Быйыл Өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сыла биллэрилиннэ. Ил Дархан Айсен Николаев 2025 сыл бүтүүтэ эппит Туһаайыытыгар: “Култуура сылын сүрүн соруга – урукку ааспыт устуоруйабытын харыстааһын, айар кыахпытын-күүспүтүн сайыннарыы, өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕун, ордук ыччат култуурунай таһымын үрдэтии”, – диэн анаан бэлиэтээбитэ.
Быыстапка уонна кэнсиэр эрэ буолбатах
Култуура сылын аҥаардас тэрээһиҥҥэ, үҥкүүгэ-ырыаҕа эрэ сыһыаран өйдүүр тутах. Ол туһунан Ил Дархан: “Култуура сыла диэн быыстапка уонна кэнсиэр эрэ буолбатах”, – диэн аһаҕас эпииргэ лаппыйан эппитэ. Култуура сыла диэн дойдубут инники кэскилин, биһиги гражданнар быһыытынан бэйэбитин билиниибитин кытта сибээстээҕин саас сааһынан быһааран биэрбитэ.
“Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ биллэрбит Норуоттар сомоҕолоһууларын сыла уонна Өрөспүүбүлүкэбитигэр биллэриллибит Култуура сыла дьүөрэлэһэллэрэ – биһиги бигэ тирэхпит. Биһиги дойдубутугар олорор 135 норуот ураты уонна хатыламмат култуураларын сомоҕолуур, түмэр, ол нөҥүө кинилэр бэйэ бэйэлэрин байытыһыннарар аналлаах. Бүгүҥҥү уустук кэмҥэ норуоттар доҕордоһууларын дьалкыта, онно тааһы тамныы сатыыр күүстэр суох буолбатахтар. “Онон бу Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар Култуура сылын ыытарбыт биһигини дьиҥнээхтик түмүөхтээх, күүстээх оҥоруохтаах”, – диэтэ.
– Манна култуура эйгэтин эрэ өйүүрбүт туһунан этиллибэт. Биллэн турар, былааҥҥа ол барыта киирэр: араас тэрээһиннэр, улахан эбийиэктэри тутуу, айар кэлэктииптэри өйөөһүн, нэһилиэктэргэ уонна улуустарга култуура үлэтин туругурдуу. Бу үлэ сүрүн соруга – “ол биһиэхэ, дойдуга тугу биэриэй?” диэн ыйытыкка хоруй.
“Биһиги бары суруйааччыларбыт айымньылара, режиссердар саҥа туруоруулара, киинэлэр, испэктээктэр – култуура хайысхата барыта – саҥа бэбиэскэҕэ туһуланыахтаах: дойдубут сайдыытыгар, сомоҕолоһууга, дойдумсах буолууга (патриотизмҥа), Арассыыйа гражданнарын быһыытынан бэйэни билиниигэ!”.
Ил Дархан бэлиэтээбитинэн, Култуура уонна Норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар олохтоохтор улахан интэриэстээхтэр, Национальнай Сэбиэт чэрчитинэн ыытыллыбыт араас норуоттар бэрэстэбиитэллэрин уонна улуус баһылыктарын кытта көрсүһүүлэргэ хас биирдии муниципалитекка Култуура сылынан былааннарын оҥостубуттар. “Бу былаас эрэ буолбакка, хас биирдии олохтоох киһи дьыалата”, – диэтэ Айсен Николаев.
КУЛТУУРА ЫТЫК АНАЛА
СӨ Култууратын миниистирэ Афанасий Ноев Култуура сылын сүрүн хайысхаларын туһунан сырдатта.
– Хас биирдии киһи, норуот өйө-санаата, итэҕэлэ, дууһата, тыла-толкуйа – бу култуура сүрүн ис тыына. Култуура өйдөбүлэ сүрдээх киэҥ. Холобур, сахаларга ыалдьыты көрсүү култууратын үгэстэрэ түҥ былыргыттан силистээхтэр, биһиги айылҕабытын, тымныы-тыйыс усулуобуйаҕа олорорбутун кытта ситимнээхтэр. Итиннэ айылҕа уонна култуура хардарыта дьайсыылара көстөр. Оттон биһиги “тыйыс сиргэ олоруу култууратын баһылаабыт, ону аан дойдуга тиэрдээри ааны арыйан биэрбит омук буолабыт” дэнэбит. Ол да иһин, норуот култуурата – кини бэйэтин омук быһыытынан билинэр биир сүрүн уратыта, бэлиэтэ.
