Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр Тураҥнаах диэн сиргэ бэрт күүстээх, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, уостан-уоска кэпсэнэр Чыпчаххайдаах диэн удаҕан олоро сылдьыбыт. Кэргэнэ Сүүчүк Мэхээлэ эмиэ ойуун эбит. Бу икки улуу дьон көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, көрдөр харахтарын дьүккэтэ 15 саастаах суос-соҕотох кыыстаахтар эбит.
Чыпчаххайдаах бэйэтин тэҥэ сүдү күүстээх удаҕаны кытары бэртэрин былдьаһар, күрэстэһэр идэлээх эбиттэр. Биир күн Чыпчаххайдаах ол удаҕан дьахтар кыыһын өлөрөөрү алҕаска бэйэтин кыыһын “сүрэҕин быатын” быһан кэбиспит. Бэйэтин сыыһатынан соҕотох кыыһын суорума суоллаан баран, Чыпчахайдаах улаханнык аймаммыт, ытаабыт-соҥообут. Кыыһын тилиннэрэр сыаллаах-соруктаах 7 күнү-түүнү тохтообокко удаҕаннаабыт. Өлбүт киһи хантан тиллиэ баарай, удаҕан сүдү күүһэ даҕаны кыайбат буоллаҕа. Сатамматах.
Эрэйдээх-буруйдаах төрөппүттэр кыыстарын тиһэх суолугар чиэстээхтик-бочуоттаахтык атаарбыттар. Көмпүттэр.
Ол эрээри, ааспат-арахпат аһыылаах төрөппүттэр өссө биирдэ быраһаайдаһаары, аҕыйах кэм буолан баран, кыыстарын уҥуоҕун иккистээн хостоон таһаартарбыттар. Удаҕан өлбүт кыыһыгар анаан, сүҥкэннээх уруу ыһыаҕын ыстарбыт. Ол уруутугар туох-баар ыраахтааҕы-чугастааҕы аймахтарын, дьүөгэлэрин уонна кыыһын доҕотторун ыҥыртаабыт. Ол “өрөгөйдөөх бырааһынньыкка” кэлбит дьону оһуокай үҥкүүлүүллэригэр көрдөспүт. Итиэннэ кулут уолаттарын өлбүт кыыһы икки өттүттэн өйөөн баран, күн эргииринэн үс төгүл алааһы эргитэн аҕалалларыгар соруйбут (атын номохторго кэпсэнэринэн, кыыһы ити курдук икки өттүттэн тутан баран, акка олордон баран кэритэллэр). Онтон төттөрү көмтөрөр. Чыпчаххайдаах өлбүттээҕи кытары уруу ыһыаҕын өссө иккитэ тэрийбит диэн кэпсииллэр. Ол тухары кыыһын уҥуоҕун хостоон таһаартарар эбит.
Этнохореографтар сабаҕалыылларынан, билигин биллэр “Оһуор үҥкүүтэ” ол номоҕу уонна сахалар көмүүгэ сиэрдэрин-туомнарын кытары ситимнээх буолар. Ырыаһыт, тойуксут, олоҥхоһут С.А. Зверев-Кыыл Уола, “ол ыһыахха удаҕан ыраас, аньыыта-харата суох сэттэ кыыһы уонна тоҕус уолу кытары ритуальнай үҥкүүнү үҥкүүлээбиттэр, ол хамсаныыларын “бырааһынньыкка” кэлбит дьон үтүктэн иһиэхтээхтэрэ эбитэ үһү. Оттон кыыс доҕотторо ол өлбүт кыыһы икки өттүттэн тутан тураннар эмиэ ол үҥкүүнү тэҥҥэ үтүгүннэрэ, “үҥкүүлэттэрэ” турбуттар.
Ол үҥкүү хамсаныылара үүнээйини кытары ситимнээх уонна быйаҥы, олох үөскээһинин бэлиэтиир эбит. С.А. Зверев-Кыыл Уола 1949 сыллаахха, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, устуоруйа билимин хандьыдаата М.Я. Жорницкаяҕа суруйбут суругар маннык диэн бэлиэтээбиттээх: “Оһуор” – диэн киһи төрүүрүн туһунан үҥкүү”. Манна даҕатан эттэххэ, Кыыл Уола бэйэтэ ити Чыпчаххайдаах удаҕан төрөөн-үөскээн ааспыт сириттэн силистээх-мутуктаах киһи буолар. Бу туһунан кэпсээни Р.И. Бравина “Концепция жизни и смерти в культуре этноса” кинигэтигэр 184-185 сирэйгэ булан ааҕыаххытын сөп.
