Нөҥүө күнүгэр дьуһуурунай чааска биир гражданинтан халыҥ ойуур быыһыгар, Таптал Хайата диэн ааттыыр сирдэригэр, киһи өлүгэ көһүннэ диэн дьиксиннэриилээх иһитиннэрии киирбитэ.
Өлүк бүттэтэ суох буолбут диэбиттэригэр Живин чэпчээбиттии өрө тыыммыта. “Биһиги Олесябыт буолбатах, – диэн санаатын алы гыммыта. Бу эдэр кыыһы көрдүүр түбүгэр сылдьан Живин өйдүүн-санаалыын кыыс туһугар ыалдьарын, төрөппүттэрин аһынарын уонна хайаан да тыыннааҕын булуон баҕарарын өйдөөбүтэ. – Нэдиэлэ иһигэр өлүк бүттэтэ суох буола сытыйбат, бу – хайдах да Олеся буолбатах”, – диэн бигэтик быһааран, уоскуйарга дылы гыммыта.
Өлүгү булбут сирдэрэ, кырдьык, Таптал Хайата этэ. Живин кэллиэгэлэрин кытта Наталья Поликарповна “Волгатынан” ким-хайа иннинэ тиийбиттэрэ. Эбирдээх сирэйдээх, түөрт уон биэс саастаах киһи сирдээн-ыйан биэрбитэ. Бэйэтэ онно тэллэйдии сылдьан дьулаан хартыынаҕа кэтиллэ түспүт уонна милииссийэҕэ тыллыы тэбиммит.
– Сарсыардалык биир эмэ тэллэй быкпыта буолаарай диэн, мырааҥҥа чэрчийэ тахсыбытым, – диэн били киһи айаннаан иһэн кэпсээбитэ. – Тэллэй төрүт да быга илигин иһин, дьиэбэр төннөөрү гыммытым уонна дьэ өлүккэ түбэһэ түспүтүм. Куттанан, сүрэҕим айахпынан тахса сыспыта, дьэ уонна муҥ кыраайбынан эһиэхэ тэбиммитим... Билиҥҥэ диэри илиим-атаҕым сап-салҕалас.
Өлүк хойуу мастаах аппа оҕотугар сытара. Курданарыттан үөһээ өттө бүттэтэ суоҕа, оттон аллараа өттө ол-бу иһит-хомуос ойуулаах чаҕылхай халлаан күөх өҥнөөх күлүйүөҥкэнэн сабыллыбыт этэ. Опердар суолу-ииһи тэпсэн кэбиһиэхпит диэн, өлүгү ыраахтан көрбүттэрэ уонна силиэстийэлиир бөлөх кэлэрин кэтэһэ таарыйа ол эргини чинчийэр санааламмыттара. Ол тараахтыы сылдьан өлүктэн сүүрбэччэ миэтэрэлээх сиргэ, хойуу мастар быыстарыгар, ыга сууламмыт таҥаһы булбуттара, араҕастыҥы сырдык өҥнөөх былаачыйа быһыылааҕа.
“Араҕастыҥы сырдык өҥнөөх былаачыйа, – дии санаабыта Живин, Олеся итинник былаачыйалаах буолуохтаах этэ, Богдаҥҥа көрдөрдөххө сатаныыһы”.
Киһитэ ханна баарын билээри эргим-ургум көрүтэлээбитэ да, чугас эргин ханна да суоҕа, онтон кэмниэ кэнэҕэс Богдан массыынатын иһигэр өлүк көстүбүт сирин диэки буолбакка, төрүт атын сир диэки хайыһан олорорун көрбүтэ.
“Туох дьикти суоппарай, үгэс курдук, гражданскайдар ким-хайа иннинэ өлүгү көрө охсоору омуннуралларын нэһииччэ тохтотуллара, оттон бу киһи төрүт кыһаммат. Олус дьикти!” – диэн муодарҕаабыта Живин массыынаҕа чугаһаан иһэн.
– Богдан, массыынаттан таҕыс эрэ, – диэн көрдөспүтэ, – онно бара сылдьыах эрэ, былаачыйаны көрүөҥ этэ. Олеся киэнэ буолбатаҕа буолуо дуо?
