Соторутааҕыта Москубаҕа Норуот хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатыгар Казахстан павильонугар “Доҕордоһуу уонна сөбүлэҥ далаһата” (“Мост дружбы и согласия”) диэн ааттаах норуоттар култуураларын көрдөрөр бэстибээлгэ саха маастардарын кытта турар нуучча дьахтарыгар хараҕым хатаммыта. Араас быһыылаах сахалыы дэйбиирдэри аҕалбыт ыалдьыппытын кытта кэпсэтэн билбитим Москуба төрүт олохтооҕо Татьяна Чуприс диэн эбит. Бу оҥоһуктары бэйэтэ оҥорор эбит эрээри, Саха сиригэр биирдэ даҕаны үктэнэ илигэ сөхтөрөр.
Бу суруйууга Татьяна Чуприс тутуһар эйгэтин, дьикти дьарыгын билсиэҕиҥ.
Тэлэбиидэнньэ биэриититтэн саҕаламмыта
– Киин сиргэ төрөөбүт-үөскээбит киһи атын култуураны хайдах сэҥээрбиккиний?
– Бука, дьылҕам бэйэтэ сирдээтэҕэ. Социальнай ситимҥэ арыйбыт ханаалбын “Мөлүйүөн утах” (“Миллион тонких нитей”) диэн ааттаабытым. Тоҕо диэтэххэ, ити түгэҥҥэ үйэм тухары сааһылыы сатаабыт санааларым биир түмүккэ, дьэ, түмүллүбүттэрэ. Сэҥэрээччилэр ааппынан булан, ааҕыахтарын сөп.
Дэйбиир – саарбаҕа суох саха туттар тээбиринэ. Ол эрээри төрүт силиһэ-мутуга бүрээт култууратыгар сытарын билбитим. 2021 сыллаахха Хэллоуин күнүн иннинэ тэлэбиидэнньэҕэ, Бастакы ханаалга, биллэр-көстөр дьон олохторугар буолбут араас дьикти түгэни кэпсиир биэриилэригэр түбэспитим. Онно Бурятияҕа баар Иволгатааҕы дацан туһунан кылгас биидьийэ көстүбүтэ. Олус убаастыыр, сэҥээрэр киһим, бэлиитик Ирина Хакамада Улан-Удэҕа сэминээргэ кыттыбытын кэннэ, буддистар сирдьиттэрэ Пандито Хамбо Лама Итигэлов билигин да чөл этэ-сиинэ хараллан сытар Иволгатааҕы дацаҥҥа сылдьыбытын туһунан кэпсээбитэ. Ол биэрии толору ис хоһоонун өйдөөбөппүн эрээри, Хакамада: “Мин, сиргэ чиҥник тирэнэн турар киһи, араас дьиктини итэҕэйбэт этим. Итигэлов дыбарыаһыгар киирэн, кини утары туран, испэр тугу да санаабакка, көрдөспөккө харахпын симмитим. Ол турдахпына, эмискэ хабыс-хараҥа хайаҕас баар буолбута да, миигин ханна эрэ ыраах илдьэ баран истэҕинэ куттанан, харахпын аспытым уонна тахсан барбытым”, – диэн кэпсээбитэ өйбөр хатаммыт. Ити кылгас биэриини көрүөхпүттэн наар ол дацаны саныыр буолбутум уонна Бурятияҕа хайаан да тиийэ сылдьарга быһаарыммытым. Эмиэ Хакамада курдук тугу эрэ көрөр да буоллахпына, ол хараҥа хайаҕас буолбатыгар баҕарбытым. Тута сөмөлүөккэ билиэт атыылаһан, икки нэдиэлэнэн Итигэлов иннигэр харахпын быһа симэн турбутум. Онно туран тугу көрбүппүн сиһилии кэпсиирим наадата суох. Арай “бу көрсүһүү мин олохпун тосту уларыппыта” диэн билинэбин. Ол кэнниттэн өйүм-санаам Бурятияттан арахпатаҕа.
2022 сыл атырдьах ыйыгар Бурятия биллэр-көстөр сирдэринэн айаҥҥа туруммутум. Ольхон арыытыгар таарыйбытым. Удаҕан хайа аттыгар көстүүнэйгэ түһэ сытан, ол сир тыынын эппинэн-хааммынан толору билбитим. Ордук 13 сэргэҕэ сылдьыым салгына билигин даҕаны испэр баар курдук. Салгыы 2024 сыллаахха Иволгатааҕы дацан иһинэн үлэлиир буддийскай университекка үөрэнэн, экскурсиялары ыытар толору аккредитацияны ааспытым. Ол кэмтэн буддизмы сиһилии үөрэппитим. Ону тэҥэ ойууннааһын киэҥник тэнийбит буолан, ити хайысханы эмиэ болҕойбутум. Ордук Владимир Фёдоров “Служители трех миров” диэн кинигэтин сөҕө-махтайа аахпытым.
