Бүгүҥҥү сэһэргэһээччим – биэс уонун ааспыт, тэтиэнэх, сэргэх сэбэрэлээх, сахаҕа үчүгэй көрүҥнээх киһи. Үгүс дьонтон уратыта диэн, санаатын онон-манан токуруппакка, таабырыннаан ыраатыннырбакка, аһаҕастык көнөтүнэн этэри сөбүлүүр. Уһун айаҥҥа массыына кэлиҥҥи олбоҕор олорбут уолаттар истэр тэриллэрин кулгаахтарыгар иилинэн, атын куйаарга “барбыттара” ыраатта. Бэйэм даҕаны айаҥҥа кэпсэтэри сөбүлүүр буоламмын, суоппардыын сэһэргэһиибитигэр тылтан тыл салҕанан, ыырбыт ыраатан, тиэмэбит кэҥээн, таптал, устунан имэҥ чааһыгар тиийэн хааллыбыт. Онон аргыһым кэпсээнин ааҕыҥ...
***
Көннөрү саха ыалыгар төрөөбүтүм. Ийэлээх аҕам, суорумньунан холбоспут курдук, урукку дьон оннуктара эбитэ дуу, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиҥилэрэ. Биирдэ сылаастык көрсүбүттэрин, илии-илиилэриттэн ылсыбыттарын, эйэргэспиттэрин, имэрийсибиттэрин, куустуспуттарын саараама көрбөтөҕүм. Иккиэн тус-туспа ороҥҥо утуйар курдук этилэрэ да, мин кэннибиттэн уоллаах кыыһы, уопсайа алта оҕону төрөппүттэрэ. Аҕабыт “таптал диэн туохтара эбитэ буолла...” диэбитин биирдэ истэн аһарбыттааҕым. Оттон ийэбит туһунан эдьиийим “эдэригэр атын киһини таптыы сылдьыбыт быһыылаах” диэн турардаах. Бука, туох эрэ сыһыаннааҕы билэн-көрөн эттэҕэ буолуо. Биһиги дьоммут курдук ыал элбэх. Төһө да уҥа-таала таптаспаталлар, син саха ыалын аатын ылан, “һай-һат” диэн олордохторо, оҕо-уруу төрөттөхтөрө.
Аармыйаттан сиһим этэ ситэн, буутум этэ буһан, хааным уолукпунан оргуйар уола хаан кэлбитим. Бу санаатахха, айылҕам таайан, бастакы таансыттан муннукка күөйүөх, тутуох-хабыах айылаах кыыспын көрдөөбүт эбиппин. Сорох ымсыыра көрөр кыргыттарым ырааҕынан сылдьаллара, сорохтор ыал буолбуттар этэ, сорохтору бэйэм сирэрим. Көрдөөбүт – булар. Биир киэһэ хампаанньаҕа түбэспит кыыспын синньигэс биилиттэн ылбыппар утарыласпатаҕа. Сотору кулууп сыанатын кэтэҕэр сиэтэн илдьэн, уураһан, тутуһан-хабыһан киирэн барбыппыт. Мэктиэтигэр, салгыным тиийбэт курдуга. Ол сиртэн сыҕарыйбатахпыт даҕаны. Таансы бүтэн, кулуубу хатаан барбыттара. Биһиги хаалбыппытын билбэтэхтэрэ. Ол түүн баҕабыт ханыар диэри таптаспыппыт. Кыыһым кыыс эбит этэ эрээри, эниэргийэтэ сүрдээҕэ. Бэйэбэр дылы, эмиэ айылҕатынан кэмэ кэлэн сылдьар быһыылааҕа. Барыта түргэн үлүгэрдик буолбутуттан кыбыһыннахпыт эбитэ дуу, салгыы көрсөр эҥин туһунан тугу да үлэспэтэхпит. Кини оннук дойдулаан хаалбыта. Мин, сыалбын ситиспит киһи быһыытынан, уоскуйбутум. Ол эрээри ол туругум уһаабатаҕа. Булка барар киһилии, эмиэ тулабын көрүнэн, сүгүннээбэт “быраатым” дьыалатын быһаараары түбүгүрэн барбытым.
