Бүгүн бу сыл саамай күүтүүлээх киинэтэ – “Мэхээлэчээн булчут” – киинэ бары тыйаатырдарыгар тахсар. Тимофей Сметанин айымньыта 1986 сыллаахха оҕолорго анаммыт “Мэхээлэчээн булчут” мүччүргэннээх, омуннаах, көрүдьүөс түгэннэрин туһунан саха киһитэ эрэ барыта кыра эрдэҕиттэн билэр буолуохтаах. Бу бырайыак киинэ эйгэтигэр уратыта уонна саҥа сүүрээнэ диэн – кыыл-сүөл, хамсыыр-харамай уһулунна, ону ааһан, кыыллар киһи курдук, саҥа таһааран саҥардылар. Айар бөлөх аныгы технологияны, көмпүүтэр кыраапыкатын хото туһанан, өссө хаһан да көрө, истэ илик остуоруйалыы тыыннаах саха киинэтин уһуллулар уонна таҥнылар.
Уһун бырайыак буолара биллэр этэ
Александр Лукин, киинэ режиссёра:
– “Улуус медиа” салайааччыта Ньургуйаана Стручкова этиилээх тахсыбытыгар тута сөбүлэспитим. Билигин толкуйдаан көрдөхпүнэ – режиссёрга, айар бөлөххө кыыллары уонна оҕолору устуу саамай ыарахан жанрыгар ылсыбыт эбиппит. Киинэбитигэр ыттан, хомурдуостан саҕалаан хара тыа хаһаайына тыатааҕыга тиийэ дьиҥнээх кыыллар оонньоотулар. Хамаандам күүстээх буолан, устууну этэҥҥэ түмүктээбиппит. Билэргит курдук, киинэ биир киһи үлэтэ буолбатах – хамаанда үлэтэ. Тугэни туһанан, бу бырайыакка көмөлөспүт, кыттыспыт дьоҥҥо муҥура суох махталбын тиэрдэбин!
Билигин, дьэ, саамай эппиэтинэстээх чааһыгар сылдьабыт. Таҥыы бүттэ, кыылларбыт остуоруйалыы саҥардылар, куоластарын биллэр-көстөр артыыстарга, блогердарга саҥартыбыт. Онно-манна көрө, үөрэтэ сатаатым да, кыыллары көмпүүтэр кыраапыкатынан артикуляцияларын сөп түбэһиннэрэн, айахтарын хамсатан, симбиозтаан, саҥардан таһаарыы аан дойдуга суоҕун кэриэтэ эбит. Маҥнай исписэлиистэри Владивостогунан, Москубанан, Сингапурунан көрдөөбүппүт. Кэлин тиһэҕэр табаарыстарым “Среда” устуудьуйаларыгар, Пётр Хики хамаандатын кытта үлэлээтибит. Холонон көрөн баран, “бэйэбит оҥорор эбиппит” диэн санааҕа кэлбиппит, уолаттар эмиэ бастакытын маннык үлэҕэ ылыстылар. Онон киинэбитигэр атын дойдулары кыттыһыннарбакка, “сахалар бэйэбит оҥорон таһаарбыт киинэбит буолла” диэн куттаммакка, киэн тутта этиэхпин сөп. Быһа саҥарыахпын баҕарбаппын, уолаттар этэҥҥэ буоллаҕына, бу технологияны аан дойдуга да киллэрэр туруктаах сылдьаллар. Онон “Среда” устуудьуйаны умнан кэбиспэккэ, салгыы сайыннаран иһиэххэ наада, саҕалааһыҥҥа бырабыыталыстыба өттүттэн өйөбүл баара буоллар. Бу киинэ өттүгэр, чахчы, улахан инновационнай хамсааһыннар. Ону өйдүөххэ наада. Сотору Пётр Хикины кытта Ханты-Мансийскайга “Дух огня” киинэ бэстибээлигэр бараары сылдьабыт. Кыылы-сүөлү устууну, оҕо контенын, көмпүүтэр кыраапыкатын көрдөрүөхпүт, кэпсэтиилэри ыытыахпыт.
Биир умнуллубат түгэммит – дьиҥнээх эһэни устуу. Чааһынай дьоҥҥо баара, сыл инниттэн кэпсэтэн, кыраапыгар сиирэ-халты түбэстибит (күлэр), эһэбит букатын “сулус” эбит, күн солото суох. Арай, Подмосковьеҕа тыаҕа уста бардыбыт, көрбүппүт: эһэбит көҥүл босхо бу сүүрэ сылдьар эбит! Том диэн ааттаах, 5–6 саастаах, икки атаҕар турдаҕына, 3 миэтэрэттэн тахсар. Киинэбэр оройбунан түспүт буоламмын дуу, устан бүтэн баран биирдэ өйдөөтүм ээ: адьырҕа кыылы талбыппытынан устубут эбиппит!
