Томпо сиригэр-уотугар кыһыл, үрүҥ көмүс, чох, сэдэх металлар хостонор буолан, бу Саха сиригэр биир баай улуус диэн ааҕыллар. Томпо сирин-уотун сайдыыта Нежданинскай көмүһүн, Үөһэ Мэҥкэчээҥҥэ үрүҥ көмүһү-полиметалы хостуур сирдэри баһылааһынтан, Агылкытааҕы учаастакка вольфрам уонна алтан уруудатын хостоон оҥорон таһаарартан быһаччы тутулуктаах. Үс сылынан Агылкы Арассыыйаны сэдэх металынан – вольфрамынан – хааччыйыахтаах.
***
Манна сылга 3,7 тыһ. туонна вольфрамы, 9,8 тыһ. туонна алтаны хостууллара сабаҕаланар. Бырайыакка 75 млрд солк. инбэстииссийэ угуллуохтаах. 2030 сылга диэри барыта 1300 үлэ миэстэтэ тахсыахтаах.
Билигин баһылыыр сири кэҥэтэр сыаллаах геология-разведка үлэтэ бара турар, ону сэргэ учаастакка инженернэй чинчийиилэр ыытыллаллар. 2023 с. “Яна” суолга икки улахан күргэ тутуллубута: Мөҥкүөлэ уонна Томпорук үрэҕи нөҥүө. 2024 с. Ольчан өрүскэ күргэ тутуллан, билигин төгүрүк сыл тохтообокко сырыыны хааччыйар. “Полиметалл” хампаанньа кыһыҥҥы суолу, ону сэргэ “Халыма” уонна “Дьааҥы” тыраассаҕа 250 тахса км суолу тутуохтаах. Ити курдук баараҕай үлэ саҕаланан эрэр. Дьэ, ол эрээри...
Дойдубут баараҕай бырайыага
Тополинайга (бу санатар буоллахха, эбээн национальнай нэһилиэгэ) “Сахавольфрам” хампаанньа сир баайын таҥастыыр баабырыка тутаары былаанныыр. Дьэ итиннэ эмиэ үгэс курдук, олохтоох төрүт омук уонна баараҕай бырайыактаах хампаанньа интэриэстэрэ утары турдулар. “Сахавольфрам” АХ дириэктэрэ Александр Варкентин Тополинайга тохсунньу бүтүүтэ буолбут мунньахха быһаарбытыттан кылгастык аҕаллахха, маннык.
–Агылкытааҕы хостонор баайдаах сири баһылааһын чэрчитинэн Тополинайга сиртэн хостонор баайы таҥастыыр баабырыка тутуллуохтаах. Ол бырамыысыланнас уонна миньэрээл-сырьё производствотын сайдыытын өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай бырагырааматыгар 2025 сыл тохсунньу 15 күнүттэн киирэ сылдьар. 2026 сылга биһиги “Сахавольфрам” эбийиэктэрин тутууну былаанныыбыт: бастатан туран, баабырыка уонна инфраструктура тутуллуохтаах былаһааккаларын бэлэмнээн оҥорууну (“отсыпка”). Агылкы месторождениетыгар эмиэ былаһааккалары бэлэмниир үлэ барыахтаах. Сүрүн эбийиэги тутуу быйыл саҕаламмат. Итини сэргэ баабырыка туруохтаах сириттэн Агылкыга диэри 35 килэмиэтир усталаах массыына суола оҥоһуллуохтаах. Ити – эмиэ быйылгы былаан. Тополинайга диэри элэктро-лииньийэ тардыллыахтаах. Билигин ол бырайыактыыр докумуоннара бэлэмнэнэ сылдьаллар.
Баабырыка сыала-соруга
– Манна тутуллуохтаах баабырыкаҕа үс хостонор баайдаах учаастактан урууданы тиэйэн аҕалан, байытыахтаахтар. “Сахавольфрам” Агылкыттан, “Прогноз Серебро” үрүҥ көмүһү уонна Хотойдоох диэн Муома учаастагыттан. 2025 с. Депутатскайга учаастак ылбыппыт, ол уруудата эмиэ бу баабырыкаҕа тиэллэн кэлиэхтээх. Баабырыка оҥорон таһаарыыта уопсайа, былаан быһыытынан сылга 1,5 мөл. туонна.
Тоҕо чопчу бу учаастак?
