Муус устар 16 күнүгэр Дьокуускай куорат “Арчы” айылгы киинигэр “Сандаар” диэн айылҕаттан айдарыылаахтар түмсүүлэрэ тэриллибитэ 20 сылынан “Айыылартан айдарыылаахтар, өбүгэлэртэн көҥүллээхтэр” диэн ураты кинигэ сүрэхтэниитэ буолан ааста.
Угуттаммыт, алҕаммыт кинигэ туһалаах буолуоҕа
Лариса Андреева, “Арчы дьиэтэ” айылгы киин салайааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ:
— Саха норуота уратыбытын көрдөрөр, итэҕэлбитигэр чугас биир көрүҥмүт – бу айылҕаттан айдарыылаахтар. Саха сирин дьоно-сэргэтэ эрэ буолбакка Арассыыйа араас муннугуттан оҕолорун сүтэрбит, уустук балаһыанньалаах дьон төлөпүөннээн наадыйаллар эбит диэн, 2021 сыллаахха “Сандаар” түмсүүгэ анаан кэбиниэт арыйбыппыт. Манна күн аайы сарсыарда 10 чаастан күнүс 16 чааска диэри айылҕаттан айдарыылаах дьоммут кэлбит дьону кытта көрсөллөр, кэпсэтэллэр, сеанс ыыталлар. Кинилэр бары, анал үлэлээх, үөрэхтээх дьон¸ үлэлэрин быыһыгар кэлэн үлэлииллэр. Олор истэригэр учууталлар, уйулҕа үөрэхтээхтэрэ, мэдиссиинэ үлэһиттэрэ уонна араас эйгэттэн бааллар. Настаабынньыкпыт Юлия Юрьевна Николаева сылааһынан угуттаабыт, алҕаабыт кинигэтэ дьоммутугар-сэргэбитигэр туһалаах буолуо диэн эрэнэбит.
Надежда Толбонова, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ:
— “Cандаардар” саамай наадалаах үлэҕэ сылдьаллар, кинилэр ыытар үлэлэрин суолтата улаатар. Дьокуускай куорат эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ бүттүүнэ билинэр. Манна дьон тоҕуоруһа мустар.
Август Егоров, “Айар” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай дириэктэрэ:
— Бу кинигэни ааҕан, айылҕаттан айдарыылаах дьоммутугар ытыктабылыҥ, сүгүрүйэриҥ улаатар. “Сандаардар”, улуустарынан, нэһилиэктэринэн сылдьан, сүрдээх элбэх дьоҥҥо көмөлөһөллөр, эмтииллэр-томтууллар, сүбэ-ама биэрэллэр.
Юлия Николаева, “Сандаар” түмсүү салайааччыта, норуот эмчитэ, СӨ култууратын туйгуна:
— Биһиги, дьиҥэр, “официальнайа” суоҕунан, “Арчы” дьиэтэ арыллыбытыгар Надежда Толбоновалыын сүбэлэһэн баран, 2002 сылтан үлэлээбиппит. Кини онно миэхэ “уйулҕаһыт буолан үлэлээ” диэн, анаан кэбиниэт биэрбитэ. Онон киниэхэ махталым муҥура суох. Оччолорго Анисия Левина баара. Онтон Максим Дуранов тиийэн кэлбитэ. Салгыы Галина Софроновна Васильева өйөөн, кэмиэрчэскэйэ суох автономнай уопсастыба (АНО) буолан, анал бырагырааманан үлэлии сылдьыбыппыт. Онтон 2020 сылтан “Арчы” дьиэтин иһинэн үлэлиир түмсүү буолан үлэлии олоробут. Онон “Арчы” дьиэтин урукку-билиҥҥи салайааччыларыгар – Н.С. Толбоноваҕа, В.И. Бочонинаҕа,Л.