Богдан баҕарбатахтыы, массыынаттан орҕостон тахсан, Живини батыспыта. Суулуу тутуллубут былаачыйаны көрөн баран:
– Маарынныыр. Тэнитэн көрдөрбөккүн дуо? – диэн ыйыппыта.
– Суох, силиэдэбэтэл, эспиэр кэлэллэрин кэтэһиэхпит. Билигин онно ыраахтан туран өлүгү көрүөхпүт. Баҕар, Олеся эбитин билиэҥ.
Өлүк дьулаан хартыынатын көрөөт, Богдан чинэрис гыммыта уонна киэр хайыһан баран, нэһиилэ саҥа таһаарбыта:
Ити кини, баттаҕа киниэнэ...
Сүүрбэччэ мүнүүтэнэн силиэстийэлиир бөлөх кэлбитэ. Эспиэр өлүгү хаста да хаартыскаҕа түһэрбитэ, ол кэнниттэн сабыылаах күлүйүөҥкэни арыйа тардыбыта. Живин чугаһаан кэлэн көрбүтүн итэҕэйбэтэҕэ. Сүппүт гражданнары көрдүүр кэмигэр элбэх өлүгү көрбүтэ: сытыйан-ымыйан дьардьамата эрэ хаалбыт диэн, куурбут-хаппыт, бөскөччү үллүбүт диэн, үлүйбүт, ууга түспүт, умайбыт диэн... Итинник өлүктэри көрдөҕүнэ кыһаммат этэ. Оттон бу кыыһы хайаан да тыыннааҕын булуом диэн эрэмньилээх сылдьыбыт Живиҥҥэ килэгир дьардьама, чахчы, дьулаан хартыына буолан биэрбитэ. Дьиҥэр, кыыс аҕыйах эрэ хонуктааҕыта сүттэҕэ, саба быраҕан көрүүнэн, төһө да өҥүрүк куйаас турдар, өлүк маннык бүттэтэ суох буолуо суохтааҕа: курданарыттан үөһээ өттө – туру-туртаҕар дьардьама. Оттон күлүйүөҥкэ сабыылаах аллараа өттө адьас тыыннаах кыыс киэнин курдук тыытыллан көрбөтөх үүт маҥан этэ, ханан да өлүк эбирэ, сытыйан эрэр сибиэн ончу суоҕа. Маннык ынырыгы, дьулааны арай куһаҕан түүлгэ эрэ көрүөххэ сөбө буолуо. Бары үмүөрүһэн, көрбүттэрин итэҕэйбэккэ соҥуоран турбуттара.
Кыыс эрэйдээх үөһээ өттүн айылҕа “аатырбыт үлэһиттэрэ” – үөн-көйүүр, сахсырҕа – туох да көстүбэт гына сапта сытан дьардьамаҕа кубулуппут этилэр. Онон-манан киирэн-тахсан иҥиирдэри-майырдары сыста сытан сииллэрэ, уолан хаалбыт хараҕын оннугар үөн-көйүүр ыамата ыспыта ырааппыт этэ. Аата-ахсаана биллибэт чиэрбэ кыймаҥныырыттан дьардьама адьас тыыннаах курдук бу үмүөрүспүт дьону одуулуу сытарга дылыта.
Кырдьык, ол саҕана сахсырҕа ыһарыгар анаан болдьообут курдуга: нэдиэлэни кыайбат кэм иһигэр Олеся үөһээ өттүттэн уҥуоҕа эрэ хаалбыта. Манна туран “үөн-көйүүр ыамата халыҥ матырыйаалынан сабыллыбыт өлүгү тоҕо эрэ тыыппат эбит” диэн санааҕа кэлбиттэрэ.
Живин аҕынньыта төллөн, ыраас салгыны тыынаары өлүк көстүбүт сириттэн балачча ыраата түспүтэ. Лапин чугаһаан кэлэн, аанньата суох сыттан-сымартан тэйбиччэ, уһуутаан ылбыта:
– Аҥаара дьардьама буолбут өлүгү аан бастаан көрдүм! Олеся, сибилигин ойон тураат, биһигини мырааны биир гына эккирэтиэ диэх санаам киирбитэ. Ынырыгыан!
