Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулуу нэһилиэгэ тэриллибитэ 255 сылынан үбүлүөйдээх ыһыаҕар ааттаан-суоллаан бара сырыттым. Дэриэбинэ улуус кииниттэн 12 көс хоту сытар. Бу – мин кииним түспүт, дьоллоох оҕо, оскуола саастарым ааспыт өбүгэлэрим төрүт дойдута. Сайыҥҥы өттүгэр сылдьыбатаҕым 15 сыл буолбут. Онон айаным былаһын тухары көрүү-истии, сөҕүү иэйиитэ дууһабын угуттаата...
Дойдубар айан суола тыргыллар
Дьокуускай куораттан “миллионник” “Hiace” диэн ааттыыр, иһэ-таһа тупсаҕай көстүүлээх, мааны тэриирдээх массыынанан 13 чаастаах айаны билбэккэ аһардыбыт. Суола үчүгэйиттэн эбитэ дуу, биитэр уопуттаах суоппар түбэһэн дуу, көтөр аалынан көтөн иһэрдии биирдэ даҕаны сахсыллыбакка, иҥнэл-таҥнал түспэккэ бэрт сэргэхтик айаннаатыбыт. Суоппар Николай Спиридонов – айанньыттарын кытары сыһыана култуурунайа, аламаҕайа, массыынаттан түһэргэ-тахсарга көмөлөһөрө болҕомтону тардар. Николайга махтал бастыҥа “сыа-сым” курдук айаннатан, дойдубар тиэрдибиккэр.
Айан суола көнөтө, нэксиэтэ, быыла суоҕа – оһуобай. Мэктиэтигэр чааскылаах уу дьалкыйбат холку айана. Таһырдьа 30-ча кыраадыс өҥүрүк куйааска массыына иһэ сөрүүнэ (кондиционердаах), “комфортабельнайа”, олорор олбохторо сымнаҕаһа – киһи эрэ астына айанныыр усулуобуйалаах. Тэлэбиисэргэ хас да чаастаах киинэни нуктаан, нухарыйан ылбакка көрдүбүт, киинэ дьоруойдарын мүччүргэннээх сырыыларыгар кыттыһан, Киин Азия кумах куйаардаах дойдуларынан тэҥҥэ айаннаспыппыт – айаммыт биир үтүө түгэнэ буолла.
Боотулуу дэриэбинэтин аартыгар киирээккин кытта, киһи хараҕар тута быраҕыллар, ыраахтан күлүмүрдээн көстөр куупаллардаах Ньукуола таҥаратын мас дьиэтэ улуус биир киэн туттар пааматынньыга. Устуоруйа кэрэһэлииринэн, дьиэ акылаатын 1901 с. бэс ыйын 27 күнүгэр түһэрбиттэр. 1906 с. сэтинньи 19 күнүгэр аһыллыбыт.
Дьон-сэргэ ыраахтан чугастан тоҕуоруста
Үбүлүөйдээх ыһыахха ыраахтан-чугастан ыалдьыттар мустаннар, оһуокайы оройуттан туттулар. Боотулу тумус туттар бастыҥ оһуокайдьыта Василий Васильев түһүлгэтигэр, олорон ааспыт нэһилиэк ааттаах-суоллаах оһуокайдьыттарын Марина Кисиляхованы, Семен Долгуновы ахтан-санаан ырыа тылынан хоһуйбутун долгуйа истэҕин, кинилэр сырдык мөссүөннэрэ хараххар көстөн кэлэргэ дылы...
Оһуокайга ыраахтан-чугастан анаан-минээн кэлбит оһуокайдьыттары бэлиэтии көрөбүн. Олор истэригэр улахан ааттаах-суоллаах Үөһээ Бүлүү оһуокайдьыта Валентина Семенова баар. Оһуокайга дьон тохтообокко киирэн, кынат буолан ойдулар, оһуокай алгыһын эттэригэр-хааннарыгар иҥэриннилэр. Саамай үөрэ, сэргии көрбүтүм – оскуола оҕолоро, ыччат дьон оһуокайга олус көхтөөх эбит. Бу, биллэн турар, үөрдэр, кэскилбит – ыччат дьоммут – саха култууратыгар, духобунаска чугаһын кэрэһэлиир.
