СӨ уонна Арассыыйа үтүөлээх энэргиэтигэ, уруккута “Сахаэнерго” АУо генеральнай дириэктэрэ Николай Макарович Парников “энэргиэтикэ тирээн турар боппуруостарын хайдах быһаарыахха сөбүй?” диэн, “Кыымҥа” санаатын үллэстэн турар.
Бу сырыыга эмиэ ол кыһалҕаҕа тохтоото.
Счётчик көрдөрүүтүн ким устар?
– Сунтаарга, Ньурбаҕа электро-эниэргийэ боппуруоһугар айдаан бөҕө тахсыбыта. Эн, тыа сирин, хоту дойду энэргиэтикэтинэн дьарыктаммыт киһи, итиннэ туох санаалааххын?
– Дьиҥэ, ити аһара уустук быһаарыыны эрэйбэт. Өссө 2006 с., Д.А. Медведев бэрэсидьиэн эрдэҕинэ, РФ Бырабыыталыстыбатын уурааҕа тахсыбыта. Ол уураах быһыытынан, счётчигы ыалларга эниэргийэнэн хааччыйар тэрилтэ (энергоснабжающее предприятие) туруоруохтаах диэн. Онно харчы көрүллүбүтэ. Ол харчы билигин даҕаны кинилэргэ көрүллэ турар. Сыананы быһаарар Госкэмитиэт сыл ахсын тарыыпка харчы киллэрэр. Быйылгы сылга эмиэ үп көрүллүбүтэ. Холобур, куоракка билигин ол олоххо киирэ сылдьар, счётчиктары туруораллар.
Тыа сирин дьонун олоҕо хайдаҕый? Кинилэр бултуу тыаҕа түһэллэр, сайынын оттууллар, кыһынын куоракка кэлиэхтэрэ. Сүөһүлэрин-сылгыларын батыһан, сайылыкка тахсаллар, тыанан сылдьаллар. Хаһан даҕаны счётчигы манаан олорботтор. Ол иһин, ити Бырабыыталыстыба уурааҕын быһыытынан, счетчик көрдөрүүтүн дьон бэйэлэрэ буолбакка, эниэргийэнэн хааччыйар тэрилтэ бэйэтэ устан ылыахтаах этэ. Дьону эрэйдээбэккэ, ити бэлиитикэни тутуһуохтаах этилэр. Уураах ылыллыбытын үрдүнэн, тоҕо киирбэтин өйдөөбөппүн. “Сахаэнергоҕа” олордохпуна, онон дьарыктаммыппыт – ол туох да уустуга суоҕа. Интэриниэккэ анал АСКУЭ (автоматизированная система коммерческого учета электроэнергии) диэн бырагыраама баар, ону сыһыарыы курдук, туруордулар да – бүттэ. Ону “Энергосбыт” ый аайы счетчик көрдөрүүтүн АСКУЭ көмөтүнэн уста олоруохтаах. Бырабыыталыстыба ону модьуйуохтаах.
“Сахаэнергоҕа” үлэлии сырыттахпына, Орто Халымаҕа, хоту хас да бөһүөлэккэ ону киллэрбиппит. Энергосбыт билигин даҕаны көрө олорор. Электроэнергия – хаһан баҕарар табаар, төлөөтүҥ да, атыылаһыаххын сөп. Күнүттэн-дьылыттан тутулуга суох. Кинилэр буоллаҕына, «20–25 чыыһылаҕа диэри көрдөрүүнү биэрэҕит» диэн баайан кэбиһэллэр. Инньэ гымматахха, маҥнайгы ыйгар орто көрдөрүүнэн, иккис ыйга ыстарааптаан лаһырҕаталлар. Итини олох сыыһа диибин.
– Оттон «итиннэ нуорманы таһынан туттубуттар» диэн этэ дии.