– Үгүс дьон “тоҕо бу учаастагы таллыгыт?” диэн ыйытар. Биһиги өссө 2024 с. олохтоохтору кытта көрсүһэ сылдьыбыппыт, 2025 с. эмиэ кэпсэтии барбыта. Баабырыка тутуллуохтаах миэстэтин таларга кэккэ киритиэрий баар. Бастаан биһиги эбийиэк тутуллуон сөптөөх диэн 9 учаастагын үөрэппиппит. Олортон кээмэйинэн, кырыһын туругунан, ирбэт тоҥунан, “линзатын” туругунан, састаабыгар уу баарын көрөн, 4 учаастагын көрбүппүт. Атыттар маар, оборчо сиргэ туралларынан, сөп түбэспэтэхтэрэ. Үс учаастак мууһа халыҥ, биир учаастак сейсмика өттүнэн сөп түбэспэтэҕэ. Талан ылбыт учаастакпытыгар саамай табыгастааҕа – баабырыканы уунан хааччыйар кыаҕа буолбута. Онон бары өттүнэн 16 килэмиэтирдээх учаастак эрэ сөп түбэспитэ.
Бэлэмниир үлэ
– Билигин бэлэмниир үлэ бара турар. Тополинай–Прогноз икки ардыгар кыһыҥҥы суолун диэки үөрэтии-чинчийии барар. Онно кырыһа үлэни саҕалыырга сөп түбэһэр. Үөрэтэр-чинчийэр үлэ 2026 сыл устата барыаҕа.
Ирбэт тоҥҥо тутууну ыытар сүрдээх уустук, онон баабырыканы уҥа эбэтэр хаҥас көһөрөр ылбычча дьыала буолбат: саҥа миэстэни буларга кэккэ үлэни, чинчийиини ыытар наада. Оттон бу миэстэ бастакы түһүмэххэ булуллан, билигин салгыы чинчийии барар.
Тутуу 2026 сылтан 2029 сылы хабан ыытыллыаҕа. Баабырыка Хаандыгаттан 171 км ыраах. Тополинайтан бэйэтиттэн 16 км сиргэ 900 киһи олорор баахта бөһүөлэгэ тутуллуоҕа. Онно бэдэрээккэ үлэлиир тэрилтэлэр, сүрүн үлэһиттэр, барыта 500 киһи олорор уопсай дьиэлэрэ тутуллуохтара. 2027–2028 сс. баабырыка тутуута саҕаланыахтаах, 2028 сыл 4 кыбартаалыгар киллэрэр үлэлэр барыахтаахтар. Оттон вольфрам концентратын оҥорон таһаарыы 2029 сыл 1-кы кыбаарталыгар былааҥҥа турар. Онон 2026 сылга баахта бөһүөлэгин тутар, былаһааккалары бэлэмниир үлэлэр сүрүн сорук быһыытынан тураллар. Ону сэргэ быйыл энергокомплекс, хочуолунай, бетон оҥорор муннук тутан саҕалыахтаахпыт.
Учаастагы ким чинчийбитэй?
Бу тоҕус учаастагы кимнээх чинчийбиттэрин туһунан чопчу туох да диэн этиллибэтэх, арай “пиирмэ дьарыктанар” диэн буолбут. Маны өссө чуолкайдыыр наада. Бэйэлэрэ булан ылар эспиэртиир билим тэрилтэлэрин хампаанньалар харчы төлөөн хайдах баҕарар эспэртиисэ түмүгүн суруйтаран ылыахтарын сөбүн киһи барыта да өйдүүр буолуохтаах. Ол пиирмэ үрэх үрдүнэн уонна алларанан чинчийиини номнуо ыыппытын туһунан этиллибит. Түмүгэр биир эрэ учаастак “сөп түбэһэр” диэн быһаарыллыбыт.
Дириэктэр: “Биһиги баабырыкаҕа бүтэһиктээх бородууксуйаны оҥорбоппут, онно концентратын эрэ оҥорон, салгыы Уралга ыытабыт, оҥорон таһаарыыта онно барар”, – диэбит. Арааһа, “куттанар наадата суох, бу туох даҕаны куттала суох” диэн уоскута сатыыр быһыыта дуу?