Дьөһөгөй сылынан, өр сылларга сылгыһытынан үлэлээбит, тыыл-үлэ бэтэрээнэ Е.А. Талонов 100 сааһынан ат симэҕин күөн-күрэһэ буолла. Дьөһөгөй оҕолорун сахалыы симээн киллэрбиттэрэ ураты, сонун көстүү буолла. Норуот маастара Раиса Долгунова: “300 сыл анараа өттүгэр хос эбэм тикпит чаппарааҕын кыбытыктаах ииһинэн саҥардан тиктим”, – диэбитин сөҕө иһиттибит. Оттон нэһилиэк ытык кырдьаҕаһа Розалия Николаева: “Ат симэҕин кыбытыгынан тигэр аһара илистиилээх үлэ. Бу көрөр аккыт симэҕин сылтан ордук кэм устата тиктим”, – диэн эппитигэр сөпсөһөҕүн. Чахчыта даҕаны, ат симэҕин тигэр, былааччыйаны тигэр курдук судургу буолбатаҕа биллэр.
Бэйэтин кэмин дьоллоох дьонобут
Василий ВАСИЛЬЕВ-Луук Уус, Боотулуу нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, сыана бэтэрээнэ, байаанньыт, оһуокайдьыт, олоҥхоһут:
– Олох-дьаһах дойду үрдүнэн сүрдээҕин тыҥаан турара кистэл буолбатах. Анал байыаннай дьайыыга киһи курутуйар түбэлтэлэрэ тахсыталыыр. Эдэр дьоммут барахсаттар Ийэ дойдуларын көмүскэлигэр баран суорума суолланан кэлэллэр. Оһуокай тылларыгар “Өрөгөй, үөрүү-көтүү” диэн тыллары этэҕин да буоллар...
Үрүҥ тунах ыһыах былыр-былыргыттан, Омоҕой баай саҕаттан, тускулбут, өрө тутар үгэспит. Ыһыахпыт суолтата сүттэҕинэ, саха буолан бүтэбит. Онон хайдах да балаһыанньа буолбутун иһин, айылҕа оҕолоро буоларбыт быһыытынан, айылҕаттан күүс-күдэх ылынан, бу кэмҥэ бары түмсэн, үтүөнү-үчүгэйи санаан, ыһыахтаан, кымыс иһэн, оһуокайдаан, алгыс этэр дьон тылларын эппитигэр-хааммытыгар иҥэриниэхтээхпит. Билигин дьон сирэйдиин-харахтыын сырдаан туран оһуокайдыыр буолбут. Урут “ыһыах аатыгар оһуокайдыахтааххын эрэ” диэн өйдөбүлүнэн салайтарар буоллахпытына, билигин чыҥха атын хартыына. Көрөрүҥ курдук, аҕыйах киһилээх түһүлгэ да буолбутун иһин, ис дууһаттан ылынан оһуокайдыыллара, мин санаабар, наһаа үчүгэй. Онон саха омук санаата самныбат.
Билигин баһылыга суох олоробут диэтэххэ, тэрийээччилэр – дьаһалта, култуура, тэрилтэлэр үлэһиттэрэ – дьоһуннаах ыһыаҕы тэрийдилэр диэн тоһоҕолоон этиэххэ наада. Дьон-сэргэ түмсүбүт. Биһиги мантан тирэниэхтээхпит, күүс-уох ылыныахтаахпыт. Уустук балаһыанньа оттуур-мастыыр дьоҥҥо тирээтэ. Бэнсииммит, сэлээркэбит суоҕа, кырыымчыга үлэни-хамнаһы атахтыах курдук. Онон үһөэ салалта күүстээх үлэни ыытыан наада.