К. Андрееваҕа -- махталбын биллэрэбин. Билигин анал кыраапыгынан күн аайы кэлбит дьону, АБДь кыттыылаахтарын, сүтүктээхтэри, кыһалҕалаахтары кытта үлэлии, сүбэ-ама буола олоробут. Бу уустук кэмҥэ көмөҕө наадыйар дьон наһаа элбээтэ. Аан бастаан биһигини киэҥ эйгэҕэ, норуот билиитигэр таһаарбыт суруналыыстар эдьиийдии-балыстыы Сардаана (“Киин куорат”) уонна Саргылаана (“Кыым”) Багынановалар буолаллар. Кинилэргэ биһиги махталбыт кэмэ суох улахан. Онон аан бастаан бу хаһыаттарга тахсан саҕалаабыппыт, дьон-сэргэ билиитигэр тахсыбыппыт. Аан бастаан мин туспунан суруйбут Екатерина Андрееваҕа, кинигэбитин таһаарбыт “Айар” кыһатыгар махтал. Кинилэргэ мин нууччалыы-сахалыы тыллаах 4 хаартыбын таһаартаран турабын. Бу саҥа тахсыбыт кинигэбитин “Айар” маҕаһыыннарыттан атыылаһан ылан, тускутугар туһаныҥ. Бу -- “иитиилээх”, алҕаммыт кинигэлэр. Кинигэни оҥорон, чочуйан таһаарбыт Гуннара Ороһуунускайаҕа улахан махталбытын тиэрдэбит. “Сандаардар” бастаан тэриллэрбитигэр 11-12 киһи эрэ баара. Онтон, сыллата кэҥээн, биир кэмҥэ 30-тан тахса сылдьыбыппыт. Билигин түмсүүбүтүгэр 20-тэн тахса чилиэннээхпит. Олортон норуокка сураҕырар көрбүөччүлэрбит, эмчиттэрбит Зоя Дуранова, Парасковья Ердашева, Ирина Петрова буолаллар. Норуокка биллэн эрэр эдэр дьонноохпут, кинилэр кэскиллэрэ өссө да инники: Бүөтүр Чахов-Бойуот, Татьяна Захарова-Татыйык, Эдуард Иванов-Чохууру Даҕаан, Афанасий Павлов-Күндүмэн, Игнат Бережнев.
Максим Дуранов-Чаҕылыс, көрбүөччү, норуот эмчитэ:
— “Сандаар” түмсүүнү үһүө буолан тэрийбиппит. Билигин балай да элбээтибит. Киһи күннээҕи олоҕуттан толору дуоһуйа сылдьыахтаах диэн сүбэлиибин. Күннэтэ бэйэни бигэнэ сылдьыллыахтаах (түөһүн тоҥсунан көрдөрөр). Бу – киһиэхэ түөс тыла. Харысхалы түөс туһаайыытынан кэтэр буолуҥ. Харысхал диэн ис-иһигэр киирдэххэ, кистэлэҥэ – “хараҕыҥ харатын курдук харыстаа” диэн суолталаах. Хас биирдии киһи харысхалын кээмэйэ бэйэҕит эккитигэр-сииҥҥитигэр сөп түбэһэр гына улахан тарбаххыт саҕа төгүрүктээх буоларын хаһан да умнумаҥ.
Афанасий Павлов-Күндүмэн, уйулҕаһыт, ичээн, илбииһит:
— Хас биирдии саха киһитэ илдьэ сылдьар харысхаллаах буолуохтаах диэн өйдөбүллээхпин. Ол эбэтэр “бу харысхал туохтан оҥоһуллубутуй?” диэн ыйытар буоллаххытына, хайдах баҕарар ис туруктаах харысхал буолуон сөп. Холобура, көмүс, мас, таас буолуон сөп. Тас эйгэттэн, куһаҕан дьаллыктан, саҥаттан-иҥэттэн харыстанар туһуттан үчүгэй “иитиилээх” харысхалы илдьэ сылдьыахха наада. Маҕаһыынтан ылбыт харысхалгыт барыта “иитиилээх” буолбат, ол иһин анаан дьарыгырар, айылгылаах дьоҥҥо аҕалан, күүстээх “иитиини” оҥорторон баран илдьэ сылдьыахха. Бу харысхаллар, ханна да сырыттарбыт, харыстыы, араҥаччылыы, көмүскүү сылдьыахтаахтар.