– Култуура сыла дойдуга Норуоттар сомоҕолоһууларын сылын кытта дьүөрэлэһэ ыытыллара мээнэҕэ буолбатах. Ол судаарыстыба күүһүн, кыаҕын туоһута, бигэ туругун мэктиэтэ. Култуура – дьону сомоҕолуур, ытыктабылы үөскэтэр. Ону биһиги бэйэбит да көрөбүт. Саха тыйаатырын туруорууларын дьон сааһыттан, итэҕэлиттэн, омугуттан, дуоһунаһыттан тутулуга суох бары кэрэхсээн көрөллөр. Сахабыт сирин тимир уустара, виртуоз-хомусчуттара кырачаан этигэн хомуспутун хайдах курдук аар-саарга аатыртылар!
Туймаада ыһыаҕа норуот Өрөгөйүн күнэ буола үүнэн хайдахтаах курдук өрө тэбэн таҕыста, Аар Айылҕаны кытта ситимнээх итэҕэлбит сиэрин-туомун, төрүт култуурабыт үгэстэрин көрө ыалдьыт бөҕөтө кэлэр буолла. Оттон норуот култууратын кытта билистэххэ, киниэхэ дириҥ ытыктабыл үөскүүр. Култуура ытык анала итиннэ сытар.
| – Билигин – глобализация үйэтэ, биир тыл, кииннэммит култуура, технология сабардаан, төрүт култууралары, тыллары суурайан, сорохтор сүтэр-симэлийэр кэмнэрэ кэллэ. Онуоха биһиги “Оҥоһуу өй, нейросеть биһигини алдьатар, эһэр” эрэ дии олорбокко, бу саҥа технологиялар кыахтарын-күүстэрин бэйэбит уратыбытын көмүскэнэргэ туһаныахтаахпыт. Өйбүтүн-санаабытын онно ууран саҥа суоллары көрдүөхпүтүн наада. Биһиги төрүт омуктарбыт култуураларын, ускуустубаларын, норуот айымньытын уратытын саҥа технологиялар көмөлөрүнэн, чорботон, бэлиэтээн көрдөрөн, сайыннаран биэриэхтээхпит. “Култуура сылын биир сүрүн соруга – ити” дии саныыбын. Туох баар тылбыт, итэҕэлбит, духуобунай өйбүт-санаабыт – барыта онно киирсэр, ойуччу тутуллубат. Онон, Өрөспүүбүлүкэтээҕи тыл бырагырааматыгар тус эппиэттээх буоларбыт быһыытынан, биһиги итиннэ туһулаан үлэбитин өссө күүһүрдэрбит наада. |
– Култуура сылыгар Олоҥхо 3-с 10 сылын биллэрдибит. Быйыл Олоҥхо ыһыаҕа Кэбээйигэ ыытыллыаҕа, ол биһиги уопсай ситимнээх ураты култуурабытын көрдөрөр тэрээһин буолуоҕа, “Олоҥхо 3-с 10 сыла, Кэбээйи ытык сирэ” диэн. Бу ыһыах Сахабыт сиригэр элбэх ахсааннаах араас омук доҕордууһун туоһута буолуоҕа, онно араас төрүт омуктар култууралара көстүөҕэ. Санатар буоллахха, Кэбээйи улууһуттан үс норуот суруйааччыта үүнэн тахсыбыта: нуучча Владимир Федоров, эбээн Андрей Кривошапкин уонна саха Николай Лугинов.