Нэһилиэнньэ ахсаана, хомойуох иһин, өрө тахсыбат. Ааспыт үйэ 90-с сылларыттан көһүү саҕаланнаҕа... Кэлии, олохсуйуу суох. Саастаах дьон эрэ хаалан иһэбит. Сэбиэскэй былаас саамай туругура сылдьыбыт кэмигэр, 60-с сыллартан диэххэ сөбө дуу, ол кэмнээҕи дьон дьоллоох дьоммут, үчүгэй олоҕу олорон кэллибит. Билигин даҕаны олох иэдэйдибит диэбэппит эрээри, мөлтөөн, таҥнары түһэн иһэр курдукпут. Сайдан эрэбит диэн эрэл кыыма, үрдүк үтүө санаа суох. Сэбиэскэй олох саҕана “олохпут тубустар тупсуо” диэн эрэл санаанан олорбут буоллахпытына, билигин ол суох. Ол эрээри, “эһиннибит-быһынныбыт” диир эмиэ кэрэгэй. Кэскиллээҕи, үчүгэйи, үтүөнү, олохпут эрэ тубустун диэн санаалаахпыт.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1940 сыллаахха 1263 киһи эбит буоллаҕына, 1945 сыллаахха 791 эрэ киһи хаалбыт. Сүрүн төрүөтэ – сэриигэ баран өлүү-сүтүү, атын сиргэ көһүү...
Урукку пааркабыт сөргүтүллэрэ буоллар...
Кирилл ОГОЧОНОВ, О.В. Григорьева аатынан олохтоох норуодунай тыйаатыр артыыһа:
– Кэминэн олоробут эрээри, урукку курдук буолбатах, ыарахаттар бааллар. Ол барыта үп-харчы кэмчититтэн диэххэ сөп. Холобур, дьаһалтаҕа урукку курдук элбэх харчыны биэрбэттэр. Дэриэбинэ сайдыытыгар 10-с сылын “Олохтоох көҕүлээһини өйүүр” бырагыраама (ППМИ) үлэлээн, былырыын-иллэрээ сыл дэриэбинэбитигэр тупсарыы үлэтэ барбыта, суол-иис оҥоһуллубута. Оттон быйыл эргэ ыһыахтыыр пааркабытын чөлүгэр түһэрэр, сөргүтэр үлэтэ ыытыллыахтаах этэ даҕаны, үп-харчы ситэ хомуллубакка тохтоон турар. Онно тиэндэргэ кыайан, ким үлэлиирэ бакаа биллибэт. Баҕа санаабыт – паарка бырайыага үчүгэйдик оҥоһуллан, атын нэһилиэктэргэ курдук, пааркаланарбыт буоллар, ыһыахтыырбытыгар үчүгэй буолуо этэ. Ыаллыы сытар сургуулуктарбыт олус үчүгэй паарканы туппуттарын баран көрөн-истэн кэллибит.
Мин дьаһалтаҕа үлэлиир кэммэр биэрэпис түмүгүнэн нэһилиэнньэ ахсаана 800-чэ буолара. Билигин лаппа аҕыйаатаҕа буолуо. Улам аҕыйаан иһэбит. Баһылыгынан П.А. Саввинов үлэлиир этэ, “АБДь-га барбыт” дииллэр. Билигин баһылыгы анааһын уустуктардаах буолбут курдук.
Барыта баара...
Захар ВАСИЛЬЕВ, 83 саастаах, педагогическай үлэ бэтэрээнэ:
– Боотулуубутугар олох-дьаһах ыараата. Урут суолбут-ииспит, сапыраапкалыыр ыстаансыйа оҥоһуллан, уу ситимэ тутуллан, скважина хаһыллан, олохпут үчүгэй буолан испитэ. Гаас билиҥҥэ диэри кыайан киирбэккэ турар, аттыбытыгар баар да буоллар. Угут дьылга күөллэри хорон, түһэрэн тураллар. Билигин кураан дьыл кэлэн, урукку балаһыанньатын кыайан ылбакка турар.
1940 сыллаахха Боотулууга 5 холкуоһунан 402 ынах сүөһүлээхтэр эбит. Сыл аайы элбэтэн, 1945 сылга 575 төбөҕө тиэрдибиттэр. Сылгыларын ахсаана 997 төбөттөн 1945 сылга 657 төбөҕө тиийэ аччаабыт. Ону сыл аайы бааржаҕа симэн, сэриигэ илдьибиттэринэн быһаарыахха сөп.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ таарыйбатах ыала Боотулууга суох. Сэриигэ ыҥырыллыбыт дьонтон 74 киһи кыргыһыы хонуутугар охтубут. 75 киһи бааһырыы ылан, дойдуларыгар төннүбүттэр. Барыта 201 киһи сэриигэ, аармыйаҕа, үлэ фронугар ыҥырыллыбыт. Элбэх киһи хоргуйан, тоҥон, ыалдьан өлбүт. Ол иһигэр мин ийэм Анна Ивановна Яковлева бииргэ төрөөбүт 4 кыра быраата Чинэкэҕэ олорон хоргуйан өлбүт.