***
90-с сыллар, чахчы, дьалхааннаах этилэр. Улуус киинигэр үлэ булан, ыырым, сырыым кэҥээбитэ. Кулуупка киирэн истэххэ, куолайыттан арыгы иһэ турар хампаанньа элбэх буолара. Бэйэҥ арыгылаах киирэн, онно кыттыстаххына, харыс үрдүүрүҥ, олоҕуҥ интэриэһинэй буола түһэрэ. Сытыы-хотуу кыыс элбэҕэ. Онон кыргыттарбын уларыта сылдьар буолбутум. Оччотооҕу аҥаардас уолаттар бары даҕаны оннук этибит. Арыгы иһэн баран, түүнү бииргэ атаарар кыыскын көрдүүрүҥ.
Төһө өр оннук көрүлүөм эбитэ буолла, биир күн дьиэбэр кэлин ийэ кынным буолбут дьахтар кэлэн, дьоммун кытта кэпсэтэн, оҕо оҥорбут кыыспын ойох ылар буолан хаалбытым. Таанньам балаһыанньа итинник буолбутуттан бэйэтэ даҕаны соһуйбут быһыылааҕа. Бастаан утаа кыбыстыбыт курдук көрсүбүтэ. Мин, сокуоннай кэргэннэммит киһи, эдэр ойохпун утуппакка муҥнуурум. Туох айылааҕа хаайтара сыппыта эбитэ буолла, баҕам ханар диэни билбэтим. Өйбөр онтон атын суох курдуга. Быыс-арыт көһүннэр эрэ, итиннэ тиэрэ көтөрүм, манна хаайан ытата сыһарым. Ойоҕум оҕолонон баран, олус илистэр буолбута. Били, этэллэрин курдук, “төбөтө ыалдьара” элбээбитэ. Утуйан ырааппытым кэнниттэн сытара, сорох сарсыарда миигиттэн куотан, оҕотун кытта дьыбааҥҥа сыҕарыйбыт буолара. Мин ону аахайыы, өйдөөһүн суох. Наада – онон бүтэр. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар киһи дьахтар төрөөн мөлтүүрүн, сылайарын хантан өйдүөхпүнүй?
“Сүгүннээбэт” киһиэхэ атын үүт-хайаҕас көстөн иһэр буолар эбит. Ити кэмҥэ кэргэттэриттэн арахсыбыт эдэр дьахталлар элбээбиттэрэ. Ойоҕум бүгүн сөбүлэнэригэр дуу, сөбүлэммэтигэр дуу наадыйбат буолбутум. Эрийдэххэ ыҥырар, хоонньоһорго баҕалаах эдэр дьахтар – кырыы кырыытынан. Били этэр “сексуальнай өрөбөлүүссүйэлэрэ” эбитэ дуу, уустук олохтон уоскуйа сатааһын эбитэ дуу, сиэрэ суох сылдьыһыы сүрдээх этэ. Ойоҕум оҕолоруттан ордон, мин кэлэрбэр-барарбар, баарбар-суохпар наадыйбат да курдуга. Эдэрбин, сэнэхпин, массыыналаахпын, көҥүлбүн! Онтон ордук туох наада буолуой?!