Анисья Старостина-Сайыы Кута, алгысчыт, арчыһыт, ичээн:
— Киһи сиртэн тирэҕэ суох буоллаҕына бу олох дьалхаанын кыайан тулуйбат. Билигин саас. Эбэбит аһыллыар диэри киһи хаанын баттааһына тахсар-түһэр, өйө-санаата саймаарар, мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ ыалдьар... Ол кэмҥэ бэйэбитигэр хайдах көмөлөһүөхпүтүн сөбүй? “Точка скорой помощи” диэн баар. Ол – бу муннугут анныгар баар, ону ортоку тарбахпытынан баттыыбыт. Аан бастаан ортотун баттыыгыт. Мэйиигит эргийэн, өйгүтүн сүтэрээри гыннаххытына, онтон оруобуна муннугут аннынан уонна уоскут үрдүнэн баттаталыыгыт. Онон бу үс туочуканы өйдөөн хаалыаххытын наада (Сайыы Кута маны барытын бэйэтигэр көрдөрөн үөрэтэр-сүбэлиир. Ону ыстатыйа аллараа өттүгэр баар куар куодка төлөпүөҥҥүтүн даҕайан биидьийэҕэ көрүҥ – С.Б.). Мэйиигит эргийдэҕинэ, ортоку тарбаххытынан кулгааххыт үрдүнэн баттыалыыгыт. Хаан баттааһына үрдээбит буоллаҕына, “козелок уши” диэн баар, онно пульскут кэллэҕинэ, сэттэҕэ диэри ааҕаҕыт уонна ыытаҕыт, оччоҕо 200-тэн тахсыбыт хаан баттааһына нуормаҕа түһэр. Хаан баттааһына түспүт буоллаҕына, моонньугутун илбийэн биэрэҕит. Сүрэх ыалдьаары гыннаҕына, хаҥас илиигит ылгын чыҥыйа тарбаҕын хам тутаҕыт эбэтэр ытыраҕыт. Эһиги бүгүн наһаа үчүгэй эмтэнэр кинигэлэннигит. Куһаҕаннык утуйар дьон, бу кинигэни сыттыккыт анныгар уга сылдьыаххытын сөп. Сүрэххит ыарыйдаҕына, төбөҕүт оройугар уураҕыт, сүрэх эппэҥниирэ оннун булуоҕа, хаһан да сүрэххит туһаайыытынан уурумаҥ. Уопсайынан ханна ыалдьар сиргитигэр уурунаҕыт. Бэйэҕитигэр бэйэҕит көмөлөспөтөххүтүнэ, ким да эһиэхэ көмөлөспөт. Доруобай, чэгиэн буолуҥ!
Бүөтүр Чахов-Бойуот, Өркөн Буурҕан, көрбүөччү, эмчит:
— Бу кинигэ эһигини кэрэҕэ-сырдыкка угуйдун, тус олоххутугар күүс-көмө буолуо диэн эрэнэбит. Биири этиэхпин баҕарабын – бу бутуурдаах, кэрдиис кэмнэргэ бары тулуурдаах буолуоххайыҥ! Ханнык да кэмҥэ киһилии быһыыны-майгыны сүтэриэ суохтаахпыт. Куккут-сүргүт, эккит-сииҥҥит чэгиэн-чэбдик туруктаннын! Итэҕэл киһини кэрэҕэ, сырдыкка тириэрдэр. Дьиэбитигэр-уоппутугар, күннээҕи олохпутугар сиэрбитин-туоммутун тутуһуоҕуҥ. Бу билигин көҥүл кэмҥэ олорор эдэр-эмэн дьон итэҕэлбитин сөргүтэр туһугар үүнүөхтээхпит-сайдыахтаахпыт, онно дьулуһуохтаахпыт. Тоҕо диэтэххэ, бу Орто туруу-бараан дойдуга биһиги удьуорбутун утумнуур туһугар, омукпут сүппэтин туһугар, тылбыт ыраас буоларын туһугар дьулуһуохтаахпыт диэн тус бэйэм саныыбын. Онон ыраас, сырдык санааҕыт саҕыллан, куруутун туола турдуннар, кэрэҕэ, сырдыкка тардыһыыгыт хаһан да уҕараабатын, дьиэҕитигэр-уоккутугар оҕо-уруу үөрэр-көтөр саҥата иһиллэ турдун!