Икки төгүл Иркутскайга биллиилээх скульптор Даши Намдаков быыстапкатыгар сылдьыбытым. Кини үлэлэриттэн сөрү диэн сөҕөбүн эрэ! Кэмиттэн кэмигэр буддийскай университет ректора Дымбрыл Дашиболданов лиэксийэлэрин истэбин.
Илиибэр тутаат, тыынын тута ылбытым
– Оттон саха култууратын кытта билсииҥ төрдө-төбөтө тугуй?
– Эмиэ 2024 сыллаахха мин Норуот хаһаайыстыбатын ситиһиитин быыстапкатыгар “Арассыыйа” быыстапкаҕа экскурсоводунан үлэлээбитим. Биллэрин курдук, онно дойду эрэгийиэннэрэ бары турбуттара. Саха сирин истиэндэтигэр саха норуотун култууратын, үгэһин сэҥээрбитим. Онно дэйбиири аан бастаан көрбүтүм. Суолтатын сэҥээрэн, көрүҥэр да ымсыыран, атыылаһыахпын олус баҕарбытым эрээри, Москубаҕа ханна да атыыламмат эбит этэ. Өйбөр ити санаа хайдах кэлбитэ буолла: толкуйдуу түһэн баран, баҕалаах дэйбиирбин бэйэм оҥосторго быһаарыммытым. Дэйбиир суолтатын, оҥоһуллар ньыматын үөрэппитим. Биидьийэнэн үөрэтэр биир маастары булбутум. Кини миэхэ өссө саха хатыҥыттан дэйбиир тутааҕын быһан ыыппыта. Салгыы онтон-мантан сылгы кутуругун көрдөөн, нэһиилэ булбутум уонна, утаппыттыы, хас да дэйбиири оҥорон кэбиспитим. Ол кэннэ салгыы матырыйаал булбакка, тохтуу сылдьабын.
– Кутуругу хантан булбуккунуй?
– Ол бэйэтэ тургутуу курдук этэ. Ааспыт сыл тохсунньутугар мин тапталлаах Бурятиям аптаах, алыптаах сирдэринэн үлэлиир-хамсыыр сыаллаах үс ыйга аттаммытым. Ытык Байкал, хайалар, истиэп, тайҕа, тыал-куус, бүрээт култуурата, куукуната ураты тыынын ылыныыны тылбынан сатаан тиэрдибэппин. Миэстэтигэр тиийиэххэ, ону илэ билиэххэ-көрүөххэ наада. Онно сылдьан, сылгы кутуругун көрдөөбүтүм да – тириитин кытта быраҕан кэбиһэллэр эбит. Саҥаны ылар буоллахха, ахсынньыны кэтэһиэххэ наада. Ол – бүтүн сыл. Ону мин тулуурдаахтык кэтэспитим. Болдьоспуппут курдук, ахсынньыга кутурук баарын, атыылыахтарын сөбүн эппиттэрэ. Онно миигин өссө биир тургутуу күүтэн турара: ким даҕаны кутуругу, тириини, хааны ыраастыырга сөбүлэспэтэҕэ. Оттон хайдах баарынан ыыттахтарына, Москубаҕа диэри уһун айаҥҥа сытыйар буоллаҕа. Мин санааҕа ылларбыппын көрөн, кэмниэ кэнэҕэс биир билэр дьахтарым сөбүлэһэн, сууйан-тараан, кылы быһан-отон, сааһылаан ыыппыта. Онон ааспыт сыл бүтүүтэ күүтүүлээх матырыйаалбын илиибэр туппутум. Бэл, итэҕэйиэ суох курдук этим.
– Дьэ, онтон үлэҥ хайдах саҕаламмытай?