– Дьон көрдөрүүнү биэрбэт, ол иһин таһынан баран хаалбыт курдук буолар. Урут норматив 11 тыһ. 500 мөһ. этэ. Ону биһиги дьоммут 6 тыһ. 500 диэн туруорбуттара. Ол төһө тиийбэтин мин билбэппин, баҕар, тиийэрэ буолуо. Ону электро-эниэргийэ, ититии биһиэхэ сыаната ыараан хааллаҕа. Тоҕо оннук буолбутун мин ааспыкка быһаарбытым: Бүлүү ГЭС-тэн АЛРОСА, ньиэп хостуур тэрилтэлэр, Газпром, атын бырамыысыланнай тэрилтэлэр бары тахсан баран хаалбыттара. Оттон тарыыба нэһилиэнньэҕэ түстэҕэ. Ол араастаһыытын субсидия курдук, өрөспүүбүлүкэ төлүүр. Онон ол тахсыбыт тэрилтэлэри кытта кэпсэтиилэри ыытан, булгуччу төннөрөр наада диибин. Ол аһара уустуга суох буолуо этэ.
Ити туһунан Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин 1-кы солбуйааччытыгар даҕаны, Ил Түмэҥҥэ даҕаны санаабын тиэрдибитим. Хомойуох иһин, ол билигин да быһаарылла илик.
Ыстарааптан – бириэмийэ
– Дьиҥэ, счётчик көрдөрүүтүн тэрилтэ бэйэтэ көрөн устуохтаах. Энергосбыттар “көрөн олоробут” дииллэр. Ону “оччоҕо көрдөрүүнү тоҕо устан ылбаккыт?” диэтэххэ, “үөһэттэн дьаһал суох” дэһэллэр. Эппитим курдук, счётчик туруорарга диэн, биһигиттэн харчы ыла олороллор, өссө 2006–2007 сыллаахтан. Уонна “нэһилиэнньэ көрдөрүүтүн бэйэтэ биэриэхтээх” дииллэр. Көрдөрүүнү бэйэлэрэ тоҕо ылбаттарын төрүөтэ – нэһилиэнньэни ыстарааптаан, харчы оҥостоллор. Болдьоҕор төлөөбөтөххө, биэнньэ ааҕыллан барар дии. Кинилэр онтон бэйэлэригэр бириэмийэ оҥостоллор. Уһук Илиҥҥи “Энергосбыт” ДЭК 25 млрд солк. харчыны эргитэр, ыраас барыһа 10 млрд солк.–“Энергосбыт” билигин манна суох, онон сыыһаны-алҕаһы көннөттөрөр сүрдээх уустук. Урут бэйэлэригэр тиийэн аахсар судургу этэ, билигин эйиэхэ “чыхаал” диэхтэрэ. “Головной” офистара Уһук Илиҥҥэ. Ол эрээри саамай үрдүкү тойотторо – Москубаҕа. Биирдэ эмэ харчы төлөөн баран, ханна тиийэрин көрөөрүҥ эрэ. Мытищины көрдөрүө, онно баар бааны. Бас билээччилэрэ – онно.
“Сахаэнерго” тэриллиитэ
– Тохсунньу 16 күнүгэр “Сахаэнерго” АУо тэриллибитэ 25 сылын туолла. Эн онно генеральнай дириэктэринэн үлэлээн, салайан кэлбитиҥ. Бу өрөспүүбүлүкэ бэйэтин тэрилтэтэ буоллаҕа. Ол туох сыаллаах-соруктаах тэриллибитэй?
– “Сахаэнерго” тэриллибит идиэйэтин кэпсиир буоллахха, маннык. Оччолорго энэргиэтикэ сайдан испитэ, нэһилиэктэргэ диисэл ыстаансыйалара баар буолбуттара, лииньийэлэр тардыллыбыттара. “Улахан энэргиэтикэ”, “дьоҕус энэргиэтикэ” диэн араараллара. “Улахан” диэн – куораттар, “кыра” диэн – тыалар. “Уот хантан да кэлэрэ дьоҥҥо син биир буоллаҕа”, – диирим. Урут тыалар кВт/чааска 1 кэппиэйкэни төлүүллэрэ, куораттар – 4 кэппиэйкэни: араастаһыыта оннук буолара. Улахан систиэмэлэр куоракка, Мииринэйгэ, Нерюнгрига уонна киин оройуоннарга, Намҥа эрэ бааллара. Уоннааҕытын барытын Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ көрөн олорбута, ол эбэтэр, сопхуостар. Онтон Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытыгар, сопхуостар тохтоотохторо. Инньэ гынан тыаҕа баар ыстаансыйалар, лииньийэлэр хаһаайына суох хаалбыттара, “бесхознай” буолбуттара. Дьэ, ол иһин “хайдах гынабыт?” диэн сүрүн боппуруос турбута.
