Быйыл айылҕа күүтүллүбэтэх күчүмэҕэйдэриттэн, ону кытта АБДь-нан уматык кыһалҕата кыһарыйан, т/х-гар от үлэтигэр хаһааҥҥытааҕар да уустук балаһыанньа үөскээтэ. От ыйыгар өрүстэр халааннаан, дохсун ардах тохтообокко түһэн, урут элбэх оту биэрэр ходуһаларбыт ууга сыталлар. Атырдьах, балаҕан ыйдара оттотуохтара диэн халлаан “мэктиэлээбэт”. Бүгүн өрөспүүбүлүкэ биир бигэ, үчүгэй тэрээһиннээх “Туймаада” агрохолдинг АХ сайыҥҥы үлэтин, бу уустук балаһыанньаттан хайдах тахсарга тэринэн олорорун туһунан генеральнай дириэктэри бастакы солбуйааччы Е.Ю. Егоровтан ыйыталастым.
– Егор Юрьевич, сайыҥҥы үлэҕит хайдах баран иһэрий?
– Бүгүҥҥү туругунан, агрохолдиҥҥа ынах сүөһүнү, сылгыны иитиигэ 5 хаһаайыстыба: Хаҥалас улууһугар “Бөртө” собуота, түөрт улууска отделениелаах, Дьокуускайга кииннэнэн олорор “Туймаада” экоферма ХЭТ, “Өлүөхүмэ кыладабыайа”, “Новай” сопхуос дьарыгыраллар. “Туймаада” экоферма урукку “Сахаплемхолбоһук” производственай чааһын Нөмүгү агрофирматын кытта холбоон, 2020 с. тэриллибитэ. Билигин 5 отделениелаах, инники ааттаммыттарга эбии былырыын Таатта улууһун “Победа” хаһаайыстыбатын сүөһүтүн, сылгытын ылбыппыт, онно ыччат сүөһүнү көрөбүт, Нам Хамаҕаттатыгар 120 уонна 60 сүөһү киирэр икки хотону ылбыппыт, быйыл кинилэргэ 8 ынах ынах биирдэ ыанар ыыр саалатын тутан, үчүгэйдик үлэлии олороллор.
–Экоферма хас да улууһунан тэнийэн сытара салайарга уустук буолбатах дуо?
– Агрохолдинг тэриллэригэр хас да улууска баар тэрилтэлэрин экэниэмикэтэ, үбэ-харчыта, сиэмэнэн, материальнай-тэхиниичэскэй хааччыллыыта, а.э., хаһаайыстыбаннай үлэ барыта биир киинтэн салаллан үлэлиирин ситиһэр сыалы-соругу туруорбуттара. Экоферма урукку сопхуос хас да отделениелааҕын курдук тэринэн үлэлиир. Оттон салайыыга аныгы информация технологиятын күүһүнэн хаһаайыстыбаларбын, Мииринэйгэ баар “Новай” сопхуоска тиийэ суһаллык киэһэ аайы сибээстэһэ, үлэ туругун, туох боппуруос үөскээбитин билсэ олоробун.
– Үүккүт хайдаҕый? Генеральнай дириэктэргит П.С. Ефремов “Кыымҥа” интервьютугар “биир ынахтан 3300 л үүтү ыыбыт” диэбитэ. Ол таһымҥытын тутаҕыт дуо?