***
Ол сылдьар кыргыттарбыттан кэлин биирдэстэрин эрэ ордорор буолбутум. Сыаналаан көрдөхпүнэ, сексуальнай киһи диэн туһунан буолар эбит. Лена туох эрэ абылаҥнааҕа, интэриэһинэйэ. Бэйэм бэйэбэр олорон, арыт толкуйдуурум: Лена, эмиэ оҕо-уруу, дьиэ-уот бөҕө эрээри, тоҕо хараҕа уоттааҕый? Тоҕо сирэйэ-хараҕа сэргэҕий? Мэлдьи үөрэ-көтө сылдьара хайдах кыалларый? Бастаан утаа “солунугар итинник буолуо” дии саныыр этим. Киниэхэ холоотоххо, ойоҕум өрүү уутун хамматах, сылайбыт аатырара, сирэйин-хараҕын, таҥаһын-сабын көрүммэтэ. Ленаҕа бырааһынньыкка тиийбит курдук сананарым. Маҕаһыыҥҥа үлэлиир буолан, аһа-үөлэ дэлэйэ. Аны туран, хаһан да кыыһырбата, кыҥкыйдаммата. Наар үөрэ-көтө көрсөрө. Ороҥҥо бииртэн биир саҥаны толкуйдуура, ханнык да түгэҥҥэ аккаастыыр диэни билбэтэ. Бастакы сырыыларга оҕолорун дьонугар утаарара. Кэлин икки кыыс дорооболоһон баран, хосторугар киирэн хаалар буолбуттара.
Наар үөрэ-көтө көрсөр бэйэтэ Лена биир күн соҥуоран көрсүбүтэ. Кэпсэтии түмүгэр мин киниэхэ букатыннаахтык кэлиэхпин баҕарарын сэрэйбитим. Эр дьон хас да боппуруоһу төбөбүтүгэр тута сылдьыбат адьынаттаахпыт. Балаһыанньа итинник токуруйуо эрэ диэн санаабакка сылдьар киһи “мах” бэрдэрэн, сарсыныгар соннук тугу да быһаарбакка, тахсан барбытым. Чахчы, соһуйбутум быһыылааҕа, балачча кэмҥэ киниэхэ тиийбэккэ сылдьыбытым. Онтум, доҕоор, дьахтарым атын киһиэхэ кэргэн тахсан, тупсан турбута. Ол сураҕы истэн, мэктиэтигэр, кулгааҕым чуҥкунаабыта. Аны ити бэйэлээҕи кууспаппын, омунугар өрө тэрэйэ сытар түөһүн, кылбаа маҥан этин-сиинин туппаппын-хаппаппын, утарыта уохтаахтык ытыра-ытыра уураһар уоһун аны билбэппин дии санаан, мааныбыттан маппыппыттан хараастан, харахпыттан бөдөҥ таммахтар түспүттэрэ. “Эр дьон ытаабаттар” диигит даҕаны, ыктаҕына, ыгылыттаҕына, итинник буолар эбит, дьэ.
***
Саамай ыарахана – кэргэнин кытта сылдьарын көрөрүм, көрсөрүм. Күнүүлээбит санаабар, наар үөрэ-көтө айаннаан иһэр, олус иллээхтик тугу эрэ атыылаһа сылдьар буолаллара. Кыһыыбар-абабар атын дьахталлары кытта көрсүһэр этим да, биири да киниэхэ тириэрдибэтим. Лена сиэкистиир кэмигэр саҥарара-иҥэрэрэ да астык буолара. Сыкка-сымарга соччо быһаарсыбат курдук сананар этим да, кини этин-сиинин сытыттан туймаарарым. Өссө биир сөбүлүүр өрүтүм – табахтыыра. Атаҕын атаҕар хатыйа ууран олорон, намчы тарбахтарыгар кыбыппыт табаҕын сэрэнэн уоһугар даҕайарын, сүр минньигэстик оборон ылан баран, үчүгэйкээн уостарын чорботон, уһун буруону унаарыччы үрэрин төһө баҕарар көрө олоруох курдугум. Дьиҥэр, дьахтар табахтыырын саҕа абааһы көрөрүм суоҕа даҕаны, дьэ, киниэхэ кэлэн уулларым.
Итини таһынан хараҕым таптыыр өссө биир көстүүтэ баара. Ол – кини тыыллаҥныыра. Дьахтар ити курдук имэҥнээхтик, астыктык тыыллаҥныырын киниттэн ураты ханна да көрө иликпин. Хас хамсаныытыттан быччыҥнарын устун сүүрээн устар курдук буолара. Түөһүттэн саҕалаан иһин түгэҕэр диэри этэ барыта дьырылыырга дылыта. Ону көрөн, хайа эр киһи хаана хамсыа суоҕай... Санаабар, ыксыыр курдугум да, хат таптаһан, тардыллар, хойутуур буолуллара.