Аны Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ эмиэ икки аҥыы хайдыбыта. Аҕыйах ахсааннаах норуоттар министиэристибэлэрэ баар буолбута. Ол туһунан “Северокомэнерго” диэн тэрилтэ тэриммитэ, ол 1993 сылга диэри үлэлээбитэ. Онтон кыаммакка, Михаил Ефимович кэпсэтэн, 1993 с. “Якутэнергоҕа” бэриллибитэ. Урут ол “Северо-восточные электросети” диэн ааттааҕа. Мин онно сүрүн инженердээбитим. Биһиги хоту оройуоннарга сопхуостар көрөн олорбут эбийиэктэрин ылбыппыт. Ол сылларга атын тэрилтэлэр: суол оҥорооччулар, муора суолун, көмүсчүттэр ыстаансыйалара эмиэ хаһаайына суох хаалбыттара. Ону көрөргө-истэргэ “Селэнерго” ГУП диэни тэриллибитэ эрээри, хааһыланан хаалбыта. Баатаҕай бөһүөлэгэ “Селэнергоҕа” киирбитэ. Оттон нэһилиэктэрэ бары биһиэхэ – “Северо-восточные электросети” диэн тэрилтэҕэ. Онтон 2001 с. “Сахаэнерго” тэриллибитэ.
Хоту өттүн электроэниэргийэнэн хааччыйыыны барытын биһиги ылбыппыт. Билигин онно 141 ыстаансыйа киирэр. Көмүсчүттэртэн, Тиксии муоратааҕы пуордун ыстаансыйаларын ылбыппыт. Мин онно генеральнай дириэктэринэн анаммытым. Бастакы сылларга уларытыы бөҕөтүн ыыппыппыт.
“Когенерация”. Хочуолунайдар көдьүүстэрэ
– 4 тэрилтэни – “Северные сети”, “Северо-восточные сети”, Эльдикаҥҥа “Северное сияние” диэн уста сылдьар электро-ыстаансыйаны, Депутатскай ыстаансыйатын холбоон, “Сахаэнерго” тэриллибитэ. Онтон 2004 с. “Сахасельхозэнерго” ГУП тэриллибитэ (Энэргиэтикэ министиэристибэтин иһинэн), бүддьүөккэ олорбута. Мин аҥаардас энэргиэтикэнэн эрэ дьарыктаммакка, хочуолунайдары ылан, “когенерация” оҥоруохха диэн идиэйэлээҕим. Ол иһин, ол “Сахасельхозэнерголыын” бииргэ буолбуппут. “Когенерация” оҥорон, бэйэбититтэн хаалбыт итиини хочуолунайдарга биэрэр этибит. Баатаҕайга, Орто Халымаҕа, Үрүҥ Хайаҕа, Муомаҕа, Сааскылаахха – элбэх сиргэ оннук гынарбыт. Ону баара, «ДьУоХХ» ГУТ тэриллибитигэр барытын арааран кэбиспиттэрэ. «Саҥа хочуолунайдары тутуохпут» диэн буолбута. Онон хочуолунайдар көдьүүстэрэ (эффективность) түһэн хаалбыта. Дьэ, ол иһин ити – билигин ыарахан балаһыанньаҕа киирэн хааллылар. «ДьУоХХ» ГУТ бүддьүөттэн улахан баҕайы субсидияны көрдүү олорор. Оттон ол төрүөтэ – ити.
Уоту уонна ититиини – бииргэ
– Ол эрээри бу соторутааҕыта улахан мунньах буолбутугар, Ил Дархан А.С. Николаев “Сахаэнергоны” уонна хоту оройуоннарга баар “ДьУоХХ” ГУТ хочуолунайдарын барытын холбоон, биир тэрилтэ оҥоруоҕуҥ диэбит этэ. Кинилэр итиннэ үс барыйааны этэллэр: 1) “Сахаэнергоны” уонна “ДьУоХХ” ГУТ холбоон, туһунан тэрилтэ тэрийии; 2) “Сахаэнерго” ыстаансыйаларын «ДьУоХХ» ГУТка биэрии; 3) «ДьУоХХ» ГУТ хоту оройуоннарга баар хочуолунайдарын “Сахаэнергоҕа” биэрии.