Өлүгү чинчийэ көрөн баран, Живин эспиэри суулуу тутуллубут былаачыйаҕа аҕалбыта.
– Көр, былаачыйа тэйиччи сытарын.
Эспиэр былаачыйаны арыйбытыгар дьахтар ис таҥаһа түспүтэ.
– Сэрэйдэхпинэ, күүһүлээбиттэр быһыылаах, – диэбитэ эспиэр таҥаһы сирийэн көрө-көрө. – Оттон атаҕын таҥаһа ханнаный?
Дьахтар түүппүлэлэрин былаачыйа көстүбүт сириттэн чугас, хойуу талах быыһыттан булбуттара. Живин түүппүлэни Богдан билэрэ буолуо диэн көрдөрөөрү гыммыта, киһитэ эмиэ массыынатын иһигэр туох да кыһалҕата суох туттан олороро.
“Туох буоллаҕай? Бүгүн дьикти баҕайы көрүҥнэммит”, – дии санаабыта Богданы уонна түүппүлэлэри эспиэр атаҕын анныгар бырахпыта. Богданы кытта кэпсэтиэн баҕарбатаҕа.
Өлүк көстүбүт сириттэн төннөн иһэн Живин саҥа таһааран толкуйдаабыта.
– Кинини манна массыынанан аҕалбыттар. Ол аата, били эмээхсин көрдөрүүтэ оннук олус фантазия буолбатах эбит. Ол массыына мааркатын билэргэ силиэстийэлиир эспэримиэн ыыттахха сатаныыһы... – Живин, чочумча буолаат, суоппарга мас-таас курдук соруйбута. – Дабаай, эмээхсиҥҥэ барыахха! Саатар, туох массыынаны көрдүүрбүтүн билэр инниттэн киниэхэ үөһэттэн араас массыынаны көрдөрүөхпүт.
Богдан туох да саҥата суох, били, туоһу эмээхсин уонна бэйэтин начаалынньыга Наталья Поликарповна олорор дьиэлэрин диэки уруулун эрийэ туппута.
Живин эмээхсиҥҥэ тахсыбыта, оттон Лапиннаах Кириллов аллара хаалбыттара. Ааны чааскы тутуурдаах түөрт уонча саастаах эр киһи аспытыгар Живин бэйэтин билиһиннэрэн баран ыйыппыта:
– Анастасия Павловнаны кытта кэпсэтиэхпин баҕарбытым. Дьиэтигэр баар дуо?
– Ийээ, эйиэхэ милииссийэттэн кэллилэр, – диэн эр киһи хаһыытаабыта уонна чэйин иһэ куукунатыгар киирэн хаалбыта.
Билэр милиционерыгар мичээрдээбитинэн, түгэх хостон эмээхсин тахсан кэлбитэ. Соҕотохсуйа быһыытыйбыт кырдьаҕас киһи билигин даҕаны уопсастыбаҕа туһаны оҥорор буоламмын, бачча улахан болҕомтону уураллар дии саныыра, бука, үчүгэйэ сүрдээх буолуо.
– Дорообо, Анна Павловна, – Живин хардары мичээрдээбитэ, – дьэ, маннык дьоһуннаах дьыалаҕа кэллим. Били көрдөөбүт кыыспыт өлө сытарын буллубут, өлөрөн кэбиспиттэр. Үнүр эппитиҥ дии кыыс массыынаҕа олорсубута диэн. Биһиги туох мааркалаах массыына эбитин билиэхпитин баҕарабыт, ол инниттэн болкуонтан хас да массыынаны көрүөххэ наада. Дьэ, үнүр көрбүккэр хайалара майгынныыр эбитий?
– Чэ, боруобалыахха даҕаны, – эмээхсин, сүппүт кыыс өлбүт сураҕын иһиттэр даҕаны, төрүт соһуйбакка, үөрүүнэн сөбүлэспитэ.
