Александр Дмитриев-Таммах төрөөбүтэ 70 сылыгар анаммыт кэнсиэр кэннэ санаалар
«Композитор, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Александр Дмитриев-Таммах алта сүүстэн тахса ырыа дьүрүлүн айбыта. Сахаҕа кини курдук элбэх ырыаны айбыт киһини истэ иликпин», – диэн ахтан эппиттэрин, хайдахтаах курдук үрдүк сыанабылы, биһирэбили биэрбиттэрин куйаар ситимин нөҥүө үгүстэр көрдөхпүт-иһиттэхпит буолуо.
Киэҥ түһүлгэ киэргэлэ буолар, саха омук иэйиитэ иитиэхтээн кутуллар ырыаларынан, «Зал иһин толорор музыка...» алыбынан биһиги оҕо, эдэр сааспыт элэс гынан ааспыттара...
Хас биирдии киһи олоҕу тус бэйэтин иэйиилэрин эрэ нөҥүө сүһэн ылынар, билинэр уонна таптыыр эбит. Сүрэҕин сылааһыгар бигээн илдьэ сылдьан.
Александр Иванович Дмитриев-Таммах, баара буоллар, олунньу 22 күнүгэр сэттэ уон эрэ сааһын туолуохтаах этэ.
Аны хаһан да эргиллибэт кэрэ даҕаны кэрчик кэмнэр кэлэн ааспыттар, сүүһүнэн, тыһыынчанан киһи долгуйан таптаабыт, иэйбит, эрэммит эрэллэрэ кини ырыатыгар гимн буолан иһиллэллэр, уот кутаа буолан умайаллар! Ол иһин кини ырыалара тыыннаахтар!
Кэрэ даҕаны этэ олус күүстээх күндү көмүс куолаһа, бэйэтэ билигин даҕаны бу саалаҕа киирэн кэлиэхтии, дьиктитик кутуллара...
Муус устар 3 күнүгэр Ф.И. Авдеева аатынан Оҕо айымньытын дыбарыаһыгар «Эн, эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын» («Зал иһин толорор музыка...») ырыа тылын уонна дьүрүлүн айбыт Таммах төрөөбүтэ 70 сылын бэлиэтиир ахтыы кэнсиэргэ тус бэйэбэр сибээһинэн тахсан этэн, ыраах Үөһээ Дьааҥыттан ыҥырыллан, ыалдьыттаан ааспыппын дьолбунан ааҕабын.
Бу кэнсиэри тэрийсэн, сүүрэн-көтөн ыыппыт дьоҥҥо махтанабын. Чуолаан, көҕүлээбит, ымпыгар-чымпыгар тиийэ тэрийбит кэргэннии Люция Петровна уонна Сиэн Кынат-Анатолий Гаврилович Старостиннарга махталым муҥура суох. Кинилэр «С песней по жизни. Наш Саша» диэн бэрт аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт ахтыы кинигэтин илиибэр туттаран бэлэхтээбиттэригэр наһаа да долгуйбутум. Уонна Сиэн Кынат, Саха сирин биллиилээх бэйиэтэ, «Дьылҕам дьикти бэлэҕэ» диэн кинигэтин бэлэх ууммута миэхэ кынат үүннэрбит курдук.
Итини киһиргээн эппэтим. Сүрэх хаһан да киһиргээбэт!
Оҕо саастан, эдэр сыллартан үүнэн эрэр эдэр киһи маҥнайгы таптала, кэтэспит, эрэммит эрэлэ, кута иэйбит ыарыыта, долгуйуута, харах уута – барыта «Зал иһин толорор музыка...» доҕуһуоллаан, үгүспүт да дьылҕатын туоһута буолан, бачча тухары күн сырдыгар арыаллаан аҕаллаҕа...
Арай көрдөхпүнэ, саала иһэ ыы-быччары, тобус-толору быыһа-арда суох киһи да киһи... Испэр наһаа үөрдүм! Дьон саныыр эбит. Ахтар эбит. Сыаналыыр эбит. Киэн туттуу уонна махтаныы, түөспүн толору киэптээн, кутум, үчүгэй да үчүгэй долгуҥҥа уйдаран, үөһэ да үөһэ көтүтэ турда!..
