Ааспыт нэдиэлэҕэ сибиэһэй убаһа этин сыаната 2000 солк. тиийбит диэн хаартыскаҕа түһэрэн ыыттылар. Ол төһө чахчытын билээри, Бааһынай ырыынагар уонна Эргэ куорат оройуонугар дьоҕус баһаарга тиийэ сырыттым. Ырыынакка ынах, сибиинньэ, куурусса этэ дэлэгэй, убаһа этэ бэрт сэдэхтик көстөр. Убаһа этин булбутум, кырдьык, киилэтэ 2000 солк. эбит.
Саха киһитэ оту сиэбэт диэн өбүгэлэрбит эт аһы өрө тутан, сыһыы аайы сыспай сиэллээҕи, хонуу аайы хороҕор муостааҕы иитэн кэллэхтэрэ. Сыана аска-үөлгэ, туттар тэрилгэ, төрүт аспытыгар аһары үрдээн, куорат ыала убаһа этин бырааһынньыкка эбэтэр, олус баҕардаҕына, биирдэ ылан сиир кэмэ кэллэ.
Ырыынакка эт сыанатын көрдөххө, мииҥҥэ барар уҥуохтаах ынах этэ 900 солк. саҕаланар, соркуойга, торуойга эттээх өттө 1400-1500 солк., эриллибит эт – 1000 солк., тыл 2500 солк., хаан 800 солк. Убаһа хартата – 1800 солк., хаана – 2000 солк. Сибиинньэ этэ – 500-600 солк., куурусса этэ эмиэ ол курдук. Атыыһыттар сүгүн аһардыбаттар: “Миигиттэн ыл, сибиэһэй эти бэҕэһээ Уус Алдантан, Чурапчыттан, Тааттаттан аҕалбыттара», – дииллэр. Арай ылаары соруннахха, сыаналарын түһэрбэттэр, онто да суох чэпчэкигэ биэрэбит дэһэллэр. Дьоҕус баһаарга сыана эмиэ Бааһынай ырыынагын курдук, ынах этэ – 900-1400 солк., уҥуохтаах убаһа этэ эрэ чэпчэки – 1000-1200 солк.
Ыраахтан кэлэр Белоруссия аһа тоҕо чэпчэкиний?
Маннык сыананан биэнсийэлээх, кыра хамнастаах дьон барбыт мииннээх эмис эти дуоһуйуохтарыгар диэри ый баһыгар-атаҕар эрэ сииллэригэр тиийэллэр. Хомойуох иһин, төрүт аспыт, алаас амтаннаах этэ көмүс сыанатыгар тэҥнэстэ. «Эт сыанатын судаарыстыба тоҕо хонтуруоллаабатый?» диэн үгүс киһи ыйытар.
Олохтоох ас-үөл сыаната үрдүүрүгэр хас да төрүөт баар, онтон саамай сүрүн өрүттэрин ырытыаххайыҥ. Киһи сөҕүөх, Белоруссияттан Арассыыйаны бүтүннүү уҥуордаан кэлэр үүт, ынах арыыта чугастыы Чурапчыттан киирэр үрүҥ астааҕар быдан чэпчэки. Ыраах Алтайтан, Бурятияттан кэлэр эт сыаната маннааҕы эттэн икки төгүл намыһах. Ону тиэйэн аҕаларга тырааныспарын ороскуота таһыччы үрдүк эрээри, олохтоох бородууксуйаттан тоҕо эрэ сыаната удамыр.
Саха Сирин пиэрмэрдэрин оҥорон таһаарар астара-үөллэрэ кыра, ороскуоттара үрдүк диэн быһаараллар. Соҕуруу өҥ-быйаҥ ходуһаҕа ынахтарын-сүөһүлэрин ахсаана элбэх, эбии астара чэпчэки. Биһиэхэ хороҕор муостаах төбөтө аҕыйах, комбикорм ыарахан, ол иһин ынах арыытын, этин сыаната үрдүк диэн этэллэр.
Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэнниттэн ырыынак көҥүл тыына илгийэн, маҕаһыыҥҥа ас-үөл, табаар сыанатын судаарыстыба хонтуруоллаабат, социальнай суолталаах бородууктаҕа атыы-эргиэн эбилигин аһары үрдэппэттэрин эрэ көрөр-истэр кыахтаах.