Уһун бырайыак буоларын билбитим. Мин суоттуурбунан, “Мэхээлэчээн булчут” былырыын сэтинньигэ тахсыахтаах этэ, ону “таһараар буолан баран, өссө киэргэтэн, ситэрэн-хоторон бириэххэйиҥ” диэммит, утуйар уубутун умнан туран, күнүстэри-түүннэри түһүннүбүт. Сөкүүндэҕэ 24 каадыр баар, ол аайы көлөһүн бөҕө тоҕулунна, үлэ бөҕө барда. Ону өйдүүр дьон өйдүө. Билигин тыас-уус түмүктүүр чааһын Андрей Тэтим таҥа сылдьар. Көрөөччү күлэ-үөрэ, чэпчэкитик ылыныа.
7 саастаах артыыспыт Дамир, тэҥҥэ тулуйсан, улахан киһи курдук эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан, уһулунна. Уол оҕо тыына бу киинэ нөҥүө көрөөччүлэрбитигэр тиийиэхтээх. Нууччалыы дубляжтаах, Санкт-Петербурга оҥорторбуппут, хата, наһаа үчүгэй артыыстары буланнар, нууччалыы тыыннаан, олох атын киинэ буолан таҕыста. Сахалыытын көрөн баран, нууччалыытыгар да барыахха сөп курдук. Кулун тутар 19 күнүттэн сахалыы уонна киэһэтин нуучча тылынан барыаҕа.
Тыыннаах эһэни миинним! Хаһан өссө маннык буолуой?
Федот Львов, СӨ үтүөлээх артыыһа:
– Маҥнай этиилээх тахсыбыттарыгар “кыайыам дуо?” диэн санаа баара, киһи арыт-ардыгар толлор ээ. Саша Лукины режиссёр быһыытынан уруккуттан билэр буоллаҕым, үлэтин-хамнаһын көрө-истэ сылдьабын. Уонна бу бырайыакка уһулларга сөбүлэспит биир төрүөтүм диэн: кыыллары киһилии саҥардыы – саха киинэтигэр улахан уонна хорсун хардыы. Онон “бу саҕалааһыҥҥа бэйэм кылааппын киллэриэм дуу” диэн. Уһуллуу Булгунньахтаахтан саҕаламмыта, наһаа үчүгэй хамаанданан түмсэн үлэлээбитинэн барбыппыт. Былаһааккаҕа үлэ, олордуу, аһатыы – барыта тып-тап курдук тэриллибит этэ.
Үлэ үлэ курдук, хаһан баҕарар буоларыныы уустуктардаах. Техническэй да өттүттэн, артыыс да өттүтэн табыллыбат түгэннэр бааллар. Син элбэхтэ уһулуннум ини, уһуллубатым ини: бу киинэ туһугар тоҕо эрэ ордук күүскэ долгуйабын, таҥыы хара үлэтин да көрө иликпин. Сабыылаах көрдөрүүнү кэтэһэ сылдьабын.
Аттан, дьиҥэр, наһаа куттанабын, киинэҕэ куттаммат курдук буола сатаабытым (күлэр). Уһуллар күммүтүгэр ат сиэллэрэн аҕаллылар, “үчүгэй, сымнаҕас ат” диэтилэр, ситэ олордум дуу, олорботум дуу – атым элээрдэн кэбистэ, биирдэ сиргэ баар буоллум! Ойон тураат, “арыый атын атта аҕалаарыҥ дии” диэн баран, дьиэҕэ киирэн хаалбытым (күлэр). Сарсыҥҥы күҥҥэ атын акка “сиэммин” кытта мэҥэстэн, бэркэ уһуллубуппут. Онтон Аммаҕа Мээндигэҕэ тиийбиппит, сөтүөлүү-сөтүөлүү, балыктыы-балыктыы, дьэдьэннии-дьэдьэннии айылҕаны кытта алтыһан, үүтээҥҥэ хонон-өрөөн, наһаа үчүгэйдик үлэлээбиппит. Кыыллар уһуллар буоланнар, сыталларын, аһыылларын, оруобуна наадалаах түгэҥҥэ тугу эрэ гыналларын кэтэһэҕин-манаһаҕын. Ону бары тулуйаммыт – биир да киһи кыҥкыйдааһына суох ааспыта.