«Эн, чахчы, манна билиэттээххин дуо? Билиэккин көрдөр эрэ», – диэн хаста да ыксатан, миэстэбин былдьыы сыстылар... Ол буоллар, биир миэстэҕэ билиэти хос-хос биэрии буолбутуттан оннук айылаах хомойботум, төттөрүтүн, «билиэт ыйытыктаах, баҕалаах буолбут» диэн астына санаан ылбыт курдук этим (туран эрэ көрбүтүм буоллар, хайыам эбитэ буолла...). Ол иннинэ саалаҕа киирэн истэххэ, аара, «билиэт баар дуо?» диэн уочараттаан, кэнсиэртэн матаары ыксаан ыйыталаһа сылдьар дьону көрөн аһарбытым...
Инньэ гынан, чахчы, үөрдүм уонна астынным! Таммах тыыннаах эбит диэн итэҕэйдим...
Саха дьонун олоҕор өрдөөххө киирбит «Зал иһин толорор музыка...» тэтимигэр уйдаран, сүрэхтэрэ долгуйан тэтимнээхтик тэбэн, таптал долгунугар ылларбыт эдэр саастарын эргитэ санаан элбэх да киһи халҕаһалыы анньан кэлбит!
Чанчыктара кырасыабайдык маҥхайа кыырыктыйбыт кыталык кыргыттар, сааһыра барбыт дуолан уолаттар төлөннөөх сүрэхтэрин өспөт эрэлин, ырыа алыптаах эйгэтин олоххо илдьэ сылдьар биһирэм сиккиэрдэрин бу киэһэҕэ – Таммаҕы ахтар дьоро тэрээһиҥҥэ – толору анаабыттар. Хас биирдиибитигэр эдэр сааспыт ахтылҕана иккиһин эргиллэн ыалдьыттаан ааста. Үүммүт кэрэ сибэкки, көтөр лыах харахха көһүннэ... Айылҕа тыллан ыллыыр тыына сиккиэр буолан охсуллан ааста. Маҥнайгы уонна умнуллубат тапталы хоһуйар, олох умсулҕанын кытта тэҥҥэ хардыылаан, сарсыарда тыкпыт күн сардаҥатын кытта тэҥҥэ уһуктар Таммах ырыалара кэрэ да буоллахтара! Бу барыта – Иэйии, Дьол, Эрэл, Итэҕэл, Таптал.
Дьон үрдүкү дьоҕурун чопчутун күндүтүк даҕаны тиэрдибит Таммах саха дьонун сүрэҕэр өрүү тыыннааҕын толору саала толору туоһулаата!
Бырайыак ааптара Люция Петровна Старостина, сыл-хонук энчирэтэн ылбатах, чочуллубут чороон курдук кырасыабай далбар хотун, холку намыын куолаһынан этэн-тыынан кэбиһэн, дьаһалын ситэрэн, Таммах сырдык аатын үйэтитэн, дьоһун үлэтин салҕаан дьон-сэргэ сүрэҕэр тылыннарбыт үрдүк тэрээһинигэр, дьоһун дьоҕуругар уонна сиэрдээх болҕомтотугар өссө төгүл барҕа махталбын тиэрдэбин. Дьиэ кэргэҥҥэр тулхадыйбат тулааһын буоларыҥ, уҕараабат тапталыҥ уонна кыһамньыҥ – өрүү үрдүккэ сирдии сырыттынар!
Тойон сүрэх долгуйан иэйбэтэҕинэ – тулаҥ барыта тымныынан хаарыйар. Айыллар хоһоон, ырыа хайаан даҕаны ис Сүрэхтэн уонна Куттан биһиктэниэхтээх, оччоҕо тыыннаах тыл, дьүрүл үөскээн, төрөөн тыллаллар. Айымньылар эмиэ киһи курдук дьылҕалаахтар, уһун-кылгас үйэлээхтэр. Киһи дьылҕатын кытта, Таммах ырыаларын курдук, тэҥҥэ хардыылыыллар! Оттон тоҥ өйтөн таҥыллан тахсыбыттар, үбүлэммэт буоллулар да, сууллаллар, сүтэллэр, симэлийэллэр. Киһи сүрэҕин кылын олор хаһан даҕаны ханан даҕаны таарыйан ааспаттар.
Г.С. СТРУЧКОВА-ТАБАЙААНА, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