Розалия Бравина, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
— Айылҕаттан айдарыылаах эмчиттэр ураты, туспа дьон. Биһиги кинилэри тоҕо айылҕаттан айдарыылаахтар диибитий? Тоҕо диэтэххэ, кинилэр дьон санаатын, ыарыытын тулуйар, атын эниэргийэлээх дьон. Эмтиир күүскүт олох уҕараабакка, айылҕаттан, иччилэртэн күүс ылан, дьоҥҥутун көрө-истэ, абырыы сылдьыҥ диибин.
Виктор Ноговицын, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, педагогика билимин хандьыдаата:
— Юлия Николаева салалтатынан айылҕаттан дьоҕурдаах дьон мустан “Сандаар” диэн сүбэлэһэр-амалаһар, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр түмсүү тэриммиттэрэ олус үчүгэй. Бу түмсүү балай да элбэх киһини кытта үлэлэстэ, олор быыстарыгар быраастар, уйулҕа үөрэхтээхтэрэ, бэлиитиктэр, бөлүһүөктэр, биирдиилээн дьон бааллар. Алгыс этэн, арчы сиэрин-туомун толорон, сэминээрдэри тэрийэн, дьоҥҥо сүбэлээн-амалаан, сүтүктээхтэр кыһалҕаларын быһааран уоскуталлар, уйулҕаларын чөлүгэр түһэрэллэр. Эдэр ыччакка айылҕа ситимин кэпсээн, хайдах тутта-хапта, саҥара-иҥэрэ сылдьар үгэскэ тиийэ үөрэтэллэр. АБДь саҕаланыаҕыттан “сандаардарга” элбэх киһи сылдьар буолла, көмөлөрө көдьүүстээх уонна барыта босхо оҥоһуллар эбит. Кинилэр истэриттэн 3-4 киһи баран, АБДь-га сылдьар уолаттары арчылаан, санааларын бөҕөргөтөн кэлэллэр эбит. Антах сылдьар уолаттар дьиэ кэргэттэрэ ыйыталаһаллара, билэ-көрө сатыыллара элбэх буоллаҕа. Хас да “сүттэ” диэбит уолаттарын булан, этэн биэрбиттэр. Көрбүөччүлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалара сайда, кэҥии, тэнийэ турара – билиҥҥи кэм ирдэбилэ.
Кинигэҕэ ойууннар, удаҕаннар, көрбүөччүлэр, норуот эмчиттэрэ, түүлдьүттэр, билгэһиттэр, алгысчыттар удьуор утумтан ситимнээхтэрин, эттэтии эрэйин хайдах ааспыттарын, дьоннорун-сэргэлэрин туһугар тургутуулаах үлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Муунтуйбут санааттан тахсан саҥа суолу тэлэргэ, сиэри-туому сөпкө толорорго алгыстаах сүбэлэрэ төһүү күүс буолуохтара.
Хомуурунньук “Арчы” дьиэтин иһинэн үлэлиир “Сандаар” айдарыылаахтар түмсүүлэрэ тэриллибитэ 20 сылын көрсө, “Айар” кинигэ кыһатын бары маҕаһыыннарыгар бу күннэргэ атыыга таҕыста. Ааҕыҥ, сэргээҥ, тускутугар туһаныҥ!