Болкуоҥҥа тахсан баран, Живин оперативниктарга үөгүлээбитэ:
– Ааһан иһэр “Жигули”, “Москвич”, “Запорожец” массыыналары, хайа сатанарынан сырдык өҥнөөхтөрү, тохтотон бу дьиэ таһынан ааһалларын курдук этиҥ, биһиги үөһэттэн кэтээн көрүөхпүт.
Бастаан араҕас өҥнөөх “Москвич” ааспыта. Эмээхсин массыынаны болҕойон көрөн баран, быһа бааччы хамаандалаан саайбыта:
– Аны биири!
Иккис үрүҥ өҥнөөх “Запорожец” этэ да, эмээхсин сөбүлээбэтэх куолаһынан:
– Бу буолбатах!
– “Жигули” маҥан дуу, ол эрээри тугунан эрэ сулуон уҥуоҕар майгынныыр дуу өҥнөөҕө. Эмээхсин массыынаны одуулуоҕунан одуулаабыта эрээри, ааспытын кэннэ Богдан “Волгатын” ыйан баран хамаандалаан тоҕо барбыта:
– Ити массыынаны көрдөрүҥ!
Живин оперативниктарыгар Богдан массыынатынан дьиэ аттынан аастын диэн хаһыытаабыта. Эмээхсин массыына ааһарын болҕойон көрөн баран хаһыыра түспүтэ:
– Дьэ, бу майгынныыр, оруобуна ити курдук уһун этэ!
– Анастасия Павловна, ити “Волга” мэлдьи дьиэҕит таһыгар кэлэр, бастакы подъезка массыына хаһаайката олорор. Ити массыынаны, арааһа, элбэхтик көрбүккүт буолуо, ол гынан баран кыыс олорсубут массыынатыгар майгынныыр диэн тоҕо сонно тута эппэтэххиний?
– Оттон ыйыппатаххыт дии, бэйэм да саарбахтаабытым. Билигин даҕаны мунаарабын, ол гынан баран били массыына билигин ааспыкка олус майгынныыр, – диэн баран, эмээхсин Богдан “Волгатын” диэки ыйбыта, – үкчү ити курдук уһун уонна улахан. Аны алҕаһыам диэн дьиксинэбин, ким билиэй, баҕар, буруйа суох киһини хаайан кэбиһиэххит, аньыыны оҥостуохпун баҕарбаппын. Ол эрээри, туох да диэбит иһин, олус маарынныыр массыына!
– Баһыыба, Анастасия Павловна, – диэбитэ Живин быраһаайдаһарыгар. – Мантан инньэ сырдык өҥнөөх “Волганы” көрдүүр эбиппит.
Бары массыынаҕа олорон дьиэ таһыттан хоҥнубуттарын кэннэ, Богдан саҥата-иҥэтэ хойдубута:
– Уолаттар, хаһан да бүппэт үлэҕит туһунан кэпсэтэргитин тохтото түһүҥ, бүгүн – төрөөбүт күнүм. Барыгытын дьиэбэр шашлыктата ыҥырабын. Олоро түһүөхпүт, буокка иһиэхпит, этим бэлиэр маринуйданан сытар, дьэ, шашлык остуоруйаҕа курдук буолуо! Онон, кэлэр инигит?
Опердар соһуйан, сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбиспиттэрэ. Богдан ыҥырыытын, мөккүөрэ суох, сөбүлээбиттэрэ. Бачча сылаалаах нэдиэлэ кэнниттэн истириэһи таһаарар хайаан да наада курдуга, эттэрэ-сииннэрэ да ону эрэйэргэ дылыта. Живин чаһытын көрбүтэ киэһэ алта чаас буолбут этэ, инньэ гынан суоппарга бирикээстээбитэ:
– Богдан, биһигини милииссийэҕэ илдьэн баран дьиэлээ, шашлыктаргын бэлэмнээн эр. Оттон биһиги өлүгү булуу туһунан салалтаҕа дакылааттыахпыт, ону сэргэ атын да дьыалабытын үрүм-арым тутуохпут, ол кэнниттэн тоҕус саҕана эйиэхэ ойон-тэбэн тиийиэхпит. Биһиэхэ аадырыскын хааллар.
Геннадий ГУРЬЕВ
(Виталий Егоров «Страхи Сопки Любви» диэн сэһэниттэн тылбаас).
