэн өрө тартыбыт.
Манна халлааммыт от ыйын устата ардаата. Күн бэҕэһээҥҥэ диэри тохтообокко түһэ турбута, бүгүн эрэ арыый намыраата эрээри, сиппэрэҥниир. Уһун ардах улаханнык кыайда. Үрэхпит уута билигин да халыйан сытар. Сарсын, өйүүн туох буолан туруоҕун билбэппит...
Сайдыы
Сайдыы – хоту диэки сытар Дьааҥы улууһун ыраах уонна биир улахан нэһилиэгэ. Икки өрүс – Дьааҥы уонна Бытантай – силбэһиилэригэр сытар. Улуус кииниттэн 200 км тэйиччи. Быйылгы дааннайынан, нэһилиэнньэтэ – 469.
От ыйын 23 күнүгэр сарсыарда 7 чааска Бытантай өрүс уута таһынан тахсан, Сайдыыны уу ылан барбыта. Дьон “Сайдыы мэлдьи ууга барар” диэн суруйаллар. Ити – билбэттэн. Олохтоохтор бэйэлэрэ да этэллэринэн, Сайдыы үрдүк сиргэ турар буолан, хаһан да маннык улаханнык ууга бара илигэ...
Баһылык Руслан Семёнов кэпсээбитинэн, 81 тиэргэни, 41 дьиэни уу ылбыт. “Улахан уу кэлэр чинчилээх” диэннэр, түүн 3 чаастан дьаһалтаҕа бэлэмнэнэн барбыттар. Олохтоохтору интэриниэтинэн, сорохторго төлөпүөннэригэр эрийтэтэлээн сэрэппиттэр. Ол үрдүнэн “уу маннык түргэнник кэлиэ” диэн сэрэйбэккэ олорбут дьон бэлэмнэммэккэ хаалбыттар, сорохтор маллара-саллара бүтүннүү ууга барбыт. “Бу күннэргэ утуйбакка да сылдьабыт. Биһиги малларбытын, халадыынньыкка тиийэ үөһэ таһаарбыппыт. Дьыбаан курдук улахан миэбэллэрбитин ханна гыныахпытый, туран хаалбыттара. Барыта сытыйбыт... ” – диэн ийэ кэпсээтэ.
Уу сарсыарданан эмискэ тоҕо анньан кэлбит. “Бастаан кэлэригэр намыһах сирдэринэн тоҕо көтөн киирбитэ. Тыаһа-ууһа сүрдээх этэ. Онно турбут киһини илдьэ барыах курдуга”, – диэн олохтоохтор кэпсииллэр. Бөһүөлэк ортотугар турар аҕыйах дьиэни таарыйбатах. Уу бастаан бөһүөлэги төгүрүйбүт, ол кэннэ тула өттүттэн үтэн киирбит.
Руслан Семёнов:
– Оскуоланы, уһуйааны, хата, ылбата. Ыстаансыйабыт эмиэ эмсэҕэлээбэтэ, инньэ гынан уоттаах олоробут. Бүгүҥҥү туругунан, дьиэлэрбит барыта ууттан босхолоннулар эрээри, үлүгэрдээх элбэх үлэ күүтэр. Бастаан ыраастанабыт, муосталарбытын көтүрэн куурдабыт. Буускаларбыт тиийэллэр, көмө өссө кэлиэхтээх. Олохтоохтор санаалара улаханнык түһэн сылдьар. Дьиэлэрин-уоттарын, үйэлэрин тухары мунньуммут малларын-салларын ууга былдьатан баран санаалара түспэккэ...
Улахан уу кэннэ бөһүөлэк иһэ бүтүннүү бадараан, бөх-сыыс буолла. Оҥхойдору хаалларбыт, олор уулаах тураллар. Ынах-сүөһү, сылгы сүтүгэ, дьон-сэргэ эмсэҕэлээһинэ этэҥҥэ суох эрээри, бу уу олус улахан хоромньуну оҥорон барда.
Дулҕалаах
Дулҕалаах – хотугу эргимтэҕэ киирэр Дьааҥы эмиэ ыраах нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн 232 км тэйиччи турар, суола-ииһэ эмиэ олус эрэйдээх. Алҕаһаабат буоллахпына, 280-ча киһи олорор.
Суордаахха уу түһэн эрдэҕинэ, аны “Дулҕалааҕы ыган эрэр” диэн сурах иһиллибитэ. Бэҕэһээ, от ыйын 28-һын үүнэр түүнүгэр: “Дьэ, хайдах хонобут?” – диэн элбэх киһи санаа баттыгар ылларбыта. Бэл, биһиги, төрөөбүт дойдулаах дьон, ыраахтан олорон эрэ санааҕа-онооҕо баттаппыппыт.
Түүн 12 чаас саҕана “уу улаатан эрэр эрээри, дьиэлэргэ этэҥҥэ чугаһыы илик” диэн буолбута. Сарсыарда 7 чааска уһуктубуппутугар, “Дулҕалаах ууга барда...” диэн хобдох сурах кэллэ. Баһылык Елена Ноговицына эппитинэн, 76 тиэргэни, 41 дьиэни уу ылбыт.