– Кыл сүүмэҕин илиибэр ылан, оҥоһукпар ылсан истэҕим ахсын, сылгы кылын, сиэлин туһунан истибитим сымыйа буолбатах эбит диэн итэҕэйбитим. Киһи илиитин иминэн ити эйгэ тыынын сэрэйэр эбит. Бэл, харахтыы илик алааһым, сылгы үөрэ көстөргө, кистиирэ иһиллэргэ дылы буолбута. Билиҥҥитэ миигин аттыгар олордон үөрэтэргэ сөбүлэһэр олохтоох маастары булан, Саха сиригэр тиийэ сылдьар бигэ санаалаахпын. Эмиэ Москубаттан төрүттээх айанньыт Марина Галкина биидьийэлэринэн, кини хараҕынан эрэ Саха сирин, Чукотканы, хоту дойдуну көрө сырыттаҕым. 2001 сыллаахха Арҕаа Сибииргэ хомондьуруопкаҕа сылдьан турабын. Урай, Нягань, Ханты-Мансийскай куораттарга үлэлээн, олохтоохтору кытта билсэн, хоту дойдуну олус сөбүлээбитим. Тайҕа, уу күүһүн, хоту дойду дьонун сыһыанын балачча билбитим диэхпин сөп. Ол эрээри ол – атын. Дьиҥнээх Саха сирэ маҕыньыыт курдук тардар.
Билигин Москубаҕа олоробун. ТХСБ “Тутанхамон гробницатын баайа” диэн быыстапкаҕа экскурсоводынан үлэлиибин. Хомойуох иһин, билиҥҥитэ интэриэспин өйдүүр, санаабын үллэстэр киһим суох эрээри, онтон санаарҕаабаппын. “Баҕалаах киһини туох да тохтоппот” дииллэрин кытта сөбүлэһэбин.
Саха сиригэр көрсүһүүнү долгуйа күүтэбин
– Саханы хайдах майгылаах, көрүүлээх дии саныыгыный?
– Бүрээттэргэ “хамаагуй” диэн олус тэнийбит тыл баар. Ол – барыга-бары холкутук, бэл, аахайбаттыы сыһыаннаһыы, баары астына ылыныы диэн суолталаах. Ону “бурятский дзен” диэн ааттыыбын уонна тоҕо эрэ сахаларга эмиэ сыһыаран өйдүүбүн. Сахалар миэхэ олус холку, киэҥ көҕүстээх, тулуурдаах, аргыый наллаан сылдьар дьон курдук көстөллөр. Бу быыстапкаҕа саха далбар хотунун таҥаһын көрдөрүүгэ ол тыынын ыллым. Ыытааччы билиһиннэрбэтэҕэ эрээри, аҥаардас туттууттан-хаптыыттан, таҥас быһыытыттан-таһаатыттан, оһуоруттан да ис хоһоонун сэрэйиэм эбитэ буолуо. Ити үлүгэр тымныыга, чахчы, холку, тулуурдаах эрэ дьон тыыннаах сылдьар буоллахтара. Барыны-бары дарбата, соһуйа, өмүрэ сырыттахха, ырааппатыҥ биллэр.
– Атын култуураҕа сыстыаххыттан бэйэҕэр туох уларыйыыны көрөҕүнүй?
– Этэргэ дылы, эрдэтээҕи уонна билиҥҥи мин – адьас атыттарбыт. Былыргыттан кэлбит төрүт култуура киһиэхэ дьайар күүһэ ураты. Бүрээт уонна саха – уруулуу омуктар. Бүрээт култууратын билсиэхпиттэн санаабатах да аартыктарбын дабайдым, билбэтэхпин биллим, көрбөтөхпүн көрдүм. Дэйбиир туһунан эттэххэ, бэйэм санаам сытар, сөбүлүүр дьарыкпар тайаммыппыттан уонна кинини кытта ситимнээх өссө элбэх күүтэриттэн олус үөрэбин. Дэйбиирбин илдьэ сылдьарым тухары ити култуураҕа чугас дьону кытта билсэбин, элбэх интэриэһинэйи билэбин-көрөбүн.
– Тиийэр түгэҥҥэр тугу, ханна сылдьары былаанныыгын?
– Эппитим курдук, ууран олорон үөрэтэр маастарга тиийиэхпин баҕарабын. Түгэни туһанан, куоратыттан, улууһуттан тутулуга суох оннук баҕалаах дьон баар буоллахтарына, эрэдээксийэнэн миигин буллаллар, махтаныам эрэ этэ. Икки сыллааҕыта Киһилээх диэн дьикти сир баарын туһунан билбитим. “Сир хотугу шамбалата” диэн ааттыылларын дьиктиргии, сэрэнэ истэбин. Кыаллар буоллаҕына, онно баран кэлиэхпин олус баҕарабын. Онон Саха сиригэр көрсүһүүнү долгуйа күүтэбин.
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.