Тулааһын буолар баһылык наада
Мария ТЕБЕНОВА, РФ үөрэҕириитин туйгуна, “Саха сирин методиһа” СӨ бэрэсидьиэнин гранын хаһаайына, Боотулуу нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо:
– Олохтоох дьон ахсаана лаппа аҕыйаан турар. Былыр 1,500 кэриҥэ киһи олорбут буоллаҕына, билигин 700-кэ тиийбэт буолуохтаахпыт. Ол саҕана 3 нэһилиэк – Сургуулук, Маҥаас, Көтөрдөөх – оҕолоро кэлэн үөрэнэрэ. Оскуола 400-тэн тахса үөрэнээччилээҕэ. Элбэх оҕолоох ыал син баар. Сири туһаныы мөлтөөтө. Сопхуос дириэктэринэн үлэлээн олорбут И.В. Анисимов ходуһаны туһаҕа таһаарыыга үгүс үлэни ыыппыта. Ол билигин хаалан турар. Сүөһүлэр Көтөрдөөх, Чинэки Хотуларынан, Ыарыкчаанынан сайылааччылар. Билигин сылгылыын-ынахтыын дэриэбинэ иһинэн эбэни тула эргийэ сылдьаллар.
“Баһылыкпыт АБДь-га барбыт үһү” диэн сураҕын эрэ истэн олоробут. Былыргыттан биллэр-көстөр, улахан нэһилиэк ким да кыһаллыбатаҕын түмүгэр баһылыга суох олоробут. Биһиэхэ тулааһын буолар, үчүгэй баһылык наада.
Дэриэбинэни чөлүгэр түһэриэххэ наада
Раиса ДОЛГУНОВА, норуот маастара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Боотулуу уонна Балаҕаннаах нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо:
– Кэллэхпинэ иччитэх дьиэ элбэҕин көрөн хомойо-хоргута саныыбын. Ол эрээри дойдубун ахтар буоламмын, сылга хаста даҕаны кэлэн барабын. Ыччат дьон олохсуйан, сүөһү-ас ииттэн олороллоро буоллар, дэриэбинэ чөлүгэр түһүөх этэ. Биһиги оҕо эрдэхпитинэ ыал барыта сүөһүлээҕэ, сүөһүтэ суох ыал диэн суоҕа. Билигин сүөһүлээх ыалы тарбах иһинэн ааҕаҕын. Онон “ыччат дьон маннык кэрэ айылҕалаах дойдугутугар-сиригэр кэлэн олохсуйан, дэриэбинэни чөлүгэр түһэриэххэ наада” дии саныыбын.
Элбэх сүөһүлээхпит да, оттуур сирбит суох
Лариса ТИМОФЕЕВА, элбэх оҕолоох ийэ:
– 5 оҕолоохпун. Икки улаханым ыал. Үрдүкү кылааска үөрэнэр икки оҕолоохпун. Кэтэх хаһаайыстыбабытыгар төбөлөөҕүнэн 30-тан тахса сүөһүлээхпит, ол иһигэр 12 ыанар ынах. Дьоммутун кытта бииргэ көрөн олоробут. Үүппүтүн күн аайы туттарабыт. Икки ыамҥа 100-тэн тахса лиитэрэ үүтү туттарабыт. Киилэтин 100 солк. туталлар. Онтон 15 солкуобайын бородууксуйанан ылабыт, илиибитигэр 85 солк. хаалар. Сүөһүнү таһынан икки сылгы үөрдээхпит.
Оҕолор бэйэбитин кытта үлэҕэ бииргэ сылдьаллар. Оттуулар-мастыыллар. Былырыын оту урулуоннуур тиэхиньикэ ылыммыппыт. Оттуур сирбит суох буолан, дьон сирин түүлэһэн (аренда) оттуубут. Оттуур сири биэрбэттэр, “барыта хаһаайыннаах” дииллэр. Дьоммут оттуур сирдэрэ аҕыйах, холобур, тус бэйэм бу диэн оттуур сирим суох. Дьон отун охсон биэрэбит.