Удьуор утуму суолталыыр кэм кэллэ
Гуннара Байгильдина-Ороһуунускайа, СӨ бэчээтин туйгуна, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, кинигэ ааптара:
— “Арчы дьиэтэ” духуобунай айылгы киинин иһинэн үлэлиир “Сандаар” түмсүү 20 сыллаах үбүлүөйүнэн тахсар дьоҕус кинигэни хомуйан оҥорорбор тапталлаах аҕам, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах киһитэ, ырыанньыт-бэйиэт, норуот эмчитэ, көрбүөччү И.Е. Иванов-Уйбаан Ороһуунускай сабыдыала улахан. Онон чугас эйгэм кэриэтэ санааммын, айар куттаах салайааччы Л.К. Андреевалыын, “Сандаар” түмсүү тэрийээччитэ, норуот эмчитэ Ю.Ю. Николаевалыын көрсөн, сүбэлэһэн таһаардыбыт. “Сандаардар” салайааччылара Юлия Николаева-Намылҕаны уруккуттан билэрим, онон тута кини сүбэтинэн үлэлэһэн барбытым, айылҕалаахтары бэйэлэрин кытта кэпсэтэн-ыйыталаһан кэпсээбиттэриттэн суруйбутум. “Арчы” дьиэтин үлэһитэ эдэркээн Владимир Полускин үлэтин быыһыгар сүрдээҕин көмөлөстө. Хомуурунньук тахсарыгар биир идэлээхтэрим -- суруналыыстар -- күүс-көмө буоллулар, ыстатыйаларын, интервьюларын биэрбиттэригэр махтанабын. Ол курдук, Саргылаана Багынанова айылгылаахтар тустарынан “Кыым” хаһыакка бэчээттэммит 8 ыстатыйатын биэрэн, норуот эмчиттэрэ устуоруйаҕа киирдэхтэрэ. Маны сэргэ “Айар” кинигэ кыһатын дириэктэрэ Август Егоровка, киэн эйгэҕэ таһаарыы эрэдээксийэтин талааннаах үлэһиттэрэ Надежда Аргунова, Алина Бурцева кыһанан-мүһэнэн чочуйбуттарыгар истиҥ махталбын тиэрдэбин.
“Сандаар” түмсүү чилиэннэрэ бары кэриэтэ саха норуотугар дэҥҥэ көстөр ураты талааннаах, айылҕаттан айдарыылаах дьон. 20 сыл тухары төһөлөөх киһини эмтээн-томтоон, кыһалҕалаахха көрбүөччүлээн, олоҕун суолугар муммут киһиэхэ суолун аһан, санаарҕаабыты арчылаан, сүргэлэрин көтөҕөн кэлбиттэрэ буолуой... Кинилэр бэйэлэрин тус олохторугар ыарахаттары көрсөллөр, эттэтиини ааһан, өбүгэлэриттэн көҥүл ылан дьону-сэргэни дьикти дьоҕурдарынан абырыыллар. Онон дьалхааннаах, арҕааҥҥы дойду сабыдыала өтөн киирбит кэмигэр сиэри-туому иҥэриммит, саха итэҕэлин илдьэ сылдьар айдарыылаахтарбыт бааллара, норуоттарыгар абырал-көмө, сүбэ-соргу буолаллара махталлаах.
Билиҥҥи олоххо киһи барыта кыһалҕалаах. Оҕо иитиитэ, үлэ булунуута, ипэтиэкэ хабалата, туохха барытыгар сыана үрдээһинэ сыа киһини сылатар, эт киһини элэтэр. Маны тэҥэ Анал байыаннай дьайыыбыт ийэлэр барахсаттары сүрэхтэрин аймыыр кэмэ... Онон норуот эмчиттэриттэн, уйулҕаһыттартан сүбэ-соргу ылан, арчылатан санаалара чэпчиир, суолларын-иистэрин ыйдараллара сөптөөх. Сахабыт итэҕэлигэр хайыһар, удьуор утумун суолталыыр кэм кэллэ дии саныыбын.