– Былыр-былыргыттан от ыйыгар саамай элбэх үүт ыанар, ас-үөл оҥоһуллар. Бүгүҥҥү туругунан, бары хаһаайыстыбаларбытыттан күн аайы 20-чэ т үүт ыанар. 7 ыйдаах (тохсунньу – от ыйа) былааммытынан 3412 т үүт ыаныахтааҕа. От ыйа бүтэрэ аҕыйах хонук хаалла, барыта 3 тыһ. т кэриҥэ үүт ыанан, былааммыт 90-ча бырыһыан туолан иһэр. Сыллааҕы былааммытынан 4763 т үүт ыаныахтаах. Агрохолдиҥҥа киирэр “Өлүөхүмэ кыладабыайа” уонна “Бөртө” – холмогуор боруоданы иитиигэ племенной хаһаайыстыбалар. “Нөмүгү” агрофирма симменталы иитиигэ племенной этэ да, ирдэбилэ ыараан, сибидиэтэлистибэтин уһата иликпит. Үүппүт ыаһынын халаан кыратык түһэрдэ. Халаан иннинэ Өлүөхүмэ улууһугар икки сайылыктан күн аайы 6 т ыанара. Сыл аайы халаан куттала баарыттан эрдэттэн сэрэнэн, үөһэ Каландаришвили бөһүөлэгэр урут эвакуациялыыр пуун туппуппутугар ынахтарбытын көһөрбүппүт иккис нэдиэлэтэ буолла. Онон биир сайылыкпыт үүтэ 3-тэн 2,2 т диэри түһэн ылбыта. Ынахтарбытын онно таһааран ыабыппыт. Үөһэ мэччирэҥмит суох, ол иһин былырыын хаһаанан хаалларбыт 80 т сенажпытын, 115 т оппутун аһатан ыыбыт. Итинник күчүмэҕэйдэри эрдэттэн сэрэммит дьаһалбытынан сыллааҕы былааммыт туолуо диэн эрэнэбит.
– Ол аата, быһайын сэрэххэ диэн хаһааммыт аһылыккыт бэркэ туһалаабыт буолбат дуо?
– Генеральнай дириэктэрбит Пётр Семёнович Ефремов Саха сиригэр сыл аайы хайдах дьыл буолара биллибэтинэн, улахан саппаас от хаалларар гына оттууру ирдиир. Быйыл, холобур, күөххэ үктэммит кэннэ аҥаардас Киллэм хотонугар 400 т курдук сиилэспит хаалбыта. Ол сиилэспитин элбэх үүтү ыары сиэтэн, бу ааспыт нэдиэлэҕэ бүтэрбиппит. Ыанар ынах аһыыр рационун уларыппатахха, үүтэ аҕыйаабат.
Хотоҥҥо сиилэһи сиэн кыстаабыт ынаҕы, саас күөх от саҥа абына-табына үүнэн эрдэҕинэ, “күөххэ үктэннибит” диэн таһааран баран, сиилэс сиэппэт буоллахха, аһа уларыйан, истириэстээн икки нэдиэлэ курдук үүттэрэ түһээччи. Ол иһин аһын балаансатын уларыппакка тутан турдахха, ыанар үүт кээмэйэ кыччаабат. Билигин “Өлүөхүмэ кыладабыайыгар” сытар 1,2 тыһ. т сиилэспитин арыйа иликпит. Уу кэлбитигэр 80 т эриллибит сенажпытын Каландаришвилига баар эвакуациялыыр пууҥҥа көспүт ынахтарбытыгар биэрэ сылдьабыт. Онно “Бөркөй” пиэрмэтигэр былырыын 120 сүөһү киирэр хотонун туппуппут, быйыл онно сыһыары 24 ынах биирдэ ыанар аныгы ыыр сааланы тутан бүтэрдибит, күһүн онно ыан барыахтаахпыт. Өлүөхүмэҕэ алтынньыга кыстыкка киирэн баран, быйылгы саҥа сиилэспит ситиэр диэри, ити 1,2 тыһ. т хаһааспытын арыйан, ынахтарбытын аһатан үүппүтүн түһэрбэт былааннаахпыт.
– Үчүгэйдик дьаһаммыккыт. Сүөһү сүмэһиннээх аһылыгын бэлэмниир сааскы ыһыы хайдах түмүктэннэ?