Саҥа амбулатория үлэҕэ киириэхтээх
Михаил ПЕТРОВ, 38 саастаах, олохтоох дьаһалта баһылыгын солбуйааччы:
– Дэриэбинэбит үлэлии-хамсыы олорор. Сотору кэминэн оппут саҕаланыа, онтон кыстыкка бэлэмнэнэн барыахпыт. Ыччат дьон киин сиргэ таластар даҕаны, кыралаан олохсуйуу баар. Оскуола 88 үөрэнээччилээх. Ханна да буоларын курдук, “оптимизация” диэн өйдөбүл охсуллан ааһар.
Былаан быһыытынан балаҕан ыйын саҥатыгар түргэнник тутуллар матырыйаалынан куойката суох, күнүскү быраас амбулатория аһыллаары турар.
Сыл саҥатыгар оҥоһуллубут ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, 500-тэн тахса ынах сүөһү баар, ол иһигэр ыанара – 366. Сылгы ахсаана онтон арыый элбэх. Үүт туттарыыта мөлтөх. Үгүстэрэ сүөһү төбөтүгэр 39 тыһ. биэрэллэригэр үөрэнэн хаалан дуу, үүт туттарар мэхэньиисими ыарырҕатан дуу, туттарбаттар. Билигин 7 эрэ ыал үүт туттарар. Оттуур ходуһаны бэрээдэктээһин үөһэттэн эрэ быһаарыллар. От былаана сыллата туолар. Тиийбэтэх оттоох дьон атыылаһаллар.
Бастакы тырахтарыыс аатын үйэтитии
Боотулуу нэһилиэгин бастакы тырахтарыыһа И.Н.Анисимов аатын үйэтитэн, оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ – аймах-уруу дьоно олорбут тэлгэһэтигэр ХТЗ мааркалаах тыраахтар макетын туруордулар. Бу тыраахтар 1930 сыллаахха Сталинградтааҕы уонна 1931 сыллаахха Харьковтааҕы тыраахтар собуоттарыгар таҥыллан тахсыбыт. Оччолорго Сэбиэскэй Сойууска бу саамай тэнийбит тиэхиньикэ көрүҥэ, уруулланар көлүөһэтиттэн саҕалаан олорор олбоҕор тиийэ – барыта кутуу тимиринэн оҥоһуллубут эбит. Тимир көлө макетын И.Н. Анисимов туйаҕын хатарааччыта, аатын-суолун илдьэ сылдьааччыта уола Иван Иванович уонна киниэхэ көмө-тирэх буолбут эдэр киһи Николай Степанов оҥорбуттар. Бу тыраахтар Боотулуу сиригэр-уотугар 1958 сыллаахха аҕалыллыбыт. Ону бастакынан Иван Николаевич үлэлэппит. Инникитин бу дьоһун оҥоһугу Н.А. Золотарев аатынан орто оскуола тэлгэһэтигэр туруорар былааннаахтар.
Дойдум дьоно төһө даҕаны Аҕа баһылыга суох олордоллор, үбүлүөйдээх ыһыахтарын бэркэ тэрийэн, үрдүк таһымҥа ыыттылар. Ыраахтан-чугастан дойдуларын ахтар, саныыр ыалдьыттар кэлэн сэргэхсиппиттэрин, ыытыллар күрэхтэригэр өлгөмнүк успуонсардаабыттарыттан олохтоохтор астыннылар, үөрдүлэр-көттүлэр.
Ыһыах “кульминационнай” чааһынан мустубут дьону эмис байтаһын биэ үчэһэтинэн, уохтаах кымыһынан уонна ис миининэн босхо күндүлээһин буолла. Маны барытын баһылыгы “солбуйар” эдэр 38 саастаах Михаил Петров сүүрэн-көтөн тэрийбитэ хайҕаллаах. Онон Михаил Михайлович бастакы улахан тэрээһинин сөптөөх таһымҥа ыытан, бойобуой сүрэхтэниини ааста. Эдэр киһи кэскилэ өссө да иннигэр. Салайар үлэҕэ уопутуруон, саҥара-иҥэрэ үөрэниэн наада уонна оттон биир дойдулаахтарын итэҕэллэрин ылан, салгыы айымньылаахтык үлэлииригэр тус бэйэм ис сүрэхпиттэн алгыыбын. Ыччат дьоҥҥо өй-санаа өттүнэн өйөбүл-көмө буоллахпытына, тыа сирэ инникилээх, кэскиллээх, сайдыылаах буолара саарбахтаммат.