Манан ситимнээн, аҕам Иван Еремеевич Иванов көрбүөччү айылгытын туһунан кылгастык ахтан аһарыахпын баҕарабын, кинигэҕэ анаан ыстатыйа суруйбутум. Бу дьикти дьарыгар улуу эмчит, отоһут Н.А. Васильев-Ньыыкан кырдьаҕас уһуйбута “Дьиҥнээх учууталым – кини” диэччи. Бастаан гипноһа арылларыгар Ньыыкан кырдьаҕас ыҥыран, хайдах хаанныыры, эмтээх оту хомуйары, итини таһынан ууга түспүт киһини хайдах булары үөрэппит эбит. Оттон иннэлээһиҥҥэ учуутала С.С. Яковлев диэн Элгээйи киһитэ үөрэппит. Бэйэтэ биэлсэр эрэ идэлээх эрээри, үгүс киһини абыраабыт. Биир сайын аҕабыныын Элгээйигэ Семён Семёновичка барса сылдьыбытым, күөмэйим ыалдьарын көрдөрөн инньэлэппитим, сымнаҕас баҕайы көрүҥнээх үтүө санаалаах эмчитин өйдүүбүн. Үһүс уһуйааччыта “Бочуот Знага” уордьаннаах Роман Гоголев диэн Ньурба Аканатын киһитэ этэ. Бу үтүөкэн дьон идэлэрин, суолларын салҕааччыта буолабын диэн, аҕам куруук дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсиирэ. Тус баҕатынан дьулуһан туран, Сойууска, аан дойдуга киэҥник сураҕырбыт норуот эмчиттэригэр үөрэммитэ. 90-с сылларга Саха сиринээҕи Норуот эмчиттэрин ассоциациятын Бүлүү уонна арҕаа зонатааҕы филиалын бэрэссэдээтэлэ этэ. Саха сирин Эмчиттэрин ассоциацията тэриллэригэр Ю.С. Прокопьевтыын, сахалыы эмтээһиҥҥэ дьарыктанар балыыһа кылаабынай бырааһыныын, үгүс сыраларын биэрбиттэрэ. Айыы ойууна Владимир Кондаковтуун эмчит буолан билсэллэрэ.
“Сандаар” түмсүү туһунан дьоҕус кинигэни оҥоро сылдьан, аҕам Иван Еремеевич түмсүү чилиэннэрин үгүстэрин кытта алтыспытын-билсибитин долгуйа истибитим. Ол курдук, “Сандаар” түмсүү салайааччыта Ю.Ю. Николаева, З.А. Дуранова, А.Н. Саввинова-Кыталыына, П.Д. Ердашева-Уйулҕулаана, арчыһыт Л.А. Неустроева-Сарыада, норуот эмчитэ В.Н. Семёнова-Хомусчаана аҕабыттан сүбэ-соргу ылбыттарын, алтыспыттарын туһунан махтанан миэхэ кэпсээбиттэрэ. Түмүкпэр дьоммут-сэргэбит бу кинигэттэн туһалааҕы иҥэринниннэр, мунаарбыт ыйытыыларыгар хоруй буллуннар, “Сандаардар” тустарынан кэрэ кэпсээни өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэринэллэригэр баҕарабын.
Ыарыһах киһи хараҕыттан үөрүү кыыма көстүүтэ – дьол!
Ирина Петрова-Тиэлийэ Хотун норуот эмчитэ, маастара, Арассыыйа үтүөлээх пиэрмэрэ, Мэҥэ Хаҥалас l-кы Наахара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо:
— Хас сыллаахтан эбитэ буолла, “Сандаар” кулуупка алгыска сылдьан саҕалаабытым. Дьокуускай ыһыаҕар Үс Хатыҥ сиригэр-уотугар тахсан, ыһыах иннинэ алгыс, сиэр-туом оҥорон, көрдөһөн кэлэрбит. Тоҕус ампаарга, икки ураһаҕа олорон кэтээн, ыһыах бүтүөр диэри арыаллыырбыт. Түбүктээх үлэ түмүгэ көстүбүтэ. Дьон-сэргэ үөрэн-көтөн, ыраастанан, арчыланан, күүс-уох ылан барара. Кэлбит дьону ыраастаан, эмтээн, дьылҕаларын көннөрөн ыытарбыт. Эмтээһиҥҥэ киирдэххэ, мин харахпынан көрөн, киһи этигэр таһааран эмтиибин. Төлөпүөнүнэн, хаартысканан иһитиннэриини үчүгэйдик ылабын. Миэхэ өбүгэлэрим ситимнээх дьону, ыарыһахтары анаан-минээн ыыталлар. Оччоҕо үлэлииргэ чэпчэки, көҥүл суох буоллаҕына, дьону мээнэ аҕалбаттар. Орто дойду дьонун олоҕун чэпчэтээри, ыарыһах дьон ыарыытын ылҕаары ананан кэлбит эбиппин. Тугу көрдөрөллөрүнэн, ыйалларынан, эмтэтэллэринэн үлэлиибин, ыраастыыбын, алгыыбын, сүбэлиибин-амалыыбын. “Киһи барахсан санаа кулута” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Санааҕынан суоҕу да баар оҥоруоххун сөп. Үчүгэйи эрэ санааҥ, холку, киэҥ көҥүстээх буолуҥ диэн сүбэлиибин. Ыарыһах киһи хараҕыттан үөрүү кыыма көстүүтэ – дьол!