Дулҕалаахха 46-с сылын суоппардыыр, 67 саастаах Иван Степанов Суордаахха улахан уу кэлбитин истэн, “ол уу биһиэхэ эмиэ кэлэр” диэн дьиксинэн, биллэрии таһааран, дьоҥҥо иһэр ууларын таспыт. Инньэ гынан билигин ыаллар иһэр уулаах олороллор эбит. “Балаһыанньабыт хайдах буолуон Суордааҕынан сирдэтинэ олоробут. Суордаахха кэлбит уу суукканан биһиэхэ кэлэр”, – диэн кэпсээнин саҕалаата.
От ыйын 28 күнүгэр күнүс 15 чаас саҕана кэпсэттибит:
– Билигин Дулҕалаахпыт ууга турар. Мин дьиэм үрдүк сиргэ турар, ол да үрдүнэн адьас ааным таһыгар кэллэ. Субу түннүкпүнэн көрөн олоробун: ыалларым гараастара ортотугар диэри ууга турар.
2022 с. улахан уу кэлбитэ. Онно 13 см тиийбэтэ. Ол эрээри бу уу эмиэ улахан. Мин мэлдьи этэбин: бөһүөлэк намыһах сиригэр даамбаны тутарбыт буоллар (дьиҥэ, онно элбэх үп-харчы барбат), бөһүөлэк ортотугар турар 20-чэ дьиэбитин, 5 социальнай эбийиэкпитин халаан уутуттан өрүһүйүө этибит. Хочуолунайы урут, сэбиэскэй кэмҥэ, ходуһа ортотугар туппуттара. Бу сир тулата томтор курдук, арай биир намыһах сир баарынан уу тоҕо көтөн киирэр. Билигин хочуолунайбыт 1,5–2 миэтэрэҕэ диэри ууга барда. 5 социальнай эбийиэкпитин барытын ылла. Олору өрөмүөннүөх диэтэххэ – үлүгэрдээх ороскуот! Дойдубут, Саха сирэ уустук балаһыанньалааҕын өйдүүбүт: “Көмөлөһүҥ да көмөлөһүҥ!” диэн модьуйар кыахпыт суох. Көрдөһүү эрэ сиэринэн...
Дулҕалаах кэлин ууга барара элбээтэ: 2014 с., 2022 с. уонна быйыл. Дьон-сэргэ өйө-санаата алдьанна, наар уу кэтэбилигэр-манабылыгар олорор буоллубут. Манна үгүстэрэ – биэнсийэлээхтэр. Эдэр-сэнэх, кыанар өттүлэрэ куорат диэки көспүттэрэ. Хоту сиргэ кыстык түргэнник кэлэр. Бу дьон дьиэлэрин-уоттарын хайдах дьаһанаахтыыллар? Суордаахтар биһигиннээҕэр улаханнык эмсэҕэлээтилэр. Онно уу икки өттүттэн ыгар. Бөһүөлэк биир өттө сиҥнэн эрэр, аҕыйах сылынан кытыыга турар дьиэлэр сиҥнибитинэн барар кутталлаахтар. Оһох оттоллор, саһаан бөҕө ууга барбыт сурахтааҕа. Дьиҥнээх дьоруойдар, дьэ, кинилэр бааллар. Бары ыараханы барытын тулуйан олороллор.
Иван Николаевич быһаар-бытын сөпкө өйдөөбүт буоллахпына, Дулҕалаахха уу икки сиринэн кэлэр эбит. Хайаттан түһэр үрэх уута олус түргэн, чааска 15–20 см эбиллэр үһү. Ол эрээри хайдах кэлбитин курдук түргэнник түһэр эбит. Оттон Дулҕалаах үрэх элбэх салаалаах, бөһүөлэккэ диэри 30-ча көстөөх сири “айаннаан” кэлэр буолан, бытааннык тахсар эрээри, өр баҕайы түспэккэ, 2–3 күн устата турар эбит. Иккиэн тэҥҥэ кэллэхтэринэ, улахан халаан буолар үһү. “Суордаах балаһыанньатынан көрдөххө, этэҥҥэ буоллаҕына, бу түүн уубут түһэн барыахтаах”, – диэн сылыктаата.
Үс бөһүөлэги ылбыт улахан уу аҕыйах хонугунан Верхоянскай куораты, Боронугу таарыйан ааһыахтаах. Хайа да түгэҥҥэ эрэл санаа уостубат: этэҥҥэ эрэ аастар...
Халаан уутуттан эмсэҕэлээбит Дьааҥы олохтоохторо: “Маннык уустук кэмҥэ айылҕабыт аһыммата...” – диэн ытамньыйаллар. Хоту дойду дьоно киэҥ көҕүстээхтэр, ытыы-соҥуу сылдьыбат майгылаахтар. Ол гынан баран кинилэр да тэбэр сүрэхтээх, инчэҕэй эттээх дьон буоллахтара – бу халааҥҥа олус улаханнык оҕустардылар.
Диана КЛЕПАНДИНА.