Маннык элбэх киһи кыттыылаах ыһыах өтөр наар буолбатах эбит. Саатар ыһыахтыыр сирдэрин, 2019 сылтан эбитэ дуу, дэриэбинэ ыраах “Ойоҕос” түөлбэтигэр көһөрөннөр, онно сатыы тиийэн ыһыахтыыр киһи ахсаана аҕыйыы сылдьыбытын кэпсииллэр. Онон хас да сыл буолан баран, былыргыттан дэриэбинэ саамай киинигэр турар, тиит мас силигилии үүнэр кэрэ айылҕалаах пааркатыгар ыытыллыбыта дьон-сэргэ сүргэтин көтөхтө, түһүлгэттэн харыс да сири халбарыйбакка, күн устата атах тэбэн туран бырааһынньыктаатылар.
“Үһү” диэн таһымынан баһылыктара АБДь барбытын сураҕын эрэ истэн олороллор. Улахан чуолкай иһитиннэрии суох курдук...
Улахан нэһилиэк диэтэххэ, килиэп атыылыыр бэкээринэлэрэ суох буолан, ыалдьыттыы барбыт киһи иһин ыга курданар балаһыанньата буолбут. Ким кыахтааҕынан бэйэлэрэ буһарынан, сорохтор Сургуулуктан, улуус кииниттэн килиэп аҕалтараллар эбит. Соҕотоҕун олорор, асчыта суох дьон хайдах балаһыанньаҕа олорорун көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. Былыр, биһиги оҕо сырыттахпытына, дьоһуннаах килиэп маҕаһыына баара. Ол билигин сыта да суох.
2023 сыллаахха икки этээстээх таас оскуола тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Көрүөхпүн баҕаран тиийэ сылдьыбытым, хатааһыннаах буолан соһутта. Улахан тэрээһин кэмигэр ыалдьыттарга анаан “аһаҕас аан күнэ” буолуон сөбө эбитэ буолуо да, наадалааҕынан аахпатахтар. Онон ыраахтан эрэ кэрэ көстүүтүн көрөн дуоһуйдум. Ааспыт сылга хаарбах туруктаах дьиэттэн дьону көһөрөр бырагыраама чэрчитинэн, икки этээстээх эргэ дьиэ олохтоохторун саҥа таас дьиэҕэ көһөрбүттэр. Ис туруга хайдаҕын билбит суох эрээри, тэлгэһэтэ күрүөлэммэтэҕэ, сүөһү-сылгы сааҕынан туолбут. Саатар олорор дьон дьаһанаахтаабаттар эбит. Тас көстүүтэ улаханнык буомура илигинэ, күрүөлээн-хаһаалаан, дьаһал ылынар уолдьаспыт.
Дэриэбинэ киэн туттуута – Ньукуола таҥаратын дьиэтэ. Киэҥ сиринэн тимир олбуордаабыттара от үүнэн, силигилээн, кырасыабай көстүүлээх буолбут. Хата, манна хаһаайынныы сыһыан баарын сыаналыыгын. Кэлбит киһи бу сибэтиэй сиргэ сылдьар үтүө үгэһэ бу сырыыга тутуһуллубата. Хатааһыннаах.
Быйыл сайыҥҥыттан түргэнник тутуллар матырыйаалынан олохтоох быраас амбулаториятын тутуута саҕаламмыт. Холлоҕоһо бүппүт. “Балаҕан ыйын саҥатыгар үлэҕэ киирэр” диэтилэр. Түргэнник тутуллубут дьиэ саатар хаачыстыбалаах буолар ини диэн эрэниэҕи баҕарыллар.
Чэ, сити курдук. Дойдум сонунуттан быһа баттаан билиһиннэрдэххэ...