Эйгэлээх ыччаттар тахсан эрэллэр...
Парасковья Ердашева-Уйулҕулаана, САССР норуодунай мэдиссиинэтин бакалаабыра, норуот маастара:
— Мин сахалыы өссө туга-ханныга биллибэт буолан, “көрүүлэнэн” уонна хиромантияттан биир эрэ куоду билэ үөрэммиппинэн кумааҕыга кырыйан, ону киһиэхэ сыһыары тута охсон, көрөн кэпсиирим. Москубаҕа анал идэлээхтэр мустан алтыһар кэмнэригэр салайааччыбыт Юлия Николаева илдьэ сылдьыбыттаах. Аан дойду ааттаахтара бары мустубуттар этэ. Онно биһигини, саха эмчиттэрин бөлөҕүн, хайҕаабыттара. Хас биирдиибит дакылаат ааҕан, биһирэммиппит. Мин сылгы сиэлин валеологияҕа хайдах туһанары кэпсээбитим. Онон бастакы хараҥаччылар, “сандаардар”, норуоттан тахсыбыт талаан этилэр. Билигин даҕаны бары норуоттарын туһугар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. Билигин бу эйгэҕэ араас таһымнаах ыччаттар тахсан эрэллэр. Олорго малларын-салларын, тэриллэрин сүбэлээн, сатанар буоллаҕына, оҥорон биэрэбин. Бэйэлэрэ кимтэн да ыйыппакка кэлэн көрдөстөхтөрүнэ, аккаастыыр быраабым суох, тоҕо диэтэххэ, эрдэттэн билэбин. “Сандаардарым” улахан, түбүктээх үлэлэригэр сахалыы эмтээһини, сүбэни, ыраастааһыны, арчылааһыны ыыталларыгар үтүө санаанан алгыыбын.
Айылҕа дьоҕурдаах дьону элбэтэр
Эдуард Иванов-Чохууру Даҕаан сиэр-туом, көрбүөччү, арчыһыт:
— Тус бэйэм олохпуттан кэпсээтэххэ, оҕо сылдьан, түүлбэр наар көтөн тахсарым. Сорох ардыгар эйгэм сайдан иһэрин ийэм барахсан билгэлээн сэрэйээччи. Оччотооҕу кэмнэргэ билгэлээччилэргэ, уйулҕалаахтарга көрдөрбүтүн “уол инникитэ кэскиллээх, туспа барар суоллаах-иистээх” диэн эппиттэр эбит. Устудьуонну сылдьан араас эйгэ киириитигэр дьон санаатын, саҥатын истэр буолбутум, сорох ардыгар атыны көрөр буолан барбытым. Ити кэнниттэн бэйэм ураты идэлэммиппиттэн олус диэн соһуйбутум. Өбүгэлэрим биэрбит айылҕаларынан дьону курдары көрөбүн, этэн биэрэбин. “Арчы” дьиэтигэр дьон-сэргэ алгыстанар, арчыланар сиригэр, “Сандаар” норуот эмчиттэрин түмсүүтүгэр номнуо 8-с сылбын үлэлэһэ сылдьабын, уйулҕалаахтарбын, билгэһиттэрбин кытта сомоҕолоһон, биир тыынынан үлэлиибит. Билигин аар айылҕабыт бэйэтэ Сахабыт сиригэр дьалхааннаах кэмҥэ дьоннорун көрө-истэ, араҥаччылыы сырыттыннар диэн, айылҕаттан дьоҕурдаах дьону элбэттэ дии саныыбын.