***
Е.Х. Голомарева салайааччылаах Ил Түмэн Арктикаҕа уонна аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьыалаларыгар сис кэмитиэтэ Томпо улууһугар Тополинайга баран мунньахтаабытын кэнниттэн кэмитиэт аатыттан араас инстанцияҕа (Арассыыйа, Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах) ыйытыы, туһаайыы суруктар барбыттара, сүбэ-мунньахтар буолуталаабыттара. Ол эрээри билиҥҥитэ Бырабыыталыстыба өттүттэн күттүөннээх хамсааһын оҥоһуллубута көстүбэт, иһиллибэт. ДьУоХХ, тарыыптар кыһалҕаларыттан ордон атыттар онно наадыйаллар дуо?
Геологияҕа, сир баайын туһаныыга СӨ судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлии сылдьыбыт, үтүөлээх геолог, билим хандьыдаата Николай Дмитриевич Кириллин: “Урут биһиги айылҕа баайдаах сиргэ лиссиэнсийэ бэриллиэҕиттэн хампаанньалар тугу гыналларын барытын кэтээн көрө олорор этибит”, – диэн кыһыйан-абаран ахтар. Билигин уйаара-кэйээрэ биллибэт Сахабыт сирин муннуктарыгар ханнык-туох хампаанньалар кэлэн, сирбитин дьөлө үүттээн, тугу көрдүү, хаһа, туох үлэни ыыта сылдьалларын Бырабыыталыстыба чөмчөкөлөрө билэллэрэ буолуо дуо? Үксүгэр, миэстэтигэр улуус салалтата да ону билбэт диэн кэпсииллэр. Оттон нэһилиэк салайааччыларын кытта билсэллэрин наадалааҕынан да аахпаттар. Онон билиҥҥитэ үлэ Ил Түмэн өттүттэн “сурук таһымынан” бара турар эрэ диэххэ сөп. Ол даҕаны улахан. Туруулаһар, ирдэбиллээх хорсун дьокутааттар баалларыттан үөрэбит.
Тополинайдар Нежданинкаҕа сырыылара
Соторутааҕыта, олунньу 13 күнүгэр, Тополинай сэлиэнньэтин актыбыыстара, 12 киһи буолан, Нежданинскайдааҕы кэмбинээккэ (ГОК) производствоны көрө-истэ, билсэ бара сылдьыбыттар диэн буолла. Санатар буоллахха, Нежданинскай көмүстээх сирэ – бу “Полиметалл” биир тутаах актыыба. Арассыыйаҕа кыһыл көмүс хостуур төрдүс улахан сир. Оттон “Сахавольфрам” – “Полиметалл” “оҕото”.
Дэлэгээссийэҕэ нэһилиэк баһылыга Любовь Баланова, нэһилиэк Сэбиэтин дьокутааттара, экология сэбиэтин чилиэннэрэ, табаһыттар, “Томпо” кээпэрэтиип бэрэстэбиитэллэрэ, оскуола, амбулатория, успуорт саалатын үлэһиттэрэ бааллар. Кинилэри кытта суруналыыстар, Е.Х. Голомарева уопсастыбаннай көмөлөһөөччүтэ М.С. Платонова барса сырыттылар. Хампаанньалар маннык “көрдөрөр-билиһиннэрэр” туурдары оҥорор буолбуттара үгэскэ кубулуйда диэххэ сөп. Кинилэр буруйдарынан, туох эмэ сыыһа-халты тахсан, экология быһылаана буоллаҕына эбэтэр сытыы кыһалҕа үөскээтэҕинэ, тута “экскурсия” тэрийбитинэн бараллар. Дьэ, онон бу сырыы эмиэ онуоха майгынныыр. Сылдьыбыт дьон тугу кэпсиир эбиттэрий?
***
“Биһиги баахта бөһүөлэгэр сылдьан, хампаанньа үлэһиттэрэ хайдах усулуобуйаҕа олороллорун, үлэлииллэрин көрдүбүт, бэйэбит биир дойдулаахтарбытын кытта манна хайдах үлэлии-хамныы, карьераларын оҥосто сылдьалларын туһунан кэпсэттибит”, – диэн санааларын үллэстибиттэр, дэлэгээссийэҕэ киирбит Тополинай олохтоохторо.
Нежданинкатааҕы ГОК-ка үлэһиттэр олорор уопсайдарын, остолобуойу, бибилэтиэкэни, сынньанар хоһу, таҥас сууйар сири, доруобуйа пуунун көрбүттэр. Парикмахерскай баар эбит, тренажёрдаах успуордунан дьарыктанар саала, баанньык комплекса – барыта баар буолуохтаах эбийиэктэр. Киһи онтон улаханнык сөҕөрө-кэрэхсиирэ суох.