Кэнники Дьокуускай куоракка, Намҥа, Мэҥэ Хаҥаласка, Сунтаарга, Уус Алдаҥҥа улахан култуура кииннэрэ, дыбарыастара тутулуннулар. Бу култуура кииннэрэ аныгы кэм саҥа технологияларын туһанан үлэлииллэр, сахалыы тыыннаахтар, моһуоннаахтар, оннук хайысханы тутуһаллар. Биһиги тирэхпит – маннык үлэлиир култуура кииннэригэр.
Быйыл Арктикатааҕы Эпос уонна Ускуустуба киинин, Үрдүкү Муусука оскуолатын иккис уочаратын тутан үлэҕэ киллэрэр кэрэ-бэлиэ түгэннэр буолуохтара. Оҕолорбутун үрдүкү ускуустубаҕа уһуйан, кинилэр талааннарын сайыннарар, чочуйар сорук уонна бэйэбит түҥ былыргы эпоспытыгар ытыктабылбыт, сүгүрүйүүбүт – биһиги таһыммытын көрдөрөр.
Маны сэргэ, Кэбээйи улууһун Батамайыгар уонна Дьааҥы улууһун Суордааҕар элбэх функциялаах култуура кииннэрэ үлэҕэ киирэллэрэ, төһө да билигин уустук кэм буолбутун иһин, тыа сирин култууратыгар болҕомто уурулларын туоһута. “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыагынан Национальнай бибилэтиэкэҕэ былырыын саҕаламмыт улахан хапытаалынай өрөмүөн быйыл бүтүөхтээх. Бүлүү улууһугар – Кындыл аатынан, Чурапчыга – улуустааҕы уонна Алдаҥҥа Якокит бибилитиэкэлэрэ аныгы кэмҥэ эппиэттэһэр гына “модельнай” таһымҥа тахсыахтара, бибилитиэкэ саҥа тиһигэр үп-харчы көрүллүөҕэ.
А.Н. Осипов аатынан НХМ иһинээҕи хартыына галереятыгар, Анаабырдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ хапытаалынай өрөмүөннэниэхтээх. Ф.М. Охлопков аатынан түмэл дьиэтэ өрөмүөннэниэхтээх. Саха драматын уонна Опера-балет тыйаатырдарыгар, Покровскайга “Саргы түһүлгэтэ” норуот айымньытын дьиэтигэр хапытаалынай өрөмүөннэр барыахтара. Саҥа хайысха быһыытынан, “Дьиэ кэргэн” Национальнай бырайыагынан култуура-сырдатар кииннэрэ тэриллиэхтэрэ: Мэҥэ Хаҥалас Нөөрүктээйитин “Айылгы” норуот айымньытын дьиэтигэр уонна Дьокуускайга 6-с №-дээх бибилэтиэкэҕэ “Теплый дом” диэн оҕону ааҕарга уһуйар киин.
“Култуура земскэй үлэһитэ” диэн бырагыраама киирэн, былырыын 11 исписэлиис улууска үлэлии барбыта. РФ Култууратын министиэристибэтэ исписэлиискэ 2-лии мөлүйүөнү биэрэр, ол быһыытынан дуогабар түһэрсэн, бу дьон 5 сыл үлэлиэхтээхтэр. Ол суума Арассыыйа министиэристибэтин бүддьүөтүгэр киирэн сылдьар. Аллайыаха, Амма, Анаабыр, Алдан, Үөһэ Халыма, Верхоянскай, Кэбээйи, Мииринэй, Муома, Нерюнгри, Аллараа Халыма, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Таатта, Уус Алдан, Хаҥалас, Чурапчы улуустарын култуура земскэй үлэһитинэн хааччыйыахпыт. Билиҥҥитэ ол вакансиялар аһаҕастар, онон ким баҕалаах Арассыыйа хайа баҕарар муннугуттан бырагыраамаҕа сайаапка биэрэн кыттыан сөп. Холобур, “преподаватель отделения эстрадного пения”, “режиссер массовых представлений”, “библиотекарь” о.д.а улуустар наадыйар сайаапкаларынан көрөн ыытабыт. Улуустар каадыр үлэлиир, олорор усулуобуйатын барытын хааччыйыахтаахтар. Федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ кинилэргэ кэмпэнсээссийэ биэрэр.