Мин итиннэ үһүс барыйаан ордук диибин. Тоҕо? “Сахаэнерго” үлэһиттэрэ анал персоналы бэлэмниир Киин нөҥүө үөрэҕи ааспыт, улахан уопуттаах, быдан үрдүк квалификациялаах исписэлиистэр, уһуннук үлэлээбит буолан, идэтийиилэрин таһыма үрдүк. Иккиһинэн, “когенерация” ыстаансыйаҕа оҥоһуллар, диисэллээххэ. Ону хочуолунайга биэрэллэр. Билигин электро-эниэргийэни, теплоэниэргийэни, итии ууну барытын оҥорор аныгылыы үчүгэй ыстаансыйалар наадалар.
Үсүһүнэн, бастакы (Арассыыйа диэки, соҕуруу өттө) уонна иккис зона (Уһук Илиҥҥи өттө) тарыыбын араастаһыытын нэһилиэнньэҕэ тэҥнээрилэр, 1-кы зона 2-с зонаҕа субсидия биэрэр, ол кээмэйэ 9 млрд солк. “Сахаэнерго” онон 9 млрд субсидияны ылар. Ону хаалларар наада. “Сахаэнергоны” эһэн кэбистэххэ, “Русгидро” ону биһиэхэ биэриэ суоҕа. Ол иһин “Сахаэнергоны” тыыппакка, киниэхэ атыттары холбуур наада. “Сахаэнерго” электроэнергияны хааччыйар, «ДьУоХХ» ГУТ дьиэни сылытар, итии ууну биэрэр. Кинилэр бииргэ үлэлиэхтээхтэр, оччоҕо бүддьүөккэ быдан экэниэмийэ буолуо этэ. Мин ааҕарбынан, 40% экэниэмийэлиэххэ сөп.
– Ону үөһээлэр билэллэр дуо?
– Билэн буоллаҕа. Ол эрээри “человеческий фактор” диэн баар. Сорох салайааччылар кириэһилэлэрин туран биэриэхтэрин баҕарбаттара. Ол иһин бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар. Эбэтэр тугу эрэ уларытан эҥин умса-төннө түһүөхтэрин баҕарбаттар.
«ДьУоХХ» ГУТ былырыын 62 млрд солк. көрдөөбүтүгэр, 35 млрд солк. эрэ биэрбиттэрэ. Балаһыанньалара ыарахан, расчеттаах счёттара сабыллыбыт дииллэр. Быйыл бүддьүөт 45 млрд солк. көрбүт. Ол эмиэ тиийиэ суоҕа, эһиил өссө уустугуруо. Ол иһин мин этэр уларытыыларбын уталыппакка олоххо киллэрэ охсоллоро буоллар, кыһалҕалаах боппуруостар быһаарыллыа этилэр. Ону Уһук Илин федеральнай боломуочунайа Ю.Трутнев, “Русгидро” ПАУо, РФ уонна СӨ Бырабыыталыстыбалара бары өттүнэн үөрэтиэх уонна дьүүллэһиэх тустаахтар. Алдьатар-урусхаллыыр чэпчэки. Оттон саҥаны оҥорор, тэрийэр хаһан баҕарар уустук. Оттон сөптөөх быһаарыыны ылынар бэйэбититтэн тутулуктаах. Билигин тэрилтэ “Русгидроҕа” киирбит буолан, салалта эмиэ “Русгидро” интэриэһин көрөр, онон салайтарар. Тэрилтэ уонна нэһилиэнньэ интэриэһэ хайдыһан хаалла. Нэһилиэнньэ стабильнай уокка наадыйар. Электро-эниэргийэ, ититии хаһан баҕарар наада буоллаҕа. Оттон “Русгидро” барыс эрэ ылыан баҕарар, аны структурата арыый атын, гидроэлектростанциялар киирэллэр. Олор электро-эниэргийэни эрэ оҥорор буоллахтара.
Оттон «ДьУоХХ» ГУТ – бу олох атын дьарыктаах тэрилтэ, кинилэр ол эйгэни билбэт буолан, сэрэхэдийэллэр. Ол иһин “бэйэҕит дьарыктаныҥ” дииллэр. Оттон “Сахаэнерго” кинилэр структуралара буолан хааллаҕа. Онон чэпчэки өттүн көрдүү сатаабакка, хайата көдьүүстээх, дьоҥҥо туһалаах буоларын тутуһар наада.
– Махтал, Николай Макарович.
Нина ГЕРАСИМОВА.