– 2020 сылтан бэттэх, агрохолдинг элбэх үүтү ыырга ордук сүмэһиннээх астары бэлэмнииргэ болҕомтотун уурар. Биир ыанар ынахха күҥҥэ 25 кг сиилэс, 4-5 кг сенаж биэрэбит, оттон оту 3-4 кг диэри кыччатан сиэтэбит. “Ынах үүтэ тылыгар” диэн мээнэ эппэттэр, хаачыстыбалаах, сүмэһиннээх аһы сиир ынахтан элбэх үүт ыанар. Сиилэскэ подсолнуҕу, Судан отун, эбиэһи элбэҕи ыһан угабыт. Быйыл уопсай иэнэ 2224 га бааһына сиргэ ыстыбыт. Сааскы ыһыыга бэлэмнэниигэ арай минеральнай уоҕурдуу аҕалыыга ыарахан этэ. Чугас баар собуоттарбыт сабыллан, ыраахтан аҕалар буоллубут. Хата, баттаһа тиэллэн кэлэн, ыһыыбыт этэҥҥэ түмүктэммитэ. Быйыл урукку сылларга курдук сиэмэ бурдугу тастан атыылаһан аҕалыыны тохтотон, бэйэбит үүннэрбит эбиэспит сиэмэтин ыстыбыт. “Өлүөхүмэ кыладабыайыгар” – 200-чэ т, Бөртөҕө – 40 т тахса, Экофермаҕа 130 т, “Новай” сопхуоска 40-ча Өлүөхүмэ бааһыналарыгар үүннэрэн ылбыт эбиэспит сиэмэтин ыспыппыт. Сиэмэбит төһө тыллан тахсарын лабаратыарыйаҕа туттаран үчүгэйдик бэрэбиэркэлэппиппит. Алтаайтан ылар сиэмэбит 92% тахсар буоллаҕына, Өлүөхүмэбит сиэмэтэ 89% тыллар, аҕалыы сиэмэни кытта араа-бараа. Билигин үүнэн эрэрэ куһаҕана суох. Онон быйылгыттан агрохолдинг хаһаайыстыбаларын бэйэбит эбиэспит сиэмэтинэн хааччыйан эрэбит. Барыстаах, харчы атын сиргэ барбат. Онон сиэмэ ыларга былааннаан 75 гааны ыстыбыт. Ардахтаах буолан эбиэспит куһаҕана суох тахсан эрэр.
– Бааһыналаргыт, ходуһаларгыт төһө ууга бардылар?
– Халааҥҥа Дьокуускайга Харыйалаах арыытыгар 100 гаа, Өлүөхүмэҕэ 246 гаа, Бөртөҕө 60-ча гаа биир сыллаах эбиэс ыһыллыбыт бааһыналарбыт ууга ыллардылар. Нөмүгүгэ 20-чэ т охсуллубут оппут ууга барда. Бөртөҕө 60-ча гаа сири уу ылла. Сорох хаһаайыстыбабытыгар арыы ходуһалара охсуллубакка, ууга бардылар. Хаһаайыстыбаларбытыгар баар 4256 гаа ходуһаттан, 1506 гаа билигин уу анныгар сытар. 2224 гаа бааһынаттан 526 гаа ууга барда. Уопсайа сүөһү аһылыга бэлэмниир 6480 гаа сирбититтэн 31% ууга сытар.
– Уу төһө түһэн эрэрий?
– Өлүөхүмэҕэ өрөбүллэртэн кыралаан түһэр. Ходуһалар тахсан иһэллэр, оҥхойго, хотоол сиргэ уу хаалар. ТХМ быйылгы халаан т/х-гар оҥорбут хоромньутун ааҕа сылдьарыгар бэйэбит киэнин биэрбиппит. Ыһыллыбыт бааһыналарга эбиэс, Судан ото, подсолнух уонча күн уу анныгар сыттылар. Кислород тиийбэтиттэн оҕустардылар, бары өрүттүөхтэрэ диир уустук. Саатар, олордубуттан 60% ыла сатаабыт киһи диэн саныыбыт. Дьокуускайга бэҕэһээ сарсыарда 25 см түспүт этэ, күн аайы күүскэ түһэн барыа дииллэр.