Үлэбит биир бэлиэ хайысхата – Пушкин каартата. Ол туһунан дьоҥҥо-сэргэҕэ үчүгэйдик сырдатыахха, билиһиннэриэххэ наада. Бу каарта көмөтүнэн 14-22 саастаах оҕо, ыччат култуура дьиэтигэр, түмэлгэ, бибилэтиэкэҕэ, тыйаатырга, киинэҕэ ыытыллар тэрээһиннэргэ босхо сылдьыан сөп. Ол курдук, кини каартатыгар 5 тыһ. солк. быһа түһэр. Быйыл 2026 сылтан ол оператора уларыйан, ВТБ баан буолла. Ол туһа диэн, төрөппүттэр оҕолорун кытта “Госуслуги” портал нөҥүө ВТБ бааҥҥа сайаапка түһэрэн эбэтэр ВТБ сыһыарыытыгар киирэн, ол каартаны ылыахтарын наада. Ону Национальнай бибилэтиэкэҕэ кэлэн эмиэ ылыахха сөп.
2025 сыл түмүгүнэн, С.Омоллоон аатынан Опера уонна Балет тыйаатыра Арассыыйа эрэгийиэннэрин тыйаатырдарыгар Пушкин каартатын туһаныыга бастакы миэстэни ылла. Уопсайынан, бу үлэ биһиэхэ куһаҕана суохтук ыытыллар, ааспыт сылларга оҕо 76 %-нын хаппыппыт. Ол да буоллар, ыччат уларыйа, үүнэ-улаата турар, онон кинини култуураҕа, ускуустубаҕа сыһыарыыга мэлдьи үлэ барыахтаах. Мэҥэ Хаҥаласка Д.Ходулов аатынан култуура дыбарыаһыгар норуот тыйаатыра эмиэ баар, бу киин өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэлээх. “Түһүлгэ” диэн Чурапчы култууратын киинэ эмиэ бастакы миэстэлээх. Атын улуустары эмиэ бу хайысхаҕа көхтөөхтүк ылсалларыгар ыҥырыам этэ. Пушкин каартатын Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйа хайа баҕарар муннугуттан туһаныахха.
– Атын улахан бырайыактары санаттахха... Былырыын Кахастаҥҥа Саха сирин күннэрин ыыппыппыт. Быйыл М.К. Аммосов саҥа тэриллибит Кыргызстан өрөспүүбүлүкэтэ атаҕар турарыгар улахан өҥөлөөҕүн санатан, ону салгыы ыытаары былаанныыбыт. Саҥаттан саҥа көлүөнэ үүнэн иһэр, онон утуму быспакка саната сылдьарбыт наада. Былырыын биир улахан бырайыагы – Даши Намдаков быыстапкатын – аҕала сылдьыбыппыт. Быйыл Казахстантан “Кыһыл көмүс киһилэрин” аҕалан, былыргы скиф култууратын артефактарын көрдөрүүгэ туруораары, билиһиннэрээри гынабыт, онно үлэ бара турар.
Быйыл элбэх үлэ-хамнас түмүгэр, кэккэ тыйаатырдар туруорууларыгар федеральнай үбүлээһини ылары ситистибит. Ол курдук, Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын үс туруоруута үбүлэниэхтээх, Куукула тыйаатырыгар уонна Опера уонна Балет тыйаатыра Дж.Верди “Аида” оператын туруоруутугар үп-харчы көрүллүөхтээх. Тыйаатыры сэргээччилэри Култуура сылынан онтон да атын сэргэх туруоруулар күүтэллэр.
***
Онон, Култуура сылынан туох баар тэрээһин, хамсааһын, саҕалааһын барыта дойдубут, өрөспүүбүлүкэбит бөҕөргүүрүн, дьоммут-сэргэбит, ордук чуолаан ыччаппыт, бигэ тирэхтээх, чөл куттаах буоларын туһугар ыытыллар, “ол сыалын-соругун ситиһэрин туһугар бары бииргэ ылсыаҕыҥ!” диэн ыҥырабын.
Нина ГЕРАСИМОВА.
