1970 сыллар ортолоругар, сүүрбэччэлээх эрдэхпинэ, биир күһүн балаҕан ыйын бүтүүтэ кырдьаҕас таайым “Сатаҕа тахсыһа сылдьыаҥ дуо? Кыттыгаһым дьарҕата көбөн хаалар буолла. Доҕор буолуоҥ этэ. Тыалаан киириэхпит. Уһаабаппыт” диэн ыҥыран, аҕыйах хонукка тыаҕа тахсыһар буоллум. Кини күһүн аайы доҕорунуун ити курдук айылҕаҕа тахсан сынньанан, таарыйа бултаан киирэр үгэстээҕэ.
Тугу элбэҕи хомунуохпунуй, кыра ыһык-той бэлэмнэнэн, аҕам 32-лээх субуйааҥкытын уларсан, сарсыныгар оруобуна таһаҕас массыыната кэлбитинэн туһанан, Ынахсыкка диэри атах тардыһынныбыт. Онно тиийэн таайым доҕоро, эмиэ бэйэтин бараллаата алта уонун ааспыт Миитэрэй оҕонньордооххо хонон баран, сарсыардатын ыһыытыыр эрдэ икки аты ыҥыырдаан дойдулаатыбыт.
Бултуур сирбит билиҥҥинэн холоотоххо наһаа ырааҕа суох эбит этэ. Күн киэһэриитэ, хараҥаны баттаһа, хонук сирбитигэр тиийдибит.
Үүтээммит – хаһааҥҥы эрэ үйэтээҕи, аҥаарыгар диэри сиргэ батары тимирбит, кыра салҕааһыннаах, биэс да биэстээх охсуу ампаар дьиэ. Ол үүтээммит кэлин өрт уота туран умайбыт сурахтаҕа.
Тиийээт таайым миигин аллараттан уу баһан тахсан дьиэҕэ оһох отторбор соруйда уонна бэйэтэ аттарын дьаһайа барда. Кини кэлиэр диэри мин элгээнтэн уу баһан тахсан уот отуннум, алтан чаанньык баарыгар чэй уурдум уонна үрүсээктэртэн ыһыкпытын хостоон, ас бэлэмнээн бардым. Өтөр таайым киирэн сонун уста туран “оһоххун оттоот даҕаны аһаттыҥ ини?” диэн ыйытта. Мин хантан аһатыахпыный? Ийэлээх аҕам даҕаны сиргэ-уокка сылдьан уоту аһаппаттара, хомсомуол киһи бэйэм даҕаны ол-бу итэҕэлгэ-тойго кыһамматым. “Суох” диэтим. Таайым саҥата суох иҥиэттэн кэбистэ уонна арыылаах лэппиэскэни ылан, тимир оһох аанын арыйан тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу уотун аһатта. Онтон эмиэ көнөн кэллэ уонна мин диэки үөрэтэрдии көрөн туран “төһө даҕаны баартыйаламмытыҥ-хомсомуолламмытыҥ иһин, сиргэ-уокка сылдьан сиэри тутуһар куолута. Оскуолаҕа айылҕа, от-мас тыыннаах диэн үөрэппиккит буолуо дии. Син ол тэҥэ айылҕа, от-мас иччилээх. Кини “тыына” – иччитэ. Онон ол кырдьаҕастар атыҥыраабаттарын курдук тутта-хапта сылдьыллыахтаах” диэтэ уонна ол икки ардыгар оргуйа охсубут чаанньыгы остуол саҕатыгар аҕалан уурда. Ити кэннэ “эйэлэспит” дьон быһыытынан күө-дьаа буолан чэйдээн баран сыттыбыт.
Төһө өр утуйбутум буолла, арай ким эрэ сыҥырҕаан ытыырыттан уһукта биэрдим. Дьиэбит иһэ им балай. Тимир оһох төһө өр туруо баарай, дьиэбит иһэ номнуо сөрүүкүү охсубут. Бастаан утаа хайдах эрэ таайым баттаттаҕа дии санаатым эрээри, сирэйбин-харахпын ньухханан өйдөөн-дьүүллээн истибитим, били ытыыр саҥа дьиэбит салҕааһыныттан иһиллэр эбит. Дьахтар куолаһа. Мин этим сааһа биирдэ “дьар” гына аһылла түстэ, куйахам күүртэлээтэ. Ол кэмҥэ дьахтарым куолаһа улаатан адьас субу бэйэм төбөм иһигэр иһиллэргэ дылы буолла. Ыксаатым, ыгылыйдым. Айахпын атан хаһыытыы сатаатым даҕаны, тоҕо эрэ кыаллыбата. Биир кэм аппаҥныыр эрэ курдукпун. Онтон тураары өндөрөҥнөөн иһэн сүтэн хааллым.