Чэ, хата, бу тэрилтэҕэ үлэлии-хамсыы сылдьар биир дойдулаахтарын кытта көрсүһүүлэрэ интэриэһинэй эбит диэххэ сөп. Геолог Дариан Ядреев, информационнай технология уонна сибээс салайааччыта Иван Румянцев, чинчийэр лабаратыарыйа үлэһитэ Рената Замятина хайдах олороллорун, үлэлииллэрин, сынньаналларын туһунан кэпсээбиттэр, ыйытыыларга хоруйдаабыттар. Исписэлиистэр бааллара үчүгэй эрээри, төһө элбэхтэрэ буолла?
“Олох куттала суох”
Сырыыларын иккис күнүгэр ыалдьыттар урууданы хайдах байыталларын көрбүттэр, технологиялары билсибиттэр. Экскурсияны ГОК начаалынньыга Надир Галимов диэн киһи ыыппыт. Тополинайдар урууданы хайдах үлтүрүтэллэрин, бытарыталларын, флотациялыылларын, куурдалларын илэ харахтарынан көрбүттэр. Экология өттүнэн куттала суох буолууну хайдах тутуһалларын, тобоҕу кураанахтыы ыскылааттыылларын эмиэ көрдөрбүттэр. Оннук уурар буору, ууну киртиппэт, быдан куттала суох диэн үһү. Баабырыка ууну туттар циклын көрдөрбүттэр – “бу олох куттала суох” диэн буолбут.
Тополинайтан кэлбит ыалдьыттар “Сахавольфрам” толорооччу дириэктэрэ А.Варкентиҥҥа уонна атын үлэһиттэргэ ыйытыылары биэрбиттэр уонна хардаларын истибиттэр.
Монолог дуу, диалог дуу?
“Маннык сырыылар олохтоохтор уонна хампаанньа икки ардыгар диалог үөскүүрүгэр көмөлөөхтөр. “Полиметалл” кэпсэтиигэ мэлдьи аһаҕас, бэлэм. 2025 сыллаахха “Прогноз-“Серебро” тэрилтэҕэ Дьааҥы улууһуттан, Экология министиэристибэтиттэн дэлэгээссийэ баран, көрөн-истэн кэлбитэ”, – диэн түмүктээбит Александр Варкентин.
Табаһыттар “сүрдээх үчүгэй экскурсияны оҥорбуттарын, үлэ схемаларын көрдөрөн билиһиннэрбиттэрин иһин” махтаммыттар. Көрсүһүү “производство бырассыаһын үчүгэйдик өйдүүргэ көмөлөһүө” диэбиттэр. Эбиитин, Тополинай дьаһалтатын баһылыга Любовь Баланова: “Полиметалл” экология өттүнэн куттала суох буолууга кыһалларыгар итэҕэйдибит”, – диэбит.
Бу дьон туохтара кэлиэй, кинилэр ирбэт тоҥу үөрэтэр исписэлиис дуу, инженер-тутааччы дуу, почвовед-учуонай дуу буолбатахтар. “Барыта үчүгэй” диэн кэпсээбиттэрин, көрдөрбүттэрин оҕолуу өс киирбэхтик, ыраас манньыакка ылынан итэҕэйбиттэрэ кинилэр буруйдара буолбатах.
Публичнай истии быһаарыаҕа
Дьэ, ол гынан баран Тополинай олохтоохторун кытта хампаанньа билиҥҥитэ публичнай истиилэри ыыта илик. Публичнай истиилэргэ эрэ бу баараҕай бырайыак экология өттүнэн судаарыстыбаннай эспэртиисэтигэр экология ирдэбиллэрэ төһө тутуһуллубуттара дуу, суоҕа дуу биллиэҕэ. Ол эбэтэр, нэһилиэнньэ бэйэтин ирдэбилин туруорар, сөбүлэҥин биэрбэт бырааба өссө даҕаны бу боппуруоска дьайыан сөп. Онон бу тиэмэ салгыы хайдах иэҕиллэрэ олохтоохтор бэйэлэрин илиилэригэр баар диэххэ сөп.
Нина ГЕРАСИМОВА.