Былыргы батыйа
Биэс-алта сыл анараа өттүгэр дьиэнэн бары отоннуу барбыппыт: ийэм, аҕам, эдьиийбит уонна мин убайбын кытары. Тымныы да буолбатах, итии да буолбатах, бэртээхэй күн туран биэрбитэ. Мэлдьи бэйэбит эрэ отоннуур сирдээх этибит. Ол алааспытын ити сыл кимнээх эрэ эмиэ отонноох сир диэн билэн кэбиһэннэр, угун эрэ ордорбут этилэр. Онон, син балай да ыраах сиргэ айаннаабыппыт. Эбиэккэ диэри тугу да кэпсэппэккэ, утаппыт дьон курдук отоннообуппут. Бэл, отоҥҥо хараҕым иирбит буолан, ол алааска быраҕыллыбыт былыргы өтөх сиҥнэн сытарын, охтубут сэргэ баарын даҕаны өйдөөн көрбөтөх этибит. Арай аһыы барар кэммитигэр, бэлиэтии көрөн соһуйбуппут.
Эбиэт кэннэ барыбыт оҥоойукпут туолара чугаһаабыта. Онон барардыы бэлэмнэнэ сылдьыбыппыт. Арай, мин чөҥөчөк турарын көрбөккө, иҥнэн охтон, биэдэрэлээх отоммун барытын тоҕо түһэрэн кэбиспитим. Аҕам “нохоо, наһаа даҕаны сэрэҕэ уонна болҕомтото суох киһигин” диэн сэмэлиирин истибитим. Ол тоҕо түһэрбит отоммун хомуйа сылдьан, бып-былыргы, дьэбиннирэн хаалбыт батыйаҕа майгынныыр мал сорҕотун булбутум. Аҕабар көрдөрбүппэр “былыргы батыйа дии, сэттээх буолуо, сыппыт сиригэр сыттын, туохха көһүннэҕэй” диэн сөбүлээбэтэхтии ботугураабыта. Оҕолуу санаабар, былыргы буойуннар, бухатыырдар тэриллэрин булбучча, испэр олуһун үөрбүтүм. Отоммун үрдүнэн-аннынан хомуйбута буолан баран, батыйаны сиэппэр кистээн, илдьэ барбытым. Оо, дьэ, ол кэннэ саҕаланна ээ, түүл-бит курдук алдьархай олох.
Ол тиийбит күммэр илиибэр ымынах курдук кыһыл баастар тахсыбыттара. Наһаа улахан буолбатах буолан, соччо аахайбатахпыт. Ийэм маастаабыта, аллергия буолуо диэн сабаҕалаабыппыт. Эмтэммитэ буолан баран, батыйабын кистии-саба таһырдьа тахсан буойун курдук далбаатыы-далбаатыы оонньообутум. Киэһэриитэ, эмиэ сиэппэр уктан дьиэбэр киллэрбитим. Өссө сыттыгым анныгар уктубутум!
Түүн түһүүбүн. Алааска турабын, тулам барыта сиэрэй, мас-от хагдарыйан хаалбыт диэн көрөбүн. Арай оннук мунаара турдахпына, кэннибиттэн ким эрэ таптайар, көрбүтүм: улахан баҕайы хара бэкир киһи иһэр эбит. Мин киниттэн наһаа куттанабын, куота сатыыбын, атаҕым хамсаабат, хаһыытыы сатыыбын биир да саҥа айахпыттан төлө мөхсөн тахсыбат. Ол хара бэкир кыыһырбыт курдук туттан-хаптан иһэр, чугаһаатар чугаһыыр. Ол тухары мин уҥуоҕум халыр босхо барар. Эмискэ баҕайы хаан-билик буолбут сирэйдээх, сирэйэ-хараҕа үчүгэйдик көстүбэт төбө миэхэ чуп-чугас кэлэр уонна сирэйбэр “батыйам ханнаный?!” диэн бардьыгынаата. Сүр улаханнык хаһыытаабыппар, дьонум бары мин хоспор сүүрэн кэлбиттэр, аттыбар утуйа сытар убайым хараҕын тиэрэ көрүөр диэри соһуйбут. Мин эмискэ ороммуттан ойон турбуппар, бэйэбин кытары сыттыгым анныттан батыйам “талыгыр” гына муостаҕа түспүтэ. Аны өйдөөн көрбүтүм – ымынаҕым өссө бэргээбит этэ. Дьоммуттан олус улаханнык мөҕүллүбүтүм, былыргы мал сэттээх-сэлээннээх буолуон сөбүн туһунан халлаан сырдыар диэри аҕам лиэксийэтин истибитим. Бары күргүөмүнэн ол алааспытыгар тиийэммит, алаадьылаан, сиэр-туом оҥорон, көрдөһөн-ааттаһан батыйаны миэстэтигэр уурбуппут. Киһи соһуйуох, ымынаҕым сарсыҥҥы күнүттэн саҕалаан аматыйан испитэ. Ол хара бэкир киһи түүлбэр көстүбэт эрээри, харахпын симнэхпинэ, син биир хаан-билик буолбут сирэйэ бу көстөн кэлэр... Хаһан эмэ ааһыа дуу?..