– Быйыл окко хайдах киирдигит, төһө оттооххутуй?
– От үүнүүтэ халаан иннинэ үчүгэйэ. Агрохолдинг үрдүнэн кыстыырга 6841 т оттонуохтаах. Окко киирэр тэрээһин үчүгэйдик бэлэмнэммитэ. 56 киһилээх 14 биригээдэ тэриллибитэ, 48 тыраахтар, 22 косилка, 15 кыраабыл, 15 пресс-подборщик бэлэмнэммитэ. Бастакынан бөртөлөр – от ыйын 7-гэр, иккиһинэн 12-гэ нөмүгүлэр киирбиттэрэ. Былырыын баччаҕа агрохолдинг үрдүнэн 1504 т оттоох этибит, бүгүҥҥү туругунан 300 т кэриҥэ баар, 5 төгүл кыра. Оттуу көспүт биригээдэлэрбит арыылартан куотан таҕыстылар. Билигин уу бардаҕына, төһө от сыппытын көрүөхпүт, кыалларынан оттуу сатыахпыт. Ону баара, Ылдьыын күнүттэн эмиэ ардах барыах чинчилээх. Аҕыйах күн тура түһүө дииллэр. Ону ол диэбэккэ, сарсын Тааттаҕа баран, тэрилтэбит 4,5 тыһ. гаа кэриҥэ ходуһа сирдээҕин көрүөхпүт. Ол сирдэртэн 2022 с. 1600 т оту оттообуттар. Тааттааҕы ходуһалар үүнүүлэрэ үчүгэй буоллаҕына, дьоммутунаан дуогабардаһан, оттуур былааннарын улаатыннаран, мобильнай биригээдэ тэрийэн ыытан “Победа” механизированнай звенотун күүһүрдэр былааннаахпыт.
Биһиги, дохуоппутун элбэх үүтү ыан аахсар соруктаах буолан, улахан болҕомтону сүмэһиннээх аһылыкка ууран, сиилэстии, сенажтыы сатыахпыт. Соҕуруу пиэрмэлэр оту түүн ынахха кэбинэригэр эрэ диэн 1 кг биэрэллэр. Атын кэмҥэ үүт киирдин диэн, сүмэһиннээх аһылыгы сиэтэллэр. Оннук аһатан биир ынахтан 7-8 тыһ. л үүтү ыыллар.
Ол да буоллар, күчүмэҕэйдэрдэн иҥнибэккэ, окко былааммытын толорор санаалаахпыт. Оту ыччат сүөһүгэ сиэтэбит, ыанар ынах күҥҥэ 3-4 кг эрэ оту сиир нуормалаах. От ыйа бүтэн эрэр да, санаабытын түһэрбэппит: атырдьах, балаҕан ыйдара бааллар. Ууга баран от иҥэмтэтэ төһө даҕаны кыччаатар, эбии битэмиин, эбиилик ас сакаастаан, оппут хаачыстыбатын ситиһиннэрэн сүөһүбүтүн кыстыгы этэҥҥэ туоратар былааннаахпыт.
– Халаан өссө кэлэн улахан охсуу оҥордоҕуна, урукку курдук Амыртан, Забайкальеттан атыылаһары былааннаан көрбүккүт дуо?
– Бары билэн олоробут: үп-харчы дойду үрдүнэн кырыымчык. Онон “атыттар көмөлөһүөхтэрэ” диэн айахпытын атан олорбокко, бэйэбит оттуу сатыахтаахпыт.
– Сопхуос кэмигэр от суоҕар эбии аһылыкка лабыктаны, дулҕаны, талаҕы бэлэмнииллэрэ, муус тоҥуута күөллэргэ ходуу ходуйаллара, итинник дьаһанар туһунан туох санаалааххыт?