Сүүһүм дэлби ыалдьарыттан, иэдэспининэн туох эрэ итии сүүрэриттэн уонна ким эрэ илгиэлиириттэн өйдөнөн кэллим. Таайым эбит. Чүмэчини умаппыт. Бэйэбиттэн итэҕэ суох куттаммыт көрүҥнээх. Хантан эрэ өрбөх булан ороммуттан суулларбар остуол атаҕар быһа түспүт сүүһүм хаанын сотор уонна үрүт үөһэ “уһугун да, уһугун!” диэн хаһыытыыр. Ол кэмҥэ эмиэ ким эрэ ытаан сыҥыргыыра иһиллэн кэллэ. Хайдах таһырдьа ойбуппун бэйэм да билбэккэ хааллым.
Таайым хам баттаан сытан иэдэспин таһыйарыттан өйдөннүм. Таһырдьа сыгынньах тахсан тоҥмутум эбитэ дуу, куттаммытым оччо дуу, биир кэм сап-салҕаласпын. Киһим “тур, барыах” дии-дии үүтээҥҥэ соһо сатыыр эрээри, онно киирдэхпинэ били дьахтар эмиэ иһиллэн кэлиэ диэн туох иһин буолуммаппын. Ол да буоллар сыгынньах тоҥон өлүөм дуо, таайым хоннохпуттан ылбытыгар, кииристим. Оһохпутун тигинэччи оттон кэбистибит, үс чүмэчини тэҥинэн уматтыбыт, чэй сылыттан итии киллэрдибит. Мин ол тухары хараҕым салҕааһын ааныттан арахпат. Онно кэннибинэн хайыстым эрэ туох эрэ саба сүүрэн тахсан көхсүбэр түһүө дии саныыбын. Хантан ылбыта буолла, таайым биир иһит испиири ороон таһааран баран, тимир куруусканы ортотунан кутаат, миэхэ күүһүнэн кэриэтэ айахпар кутан кэбистэ. Тыыннаах испиир куолайбын бүтүннүү уотунан салаан куртахпар киирдэ. Онтон хараҕым ирим-дьирим баран, таайым оһоҕун иннигэр сөһүргээн олорон тугу эрэ ботугураан эрэрэ баара даҕаны, эмиэ сүтэн хаалбыппын.
Уһуктубутум күн ырааппыт. Арыгы диэни сааспар испэтэх киһи төбөм ыаҕастаах уулуу дьалкыйар. Мин турбуппун истэн таайым таһырдьаттан киирэн “чэ, хомун, айанныах. Арааһа, сатаныа суохпут быһыылаах. Миэхэ эмиэ билиннэ” диэт, аан таһыгар сытар, номнуо хомуйан бэлэмнээбит үрүсээгин санныгар быраҕан таһырдьа тахсан барда.
Ити күһүн сол курдук биир хоноот бултаабакка киирбиппит. Киирэн баран истибиппит, ол түүн кырдьаҕас саҥаспыт Өкүлүүн бараахтаабыт этэ. Ньурбаҕа киирэн иһэн таайым “ону билэн биллэн аастаҕа” диэбитэ уонна бэйэтэ даҕаны уһаабатаҕа. Ол сыл кыһыныгар муус доруобай оҕонньор биир күн охтон түһээт, турбакка барбыта. Дьонум барахсаттар онтон куттанан, аны миигин илдьэ барыахтара диэн, куоракка күрэппиттэрэ.
Билигин кэлэн санаатахха, ол күһүн дьахтар саҥастаах таайбын түүйэн дуу, аһыйан дуу ытаан ааспыт эбит.
Е.Васильев суруйуута,
Ньурба.