Ити кэнниттэн ойохпор олохтоохтук сойбутум. Киһим даҕаны “чугаһаабаккын, наадыйбаккын” диэн кириэтээбэт, сиэкиһи ирдээн иирсэ сатаабат этэ. Онтон санаабытым – олохпор көрсүбүт соҕотох тапталым, дьиҥ ис сүрэхпиттэн баҕарар дьахтарым Лена эрэ эбит диэн. Хаста даҕаны көрсөн, кэпсэтиэхпин баҕарбытым да, күнүүлүүр, кыыһырар, кэлэйэр санаам баһыйара. Киһи эрэ буолларбын, оройго бэрдэрэн, мээнэ “сүүрэкэлиирим” тохтообута. Кэмим иннинэ кырдьыбыт курдук санаалар элэҥнээн ааһаллара. Оннук уонча сыл ааспыта. Лена куоракка көспүтэ.
***
Түөрт сыллааҕыта Бэстээхтиир боруомҥа киирэн, таһырдьа сөрүүкүү турбутум. Арай кэннибэр бэркэ билэр, ахтыбыт куолаһым “Привет” диэбитэ. Истибиппин итэҕэйбэккэ эргиллибитим – уруккуттан туга да уларыйбакка, мичээрдээбитинэн бу турар этэ! Ол кини, Ленам, эрэ буоллаҕа. Урут-уруккуттан бэркэ билсэр дьоннуу кэпсэтэн, күлэн-салан киирэн барбыппыт. Бу үйэҕэ уһуннук устар боруом кытылы булбута эрэ баар буолбута. Үөрүөм иһин, Лена төлөпүөнүн нүөмэрин биэрбитэ. Тоҕо биэрбитин таайа сатаан баран, киэһэ бассааптаабытым. Тапталлааҕым кэргэниттэн арахсыбыта икки сыл буолбут этэ. Сарсыҥҥы күнүгэр көрсө охсон, ахтылҕаммытын таһаарбыппыт. Кини уоппускатын кэмигэр уруккубар түспүтүм, сирэйдиин-харахтыын сырдаабытым, биллэрдик сэргэхсийбитим.
Бу сырыыга дьылҕам иккиһин тосхойбут дьолун мүччү туппакка санаммытым. Ойохпуттан арахсан, Лена сөбүлэһэр эрэ буоллар, киниэхэ барарга быһаарыммытым. Сэрэнэн ыйыппыппар хардатын ыга кууспута. Оҕолорум улаатан, ким ыал буолан, ким туһунан дьиэлэнэн-уоттанан, иккиэйэх эрэ олорон эрэр этибит. Ойохпор эппиппин соһуйбута эрээри, айдаара, аймана барбатаҕа. Арай оҕолорум кэлэйбиттэрэ. Күн-дьыл аастаҕына, өйдүөхтэрэ диэн эрэнэр этим. Оннук да буолбута.
Билигин Ленабыныын этэҥҥэ олоробут. Ойоҕум, оҕолорум иннилэригэр улахан буруйдаахпын билинэбин эрээри, мин эмиэ Орто дойдуга кэлэн, дьолго тиксэр, тапталы билэр бырааптаахпын дии саныыбын. Олоҕум эдэр эрдэхпинэ атын ыллыгынан баран ылбытыгар, онтон кэлин оннугар киирэн, үрэх уутун курдук холкутук уонна дьоллоохтук устан эрэригэр эр киһи буолан туран тапталга талаһыым, имэҥи билиим оруоллаах. Бүгүҥҥү олохпуттан үөрэбин эрэ. Бырастыы гын, ол эрээри кэргэнниилэр икки ардыларыгар сыһыан сойбут буоллаҕына, эйэ дэмнээхтик икки аҥыы баран, олохторун оҥостоллоро ордук. Киһи хайа баҕарар сааһыгар тапталы, имэҥи билэр айылҕаттан көҥүллээх.
Алтан Ытарҕа.