Эт социальнай суолталаах аска киирбэт
Күн бүгүн сокуоҥҥа олоҕуран, аска-үөлгэ судаарыстыба сыананы быспат. Суолга-иискэ хааччахтаах уhук хоту эрэгийиэннэргэ судаарыстыба табаарга атыы-эргиэн эбилигин олохтуур бырааптаах. Бу быраабы туhанан, Саха Сиригэр социальнай суолталаах ас бородууктатыгар атыы-эргиэн эбилигин муҥутуур кээмэйэ бигэргэнэр. Ол курдук, Сыана кэмитиэтин бирикээhинэн бородуукта 11 көрүҥүгэр атыы-эргиэн эбилигин муҥутуур кээмэйэ олохтонон турар.
Социальной суолталаах бородуукта испииhэгэр килиэп, бурдук, саахар, ириис, гириэчикэ куруппалар, мас арыыта, ынах арыыта, сымыыт, үүт, чэй уонна оҕо сухуой үүтэ, хааhыта киирэр.
Онтон суола-ииhэ суох нэhилиэнньэлээх пууннарга 17 көрүҥ табаарга атыы-эргиэн эбилигин мунутуур кээмэйэ олохтонон, сыана хааччахтанар. Ити этиллибит 11 табаарга ынах этин кэнсиэрбэтэ, сухуой үүт, мохоруон оҥоhуктара, сибиэhэй хортуоппуй, луук, дьаабылыка эбиллэр. Көстөрүн курдук, эт социальнай суолталаах бородуукта ахсааныгар киирбэт. Дьиҥэр, ити испииһэккэ эти-балыгы киллэрэн, хаҥатыахха баара.
Бу испииһэги урбаанньыттары кытта уопсай сүбэнэн оҥорбуттара. Билигин сорохтор атыы-эргиэн эбилигин хааччахтааһыны суох оҥоруҥ диэн модьуйаллар. Аартыка улуустарыгар аһы-үөлү, табаары сөмөлүөтүнэн илдьэллэр, биллэрин курдук, авиация саамай сыаналаах тырааныспар, ол иһин ороскуоттара үрдүк.
«Урбаанньыт бородууксуйаны атыылаһар уонна тырааныспар ороскуотун сабаары сыанатын эбэн атыылыыр, ол эбилиги хааччахтыыбыт. Социальнай суолталаах бородууктаҕа сыана эмискэ үрдээбит түгэнигэр биирдиилээн дьон СӨ Сыана бэлиитикэтигэр кэмитиэт аатыгар Судаарыстыба өҥөтүн порталын нөҥүө эбэтэр тэрилтэ саайтыгар баар аадырыска үҥсүү суругу ыытыахтарын сөп. Ол сурукка ханнык маҕаһыыҥҥа сыана аһары үрдээбитин, атыыласпыт чектарын хаартыскаҕа түһэрэн ыытыахтаахтар. Бааһынай ырыынагар килиэп, сымыыт, социальнай суолталаах ас сыанатын көрүөхпүтүн сөп, эт, балык онно киирбэт.
Көҥдөй сыана ыарахан диир сатаммат, урбаанньыттар баҕар ынах арыытын улуустан 1100 солк. атыылаһан баран 1500 солк. атыылыахтара, ол аата 36,4% эппиттэр. Улууска оҥоһуллубут уонна Дьокуускайга атыыланар ынах арыытын сыанатыгар эбилик 45% тахсыа суохтаах. Онон 1500 солк. атыылыыр урбаанньыты сыанаҕын чэпчэт диир кыахпыт суох. Кини 45% аһары барбатах, онон итинник атыылыан сөп. Атыы-эргиэн эбилигэ табаары хантан атыыласпыттарыттан, ханна атыылыылларыттан, тырааныспар ороскуотуттан тутулуктаах», – диэн быһаардылар СӨ Сыана бэлиитикэтин кэмитиэтигэр.