– Хайдах буоларын күһүн көрдөрүө. Саха сирин усулуобуйатыгар олорорбутунан, саамай ыарахан “сценарийга” бэлэмнэнэр буоллахпыт. Араас буолуон сөп, Биитим диэки уу 54 см тахсыбыт, “халаан иккис долгуна кэлиэн сөп” дииллэр. Ол да буоллар, оппутун оҕустараары халаан түргэнник ааһарын, ардаан охтубут от буорун сууйан сайгыырын кэтэһэбит. Оттуур сири көрдөөн, үрдүк бааһыналары көрө сырыттыбыт – үүммэтэх. Билигин улуустары кытта кэпсэтиэхпит, баҕар, атыылыыр буоллахтарына, сир биэрдэхтэринэ, тулагылары ыытан оттоторго дуогабардаһыахпыт. Халаан, ардах сүрдээх улахан хоромньуну таһаардылар. Холобур, Дьокуускай үрдүнэн былырыын бу кэмҥэ 700 т оттоммут буоллаҕына, ааспыт бээтинсэҕэ 8 т эрэ от баара.
– Уматыгынан хааччыллыыгыт хайдаҕый?
– Окко киириэхпит иннинэ эрдэ дьаһанан, хаһаайыстыбалары бастакы кэмҥэ үлэлиир уматыгынан хааччыйбыппыт. Кэлэр ый уонуттан хомуур үлэтин саҕалаан барыахпыт. Дьэ, онно атырдьах ыйдааҕы ылыахтаах уматыкпытыгар лимиитэ суох олоробут. Агрохолдинг бары хаһаайыстыбаларын үрдүнэн хомуурдуун, оттооһуннуун, оппут таһыытын кытта быйыл “134 т сэлээркэ наада” диэн ааҕынан олоробут. ТХМ оҥорбут методикатынан улуустар ТХУ-ларын кытта үлэлэһэн, атырдьах ыйга төһө сэлээркэҕэ наадыйарбытын сайаапкалаан олоробут. Кэтэһии буолла, ТХУ ТХМ-ы көрөр, оттон ТХМ уматык тыырар Гражданскай оборуонаҕа уонна куттал суох буолуутун хааччыйар министиэристибэтэ хаһан лимиит түһэрэрин күүтэр. Онон атырдьах ыйыгар төһө сэлээркэнэн хааччылларбыт биллибэккэ турар.
– Оччоҕо балаҕан ыйын лимиитэ эмиэ быһаарылла илик буоллаҕа. Былыр сэрии кэмигэр эмээхситтэр суол кытыытын эҥин оттоон, тарбыйахтаах ынаҕы кыстатар оту булаллар эбит. Олох ыксаатахха, өрөспүүбүлүкэ урукку курдук илиинэн оттуур биригээдэлэри тэрийиэн да сөбө.
– Онно эрэ тиийбэтэрбит. Куһаҕана диэн, билигин тыаҕа оттуур да киһиҥ суох буолан иһэр. Билигин баар элбэх т/х-тын тэрилтэтэ саастаах, уруккуттан оттуу үөрүйэх, передовик мэхэньисээтэрдэрбит күүстэринэн эрэ оттууллар. Тыраахтар ыытар бырааптаах эдэр мэхэньисээтэрдэр бары баахтаҕа үрдүк хамнаска сир баайын хостуу бараллар. Эдэр дьон окко наадыйбат да буоллулар.
Онон, илиинэн оттооһун кыаллыа диир уустук.
– Егор Юрьевич, “Туймаада” агрохолдинг айылҕа быйылгы күчүмэҕэйин, экэниэмикэ атын да тургутуутун этэҥҥэ туораан, үгүстэргэ холобур буолар үлэтин чиэстээхтик салгыа диэн эрэнэбит, ситиһиилэри баҕарабыт!
Владимир Степанов.