Саамай сүрүн уһуллуубут Москубаҕа буоллаҕа дии. Бу билигин санаатахха, кырдьаҕаһы хайдах таах мииниэххэ сөп эбитэ буолла?! Уста тиийбиппитигэр – тыа саҕатыгар күүтэн олороллор этэ. Арай, эһэлэрэ баппалдьытан сүүрэн аҕай иһэр эбит ээ! Хаһаайыннара моойторугун устан кэбистилэр, “ытырбат, наһаа үчүгэй эһэ” диэн буолла, илиилэрин айаҕар уга сылдьаллар. Аһа-үөлэ да үчүгэй эбит: кыһыл балык, персик, виноград, сгущенка, мүөт. Кыыл аата кыыл диэн син биир сэрэхэдийэбит. Сашалаах биһиги кэннэ кэлбиттэрэ: “Хайа, хайдаҕый, миинэн көрдүҥ дуо”, – диир. “Үчүгэйэ бэрт дии, бастаан бэйэҥ миин”, – диибин (күлэр). Куттаннар да, лоп курдук үчүгэй баҕайытык олордо. Онтон эр ыламмын, миинэ сатаан кэбистим. О-оо, элбэхтэ уһулуннубут, тириитэ этиттэн туспа сылдьар курдук, халтарыйа, устанныы сылдьар, охто турабын. Аны киһини баппаҕайынан таарыйыа диэн, кувыроктаан иһэбин. Онтум баара арыый кэннин диэки олоруохтаах эбиппин, онно кириэһилэҕэ олорор курдук сыып-сымнаҕас эбит. “Ырдьыгынаа” диэтэхтэринэ камера иннигэр кырдьык-хордьук ырдьыгыныыр ээ! Арааһа, бугуйумуон наада быһыылаах, кыыл, кыыл курдук мэниктээн, киһиргээн киирэн барыыһы. Онон олохпор умнуллубат түгэн буолан ааста: уп-улахан тыыннаах эһэни миинним! Уонна хаһан өссө маннык буолуой?
Сүрүн оруолга бастакы холонуум
Дамир Дьяконов, киинэҕэ сүрүн оруолу толорооччу:
– Мин сирэлийэн, дэриэбинэ оҕото буоллаҕым дии, бултаан-алтаан, балыктаан. Нам улууһугар Искра нэһилиэккэ 4-с кылааска үөрэнэбин, 10 саастаахпын. Киинэҕэ 7 саастаахпар уһуллубутум, дьоруойум аата – Мишук. Кыра ыттаах этим, билигин 2 саастаах. “Ыты кытта үчүгэйдик үлэлиир эбиккин” диэн хайҕаабыттара. Ыт ыт курдук, оонньуур, куотар, ийэм тылын истэр этэ. Ону таһынан улахан ыт, тураах, мэкчиргэ, саһыл оҕото, эһэ бааллара. Тыыннаах кыыллары кытта уһуллар наһаа интэриэһинэй. “Улуус медиа” барыыбын-кэлиибин уйунан, Москубаҕа Том диэн ааттаах эһэни кытта уһуллубуппут. Кутталлаах баҕайы этэ! Мин олох сатаан мэҥэстибэтэҕим, “эһэм” Федот Львов бэркэ олорбута. Тыыннаах эһэ аттыгар сылдьыбыппын умнуом суоҕа!
“Мэхээлэчээн булчут мүччүргэннээх сырыыларыгар” уһуллуум – киинэҕэ бастакы холонуум, наһаа сөбүлээтим! Бэйэбин “үчүгэйдик уһулуннум” дии саныыбын. Саҥарар тылым элбэх этэ: хас да сирэй. Мишук маҥнай наар төлөпүөҥҥэ олорор, көмпүүтэргэ оонньуур, туохха да ис буолбат оҕо. Эһэтэ үүтээҥҥэ илдьэ баран, букатын тыа оҕото буолан хаалар. Акка кыра эрдэхпиттэн сыстаҕас буоламмын, онно ыарырҕаппатаҕым. Сороҕор охтон түһэн, ытааччыбын. Кыра ыты кытта уһулларбын наһаа сөбүлээбитим. Оттон уустуга диэн – хаамыраны көрбөт буолуу, наар хаамыраны көрө сылдьабын (күлэр). Уонна күлэргэ ыарахан этэ, киинэ кэннэ саҥабытын хос усталларыгар кычыгылаппыттара. Маҥнай уһулларбар үөрүйэҕим суох буоллаҕа дии, биир сыананы уончата усталлара, онтон кэм үөрэнэн, дубль аҕыйаабыта.
Тимофей Сметанин “Мэхээлэчээн булчут” кэпсээннэрин аахпытым: куһу хайдах ураҕаһынан бултуурун, хонууга да олорон күөгүлүөххэ сөбүн, балаҕаҥҥа бөрөнү халҕанынан баттатан, сабан кэбиһэллэрин, эһэни мииммитин туһунан. Киинэ тахсарын күүппүтүм ыраатта, трейлерин эрэ көрбүтүм. Сабыылаах көрдөрүүгэ барабын, премьераҕа да кэлэрим буолуо.
Айаана ЛАРИОНОВА.