Тыҥ хатыыта – оһуокайдьыттар
2008 сыллаахха этэ. Мин онус кылааска үөрэнэ сылдьабын. Ыам ыйын бүтүүтэ кылааһынан айылҕаҕа тахсыахха диэн сүбэлэспиппит. Өр кэмнээх мунньах, мөккүһүү кэннэ, кылааһынньыкпыт дьоно оттуур алаастарыгар барыахха, үүтээннэригэр хонуохха диэн сүбэлэспиппит. “Кылааспыт салайааччытыгар эппэккэ, кинитэ суох барыахха” диэн биир сүбэнэн быһаарбыппыт. Ити барыахпыт иннинэ, дэриэбинэттэн чугас алааска тахсан айылҕаҕа аһаан, оонньоон киирбиппит. Учууталбыт барахсан оҕолорум иннигэр “иэспин толордоҕум” дии сананнаҕа, бэйэлэрэ барыахтара диэн сэрэйбэт буоллаҕа. Төрөппүттэрбит даҕаны улааппыт оҕолор диэн кимтэн даҕаны туоһулаһа, ыйыталаһа сатаабатах этилэр. Ол эрээри, мэлдьи “биэскэ” үөрэнэр, саамай бэрээдэктээх кыыспытыттан саһан барбыппыт. Кинини илдьэ барбыппыт буоллар, тыллаан биэрбит буолуохтаах эбитэ буолуо.
Кыра ас-үөл ылынан сарсыардаттан сатыы туруммуппут. Үөрэнэн бүтэн, таабылбытын ыламмыт көҥүл тыынын ылбычча, сүргэбит көтөҕүллэн үөрүү-көтүү. Дьээбэлэһэ-дьээбэлэһэ, ону-маны күлүүлээҕи кэпсэтэ-кэпсэтэ хааман, алааспытыгар тиийбиппитин билбэккэ хаалбыппыт. Тиийээт, кулуһун оттон, аспытын астаан, ыллаан-туойан, оонньоон түүнүн утуйбуппут. Биири бэлиэтиибин, ким да арыгылаабат этэ, испэт кылаастар этибит. Ол туһунан санаабат даҕаны этибит. Арай саамай сүрүн аспыт “Роса” диэн гаастаах утах. Үүтээммит иһигэр ким хайдах батарынан сыппыппыт. Чаас аҥаара ааспыта, бары утуйан киирэн барбыттара. Мин уум кыайан кэлбэккэ, атаҕым дэлби кыйан эргичиҥнии, мөхсө сатаан баран таһырдьа тахсан салгын сииргэ санаммытым. Номнуо тыҥ хатыыта, күн тахсан эрэрэ. Таһырдьа тахсан умуллубут кулуһун аттыгар турбутум. Күөл диэки сиик түһэн, туман этэ.
Арай чочумча буолаат, туох эрэ тыас иһиллибитигэр иһийэн хаалбытым. Эмиэ даҕаны кумаар дыыгыныырын курдуга. Суох, туох эрэ тыаһа ыраатар-чугаһыыр. Аны сииктээх, туманнаах күөл диэки көрбүтүм туохтар эрэ хамсыыллара. Ханнык эрэ көтөрдөр сырыттахтара диэн, маҥнай кыһамматаҕым. Сойбута ырааппыт чэйбитин иһээри гынан эрдэхпинэ, кулгаахпар олус чуолкайдык “оһуокайдыыр оһуокай” диэн иһилиннэ, онтон улаатан киирэн барда! Тоҕо эрэ куттамматаҕым, өссө чэйбин сыпсырыйа-сыпсырыйа оһуохай иһиллэр сирин диэки көрбүтүм: күөл диэки былыргылыы таҥастаах (эр дьон өттүгэр дэйбиир ыйанан сылдьарын кытары көрөн ылбытым) дьон оһуокайдаан тэйиэккэлии сылдьаллар. Аҕыйах курдук этилэр, онтон элбээтэр элбээн испиттэрэ. Аны ыраата-ыраата чугаһыыр курдуктар. Өйдөммүт курдук буолбутум, этим тымныйан, куйахам күүрэн киирэн барбыта. Олус түргэнник үүттээҥҥэ көтөн түһэн баран, оҕолорбун хаһыытаан уһугуннартаабытым. Кыргыттар куттанан, хаһыытаһан ылбыттара. Ким даҕаны тута таһырдьа тахсыан баҕарбатаҕа. 5 мүнүүтэ курдук олорон, уоскуйа түһэн баран тахсыбыппыт – ким да, туох да суоҕа. Арай мин төлө түһэрбит чааскым, тохпут чэйим сытара.
Ол түбэлтэ кэннэ, туох да буолбатаҕа, билиҥҥэ диэри бары этэҥҥэ сылдьабыт. Баҕар, урут ол онно оһуокайдаабыттара, айылҕа ханнык эрэ күүһүн көмөтүнэн хаалан хаалбытын көрбүтүм буолуо. Эрчимнээхтик туттан оһуокайдаан тэйиэккэлии сылдьар эр дьон, дьахталлар уонна өттүккэ иилиллэ сылдьар дэйбиирдэр мин өйбүттэн-санаабыттан тахсыбаттар. Өбүгэлэрбит барахсаттар, үчүгэйгэ муһуннахтара, туох да куһаҕан күнү уруйдаан оһуокайдаабатах буоллахтара. Онон, билигин да ахтан аһардахпына, куттана санаабаппын, ол түбэлтэ ыар баттык буолан сылдьыбат.