Дьокутаат санаата: "Кыһыҥҥы суол турдаҕына сыана түһүө"
Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов:
- Тымныы тыйыс дойдуга ынаҕы-сүөһүнү иитии ороскуота үрдүк, ол эт сыанатыгар быһаччы сабыдыаллыыр. Өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн аҕалаллыбыт эт үксүн улахан агробырамыысыланнай кэпэрэтииптэн кэлэр. Кинилэр сүөһүлэрин чэпчэки сыаналаах комбикормунан аһаталлар, түргэнник ситэр, төлөһүйэр эбиискэлэри тутталлар. Онтон маннааҕы эт састааба натуральнай. Саха Сирин сүөһүтэ сибиэһэй алаас отун, эбэ ыраас уутун иһэн, оҕуруот аһын сиэн улаатар. Сүөһүнү, сылгыны аһатан, улаатыннаран таһаарар хайдах курдук ыараханын хаһаайыстыбалаах дьон эттэринэн-хааннарынан бэркэ билэллэр. Онон эт сыаната кинилэр көмүс көлөһүннэрин толуйар. Илии үлэтэ ыарахан уонна үрдүктүк сыаналанар. Улахан хаһаайыстыбалаах кэпэрэтиип ити үлэни барытын автоматизациялаан олорор.
Маны таһынан, тыа хаһаайыстыбатын улахан кэпэрэтиибэ сүөһүтүн аһын, оборудованиетын ыларыгар чэпчэки, тоҕо диэтэххэ масштабтара хас да төгүл улахан. Онтон аҕыйах сүөһүлээх дьон кыраны ыларыгар чэпчэтии көрүллүбэт.
Билигин ырыынакка эт сыаната, идэһэ өлөрүүтүн кэмэ саҕалана илигинэн, үрдээн турар. Эбэ тоҥор кэмигэр өрүһү туоруур суол сабыллан, эт дөйө тоҥор тымныыта түһүөн иннинэ идэһэни маассабайдык аҕалбаттар. Сорох эргиэмсиктэр сибиэһэй эт күн бүгүн дэписиит буолан турарын туһанан, сыананы соруйан үрдэтэллэр.
Бу маны хонтуруоллуурга СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ 2025 сыл кулун тутар 13 күнүгэр 100 №-дээх бирикээһи таһаарбыта. Бу бирикээскэ тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын атыылаһарга сүбэ быһыытынан алын сыана этиллибитэ. Ынах этигэр 1 киилэ -553 солк., сылгы этигэр -564 солк. диэн ыйыллыбыта. Саха Сиригэр быйыл былаан быһыытынан 616,82 туонна ынах этин, 206,09 туонна сылгы этин бэлэмниэхтээхтэр.
Онон, маассабай идэһэ кэмэ саҕаланнаҕына, суолбут турдаҕына, куоракка сибиэһэй эт дэлэй буоллаҕына, сэтинньи бүтүүтэ, ахсынньыга сыаната түһүө диэн эрэнэбин. Эт сыанатын үрдээһинин хааччахтыырга эбии судаарыстыбаннай миэрэни көрөр, тыа сириттэн кэлэр эт логистикатын тупсарар, дьоҕус хаһаайыстыбалары өйүүр ирдэнэр.
Түмүк
Биллэн турар, ким баҕарар сыралаах үлэтин түмүгүн, тохпут көлөһүнүн кыра сыанаҕа биэриэн баҕарбат. Чуолаан, ынаҕы-сүөһүнү иитии курдук хотон ыарахан үлэтэ үрдүктүк сыаналаныахтаах.
Ол эрэн куорат дьоно сылаас дьиэҕэ, сымнаҕас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн олорон уруучукуттан ыараханы көтөхпөккө бары халыҥ харчыны баһан ылалларын курдук саныыллара тутах, дьиҥ олоххо сөп түбэспэт өйдөбүл. Быраастан, учууталтан, култуура үлэһититтэн атын бүддьүөт үлэһиттэрэ дьиэ сууйааччы саҕа 56 000 – 60 0000 солк. хамнастаахтар, куоракка хас биирдии хардыыҥ харчынан төлөнөр кэмигэр итинник хамнаска олорор күчүмэҕэй.
Тыа сиригэр киһи бултаан-алтаан, балыктаан, сир астаан, оҕуруот аһын олордон, кэтэх хаһаайыстыба тутан күннээҕи аһылыгын булунар. Оттон куоракка барытын атыылаһан ылаҕын, кыра биэнсийэҕэ олорор аҕам саастаах дьон ордук төрүт астарын сиэхтэрин баҕараллар. Ол иһин олохтоох ас-үөл, ынах арыыта, эт-балык сыаната удамыр буолуохтаах. Төрүт аспытын, бастатан туран, алаас этин социальнай суолталаах бородууктаҕа киллэрэн, үүнэ-тэһиинэ суох барбыт сыананы хонтуруоллуур кэм уолдьаста.
Марианна ТЫРТЫКОВА
Хаартыска социальнай ситимтэн + ааптар түһэриитэ
